parryblog . home . posts

მორფოლოგია

სვანური ბრუნება მეტად რთულია. იგი განსხვავდება ქართულ-ზანური-საგან ორფუძიანობითა და ბრუნვათა დაბოლოების მრავალფეროვნებით.

დაბოლოებათა და ფუძის მიხედვით გამოყოფენ ოთხ, ზოგი კიდევ ხუთ ტიპს. ეს ტიპები დამოკიდებულია დიალექტებზე.

ფუძე ორგვარია: ბოლოთანხმოვნიანი და ბოლოხმოვნიანი. პირველი მე-ტია რაოდენობით. იგი ჩვეულებრივ ხმოვანმოკვეცილია, ეს ხმოვანი ფორმან-

ტია თუ ფუძისეული. თანაც ასეთი ფუძე უმლაუტიანია (ხა̈მ "ღორი") ან

უუმლაუტო (გარჯ < "გარჯა"). უმლაუტიანს მოკვეცილი აქვს სახელობითის დაბოლოება -ან -, ხოლო უუმლაუტოს – ფუძის ბოლოკიდური ხმოვანი

ზოგად სახელთან -ბოლო და ზოგი შიგნიხმოვნიანები, აგრეთვე ზოგი

განარჩევენ ბრუნების ოთხ სისტემას: ქართველურს, ადიღეურს (ჩერქე-ზულ-დაღესტნურს), სვანურს (ძველ ქართულ-კავკასიურსა) და ნარევს (ჰიბ-რიდულს).

კილოთა მიხედვით ბრუნების სისტემა ყველაზე მარტივია ქვემოსვანურ-ში, გამარტივების ტენდენციას უნიფიკაციის გამო ავლენს ბალსზემოური, ყველაზე უკეთ შემონახულია ზემოსვანურში, განსაკუთრებით – ბალსქვემო-ურში.

27. ქართველური სისტემა

ბრუნების ტაბულა

ბზ., ლნტ.        ბქვ.        ლშხ.
სახ.       ხა̈მ              ხა̈მ         ხამ        "ღორი" მიც.       ხა̈მ-ს             ხა̈მ-ს        ხამ-ს მოთხ.     ხა̈მ-დ           ხამ-ემ      ხამ-დ ვით.      ხა̈მ-დ           ხა̈მ-დ       ხამ-დ ნათ.       ხა̈მ-იშ           ხამ-ემ      ხამ-იშ მოქ.      ხა̈/ამ-შუ̂         ხამ-შუ̂     ხამ-შუ̂
ასეთივეა უუმლაუტო ბაპ "მღვდელი", ჴარჴ "ხახა", ქათალ "ქათამი" და
სხვები, ოღონდ ნათესაობითში აქვს -ა̈-, რომლის -ფუძისეულია და -< -იშ
კი – სუფიქსი. ამათგან -ელემენტი დაკარგულია და მისი კვალი ფუძის ს გაუმლაუტებით ჩანს. ამ ტიპისაა -, -, -და -ბოლოხმოვნიანი სახელები: ბზ., ლშხ.            ბქვ.          ლნტ. სახ.      დი̄ნა                დინა         დენა     "გოგო" მიც.      დი̄ნა-ს              დინა-ს       დენა-ს მოთხ.    დი̄ნა-დ            დინა-დ      დენა-დ ვით.     დი̄ნა-დ             დინა-დ      დენა-დ ნათ.      დი̄ნა̄̈შ ‖დი̄ნა̄-შ4      დინა̈შ       დენა̈-ჲშ მოქ.     დი̄ნოშ ‖ დი̄ნა-უ̂შ   დინოშ      დენა-უ̂შ --
ამგვარად, ქართველური სისტემის დამახასიათებელია: ერთფუძიანობა, ქართული და ზანური სუფიქსები. ესაა: სახ.                  -ი    /   -ე მიც.               -ს მოთხ.-ვით.       -დ ნათ.      -იშ / -ეშ (გიმ – გიმ-ეშ "მიწის{ა}", დეც-ეშ "ცისა"...) მოქ.             -შუ̂
ამათგან სახ. -ან -, მიც. -და ვითარ. -საერთო-ქართველური ბოლოებაა, -იშ/-ეშ – ზანური; მოქ. -შუ̂ უკავშირდება ნათესაობითს. და-

ქართველურ სისტემას ქმნიან: ბოლოთანხმოვნიანთა უმეტესობა, ბოლო-ხმოვნიანები --ს გამოკლებით, საკუთარი სახელები და მრავლობითი რი-ცხვის ფორმები.

აქ მიცემითის ნიშნად ვარაუდობენ -სუფიქსს. იგი ერწყმის მოთხრო-ბითში -ემ ნიშანს და გრძელდება, მოქმედებითში -შუ̂ ბოლოსართთან ასი-მილაციის გამო >.

ნიშანთა ცხრილი ასეთია:

მიც.     -

მოთხ.   --დ,         -ემ (< + ემ)

ვით.     --

მოქ.     -ოშ (< + შუ̂)

ნათ.     -ე̄მ-იშ (< + ემ + იშ) ‖ --იშ (< -ემ-იშ)

თვით -წარმომდგარია ფუძის --ს ასიმილაციით სახ. --სთან: -+ ეი . ამდენად, ორფუძიანობა ისტორიულად არაა გამართლებული.

ამ ტიპს მისდევს -- შიგნიხმოვნიანი სახელები, ოღონდ სახელი მიცე-მითში გამოავლენს -უ̂ ელემენტს და გაჰყვება ყველა ბრუნვაში.

ბქვ. ბზ., ქსვ.     ბზ.
სახ. ჟეღ ჟეღ            ძაღლი
მიც. ჟაღ-უ̂ ჟეღ-ს ‖ ჟაღუ̂
მოთხ. ჟაღ-უ̂-ემ ჟეღ-დ ‖ ჟაღ-უ̂-ემ
ვით. ჟაღ-უ̂-დ ჟეღ-დ ‖ ჟაღ-უ̂-დ
ნათ. ჟაღ-უ̂-ემ ჟეღ-იშ ‖ ჟაღ-უ̂-ემ ‖ ჟეღ-მ-იშ ‖ლშხ. ეღ-ემ
მოქ. ჟაღ-უ̂-შუ̂ ჟეღ-შუ̂ ‖ ჟაღ-უ̂-შუ̂

ასეთია რიცხვითი სახელებიდან: ეშხუ "ერთი", ჲორი "ორი"; არსებითი სა-ხელებიდან: ლემესგ "ცეცხლი", ღე̄რბეთ "ღმერთი" და სხვა სახელებიც, სადაც --

მიღებულია --საგან სახელობითის -ი სუფიქსის გავლენით: ჟაღ + ჟეღ. -უ̂ ერთვის სხვა სახელებსაც: ჴა̈ნ "ხარი", ჩა̈ჟ "ცხენი" და უმლაუტი არა აქვთ

(ჴანუ̂, ჩა̄ჟუ̂). ამათვე განაკუთვნებენ უუმლაუტო და უნიშნო სახელებს:

თხუმ "თავს", ფურ "ძროხას", ლჷც "წყალს", ჭჷშხ "ფეხს" და სხვა. ნიშანთა სქემა ასეთია:

მიც. მოთხ.

-უ̂ -უ̂-ემ -უ̂-დ -უ̂-ემ-იშ უ̂ -შ


ვით. ნათ. მოქ.

ეს -უ̂ მიჩნეულია მიცემითი ბრუნვის ნიშნად და, ამის გამო, ცალკე ტი-პად არის გამოცხადებული.

ცალკე ტიპად არის გამოყოფილი ისეთი სახელებიც, რომელთაც მიცე-მითში -დაერთვის და გასდევს სხვა ბრუნვებშიც. მაგ.:

ბქვ. ბზ.                   ქსვ.
სახ. ხოშა ხოშა              ხოშა
მიც. ხოშა-მ ხოშა̄მ              ხოშა-ს‖ლშხ. ხოშა̄მ
მოთხ. ხოშ-ემ ხოშე̄მ‖ხოშე̄მნე̄მ    ხოშა-დ
ვით. ხოშა-მ-დ ხოშა̄მ-დ            ხოშა-დ,  ლშხ. ხოშა̄მ-დ
ნათ. ხოშ-ემ ხოშე̄მ-იშ   ხოშა̈-იშ‖ხოშ-ემ-იშ,   ლშხ. ხოშე̄მ-იშ
მოქ. ხოშოშუ̂ ხოშა̄მ-შუ̂  ხოშა-უ̂-შუ̂, ლშხ. ხოშა-უ̂შ‖ხოშა̄მ-შუ̂
ამ ტი პისაა --ზე დასრულებული გაქვავებული უფროობითი ხარისხის

ფორმები (ხოჩა "კარგი", ხოხუ̂რა "უმცროსი"...), რაოდენობითი რიცხვითი

სახელები (არა "რვა", ჩხარა "ცხრა") და ნაცვალსახელიც (უ̂ოშა "რამდენი").

დაბოლოებათა ცხრილი ასეთია:

მიც.       -Vმ

მოთხ.     -ე̄მ, -ამ-დ, -ა̄მ-ნე̄მ

ვით.      -Vმ-დ

ნათ.       -ე̄მ-იშ

მოქ.      -ამ-შუ̂

ადიღეური სისტემის დამახასიათებელია: 1. ო რ ფ უ ძ ი ა ნ ო ბ ა (სახ. და მიც. ფუძეთა გამოყენება), აგრეთვე მოთხ. და ნათ. საზიარო ფორმა, რაც მას დაღესტნურ ენებთან აკავშირებს: 2. -უ̂ და -(-Vმ) არტიკლთა დართვა, რაც მას -ელემენტთა მოდელითაც და ფორმანტის მატერიალური ნაწილი-თაც ადიღეურ ენებს ამსგავსებს.

აქ გამოყოფილი სამივე ტიპი ბრუნვის დაბოლოებათა მიხედვით ერთ (ადიღეურ) სისტემად არის გამოცხადებული იმის გამო, რომ ყველგან მიცემითის სუფიქსია -, ხოლო ნათ.-მოთხრობითისა – -. -განმსაზღვრე-ლი ნიშანია ადიღეურის ტიპისა, ხოლო -უ̂, რომელსაც მიც. ნიშნად თვლიან, შეიძლება იყოს ან ფუძისეული, ან -ს ბადალი. აქაც მიცემითში --ს გვავა-

რაუდებინებს ხალხურ სიმღერებში დაცული ფორმები და ნათესაობითში გა-მოვლენილი -ა̈შ დაბოლოებაც (თხუ̂იმ "თავი", მიც. თხუმ < ,თხუმა: თხუმა-ს; ჭიშხ "ფეხი", მიც. ჭჷშხ ჭჷშხ-ა, ნათ. ჭჷშხა̈შ; ჩა̄̈ჟ "ცხენი", მიც. ჩა̄ჟ-უ̂, მაგ-რამ ნათ. ჩა̄ჟა̈შ (სოფლის სახელია).

ამგვარად, სვანურში ბრუნება თითქოს ძალზე დაშორებულია ქართულ-ზანურს, მაგრამ ისტორიულად იგი ძალიან ახლოს დგას მათთან და ერთ სა-ერთო სისტემას ქმნის.

ნათესაურ სახელთა (ტერმინთა) საწარმოებლად გამოყენებულია ადგილი-სა და იარაღის (ინსტრუმენტის) აღმნიშვნელი აფიქსები: ლა- – -ა: ხეხუ "ცო-ლი" – ლა̈-ხხუ̂-ა "ცოლები", ჭა̈შ "ქმარი" – ლა-ჭშ-ა "ქმრები" და სხვა.

"შვილები".

გვხვდება: მეჯუ̂ეგ "მეჯოგე" – მეჯუ̂გ-ა "მეჯოგეები"...

32. არსებით სახელთა წარმოქმნა. ბევრი არსებითი სახელია წარმო-ქმნილი ორი ძირითადი საშუალებით – აფიქსაციითა და კომპოზიციით. აფიქსაციით იწარმოება არსებითი სახელი სახელისგანაც და ზმნის ფუძისგა-ნაც. საწარმოებელი ელემენტებია პრეფიქსი, სუფიქსი ან უფრო მეტად პრე-ფიქს-სუფიქსი. დიალექტებს შორის სხვაობა ფონეტიკურია. აქ დავასახე-ლებთ ზოგიერთს:

ზმნის ფუძისაგან მიიღება უმთავრესად ა ბ ს ტ რ ა ქ ტ უ ლ ი სახელები:

"ცოდნა" (ხ-ო-ხალ "იცის")...

=ცუ̂ერ-ობ "მიტოვება", ქაჩ-ობ "ჭრილობის მიყენება"... შეიძლება დაერ-თოს არსებით სახელსაც: მუს-ობ "თოვლობა" (მუს "თოვლი"). იშვიათად შე-მონახულია სრული სახე -ობ-ა.

ლიღრა̄̈ლ "მღერა" (<,იღრა̄ლ-ე "მღერის").

ზოგი მიმღეობაც სუბსტანტივადაა ქცეული (იხ.ნაზმნარი სახელები).

"მრავალი"...). ამგვარივეა უარყოფითი მიმღეობისაგან წარმოქმნილი აბსტრაქტული სახელები:   ნა-უ̂-კალ-უ̂-ი   < ლნტ.   ნა-უ̂-კალ-აუ̂-ი

"ულეწველობა" (< უ-კლ-აუ̂-ა "ულეწავი")...

არსებით სახელთაგან ნაწარმოები სუბსტანტივები საკმაოდ ბევრია.

შედარებით იშვიათადაა გამოყენებული მე- – -ი ან მა- – -{ი}: ლნტ. მეჩა̈ჟ "მხედარი", მა-თხუ̂მ-ი "მეთაური" (< თხუ̂იმ "თავი").

სუფიქსებად გამოყენებულია -ჷლდ (< -ილდ), -უ̂-სთან შერწყმით ან ასი-

მილაციით – -ულდ, -ოლდ, -ელემენტის მოკვეცით – -ჷლ‖-ილ. ყველა მათგანი -სუფიქსიანი იყო. იშვიათად გვაქვს -ა̄̈დ: მა̄ლ-ჷლდ "მელუნა" (< მა̄ლ

"მელა"), ჴა̈ნ-ილდ "ხარუკა" (< ჴა̈ნ), შყა̈ჟულდ "მწყერუნა" (< შყა̈ჟუ̂+ჷლდ),.. გიცლა̄̈დ "ვერძუნა" (< გიცა̈რ),.. -ჷლ, -ილ-ს ხშირად კნინობითის ფუნქცია დაკარგული აქვს: დაჴ-ჷლ (მრ. დაჴა̈რ) "თხა"... ზოგჯერ -ჷლდ, -ოლდ გრძლად ისმის.

ეგევე დაბოლოება აქვს -სუფიქსიან II ჯგუფის აბსტრაქტულ სახელებს და

უდრის -ია-თი ნაწარმოებ ქართულ ფორმებს: ჴეფა̈ჲ "კბენია", "მკბენარა"...  ეს წარმოქმნა ძალიან გავრცელებულია, ხშირად იგი ადამიანის, გვარის დაცინვას, შერქმეულ მეტსახელს აღნიშნავს. ამ ფორმის შემცველი სიმღერაა ცნობილი.

იხმარება მცენარეთა სახელებთან: იცხ "მსხალი" – იცხ-რა "მსხლობა";

"მსხლის ფქვილი", ჰად "იელი" – ჰად-რა "იელის ბუЬШ"...

მუშნი (< მჷ-შუ̂ან-ი) "სვანი"...

ვითარებითი ზედსართავების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ისინიც ნაწარმო-ებია. ამას ცხადყოფენ აფიქსები, რომლებიც რედუქციას იწვევენ: წჷრ-ნ-ი <

წჷრ-ა̈ნ-ი "წითელი", თუ̂ეთნე თუ̂ეთ-ენ-ე "თეთრი", მა-ხ-ე "ახალი", მჷ-ცხ-ი "ცივი"... ორივე ჯგუფის ზედსართავი იბრუნება ცალკეც და მსაზღვრელადაც. ცალკე აღებული ზედსართავი არსებითი სახელის ფუნქციას ასრულებს და იბრუნება შესაბამისი ფუძის მიხედვით, ხოლო მსაზღვრელი სამი ტიპისაა სინტაქსური თვალსაზრისით: ატრიბუტულია, მაგრამ უბრუნველი, შე-თანხმებულია ბრუნვაში და მართული. რიგის თვალსაზრისით პირდაპირია და ინვერსიული. დღევანდელ სვანურში გაბატონებულია პირდაპირი რიგი: ჯერ მსაზღვრელი და შემდეგ – საზღვრული.

ატრიბუტული პირდაპირი რიგის ზედსართავებიდან უ ბ რ უ ნ ვ ე ლ ი ა ბოლოთანხმოვნიანი, -, -და -ბოლოხმოვნიანი სახელები, ხოლო -ბო-ლო და შიგნიხმოვნიანები ფუძეს --თი წარმოადგენენ, მაგრამ ბრუნვის ნი-შანს არ დაირთავენ. -ბოლოხმოვნიანთაგან ადიღურ -Vმ არტიკლს დაირ-თავენ გაქვავებული უფროობითი ხარისხის ზედსართავი და რიცხვითი სახე-ლები, მაგრამ აქაც არის ტენდენცია ფუძის გათანაბრებისა და უბრუნველად წარმოდგენისა. მრავლობით რიცხვში მსაზღვრელი არ იხმარება.

მ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ თ ა ბ რ უ ნ ე ბ ი ს ა

უბრუნველია

სახ. დამბა̈ლ ქორ "დაბალი სახლი" მაშრი შუკუ̂ "ფართო გზა" ("შუკა")

მიც.    " ქორ-ს " შუკუ̂-ს
მოთხ. " ქორ-დ " შუკუ̂-დ
ვით.   " ქორ-დ " შუკუ̂-დ
ნათ.   " ქორ-ა̈შ "  შუკუ̂-ეშ
მოქ.    " ქორ-შუ̂ " შუკუ̂-შუ̂

მაგრამ:

სახ. მახე დოშდულ "ახალი მთვარე" ხოჩა მა̄რე "კარგი კაცი"
მიც. მახა დოშდულ-ს ხოჩა̄მ მა̄რა
მოთხ. მახა დოშდულ-დ ხოჩა̄მ მა̄რ-ე̄მ ‖ მა̄რა-დ
ვით. მახა დოშდულ-დ ხოჩა̄მ მა̄რა-დ
ნათ. მახა დოშდუ̂ლ-ა̈შ ხოჩა̄მ მა̄რ-ე̄მ-იშ
მოქმ. მახა დოშდულ-შუ̂ ხოჩა̄მ მა̄რ-ოშ

ინვერსიული რიგი იშვიათია. თუ შეგვხვდა, ორივე სახელი იბრუნება.

მართული მსაზღვრელი პირდაპირი რიგისაა თუ ინვერსიულისა, უცვლე-ლად დგას ნათესაობითში, ოღონდ -ელემენტი დაცულია ბალსქვემოურში და ინვერსიულ რიგში, სხვაგან მოკვეცილია.

სახ.      ბა̈ჩა̈ ქორ "ქვის სახლი"  ქორ ბა̈ჩ-ა̈-შ "სახლი ქვის"

მიც.     ბა̈ჩა̈ ქორ-ს               ქორ-ს ბა̈ჩ-ა̈-შ-{ს}

მოთხ.    ბა̈ჩა̈ ქორ-დ             და სხვა...

ვით.     ბა̈ჩა̈ ქორ-დ

ნათ.     ბა̈ჩა̈ ქორ-ა̈-{შ}

ოქ.     ბა̈ჩა̈ ქორ-შუ̂

აქედან ჩანს, რომ მსაზღვრელ-საზღვრულის ბრუნებისას სვანური ახალ ფორმებს წარმოგვიდგენს ძირითადად, ადრინდელი ვითარება დაცულია -და ზოგ -ბოლოხმოვნიანებთან. ეტყობა, გამარტივების, გათანაბრების ტენ-დენცია ძლიერია.

უ ფ რ ო ო ბ ი თ ი ხარისხის ხუთი ფორმა გაქვავებული სახითაა მოღ-წეული, მათი ამოსავალი ფუძე არაა შენახული. ესენია: ხოჩა "კარგი", ხოშა "უფროსი", იგივეა, რაც "ხუცესი", ხოხუ̂რა "უმცროსი", ხოლა "ცუდი" და ხოდრა "მდარე". ფორმანტთა გენეზისი გარკვეულია: - III პირის ობიექტუ-რი თავსართია, -- – სასხვისო ქცევის ნიშანი, -– საწარმოებელი სუფიქ-სი. ასევეა ხანმეტ ქართულში: ----{ჲს-ი}. ამდენად სვანურმა შემოგვინახა ძველი ვითარება.

ა ღ მ ა ტ ე ბ ი თ ი ხარისხი სპეციფიკურია სვანურისათვის. მისი აფიქ-სებია: მა- – -ე: მა-წრან-ე "ყველაზე უფრო წითელი", მა-მშარ-ე "ყველაზე უფრო ფართო"... გაქვავებული ხ ო ჩ ა ტიპის ფორმები აღმატებით ხარისხში გამოივლენენ -ენ სუფიქსს: მაჩე̄ნე "ყველაზე კარგი", მაშე̄ნე "ყველაზე დი-დი", "უფროსი", მაჰუ̂რე̄ნე "ყველაზე უმცროსი", მალე̄ნე "ყველაზე ცუდი" და მადრე̄ნე "ყველაზე მდარე"; მა- – -ე აფიქსების შესატყვისად თვლიან მეგ-რულში თანაბრობითის ფორმანტებს მა- – -ა (მაშხд"სიმსხო").

თ ა ნ ა ბ რ ო ბ ი თ ი ფორმის აფიქსებია იგივე, რაც მეგრულში (მა- – -ა), ოღონდ -ბოლოსართი მოკვეცილია (იგი გამოვლინდება ნათესაობით-ში) და ჩნდება -უ̂: მა-წრან-უ̂ (მოწითალო, ნათ. მაწრანა̈შ).

ოდნაობითი ფორმა, რომელიც ხარისხად არის მიჩნეული ქართულსა და მეგრულში (მო-შავ-ო... წა-წით-ალ-ო...), სვანურშიც გვხვდება მე- – -ა აფიქ-სებით (მჷ-წრან-ა "მოწითალო"), მაგრამ, რამდენადაც არც აქ და არც თანაბ-რობითთან შედარება არ ხდება, მათ ხარისხად არ ცნობენ.

ხარისხიან ფორმებს სინტაქსური ძალა აქვთ: მოითხოვენ შესადარებელ სახელს ვითარებით ბრუნვაში, რომლის ბოლოსართები -და -ნ ერთმანეთს ენაცვლებიან: ეჯა ხონსგლა ლი მე̄რმა-დ მე̄რმა-ნ "ის მეორეზე უფრო სქე-ლია"; ჩი-დ მაჩე̄ნე ჩი-ნ მაჩე̄ნე "ყველაზე უკეთესი"...

ქონების აღმნიშვნელია აგრეთვე -ა̄̈რ, -ა̄რ, -ა̈რ (დისიმილაციით -ა̄̈ლ, -ა̄ლ, -ა̈ლ) სუფიქსი. ფუძის უმლაუტი არ ჩანს, სუფიქსს უთუოდ მოკვეცილი აქვს -ან -ბოლოსართი. მაგ.: თაშ-ა̄̈რ "ყველიანი" (< თა̈შ "ყველი"), როგუ̂ა̄̈ლ "ცერცვიანი" (< როგუ̂ "ცერცვი"). ზოგჯერ ასეთი წარმოქმნილი სიტყვა

გეოგრაფიულ, ჭურჭლის ან იარაღის სახელად არის ქცეული: იფა̄̈რ სოფ-ლის სახელია (< იფ "კოპიტი").

"ზურგი"), "საზურგე". ამავე ლა- – -ა აფიქსით იწარმოება ნათესაურ

ტერმინთა მრ. რიცხვი.

ლე-სთან ზოგჯერ იხმარება -ჷ̄რ-ი სუფიქსი: ლე-ჭშ-ჷ̄რ-ი "საქმრო" (ჭა̈შ "ქმარი").

ამავე მნიშვნელობისაა ბალსქვემოურში გავრცელებული მჷ- – -ერ აფიქ-

სიანი ეგევე სახელები: მჷ-ზნ-ერ "მეგრული"...

1 ეშხუ
2 ჲორი, ჲერუ, ლნტ. ჲერბი
3 სემი
4 უ̂ო̄შთხუ̂, უ̂ოშთხუ̂
5 უ̂ოხუ̂იშდ,  ბქვ., ლშხ. უ̂ოხუშდ, ლნტ. უ̂ოხუ̂იშტ
6 უსგუ̂ა უსკუ̂ა
7 იშგუ̂იდ იშკუ̂იდ
8 არა
9 ჩხარა
10 ჲეშდ ჲეშტ
11 {ჲ}ეშდეშხუ ჲეშტეშხუ
13 ჲეშდსემი...
20 ჲერუ̂ეშდ ჲერბეშტ (=ორათი

ოცეულსა და ერთეულს შორის იხმარება კავშირი "და":

21 ჲერუ̂ეშდიეშხუ ლნტ. ერუ̂ეშტიეშხუ
24 ერუ̂ეშდიუ̂ო̄შთხუ̂ ა თ ო ბ ი თ ი ა ბზ. ლშხ. ჲერუ̂ეშტიუ̂ოშთხუ̂ ო ც ო ბ ი თ ი ა ბქვ.                   ლნტ.
30 სემეშდ ჲერუ̂ეშდიეშდ ჲერბეშტიეშტ
31 სემეშდიეშხუ ჲერუ̂ეშდიეშდეშხუ ჲერბეშტიეშტეშხუ
40 50 60 70 უ̂ო̄შთხუ̂ჲეშდ უ̂ოხუ̂იშდჲეშდ უსგუ̂ა̄̈შდ იშგუ̂იდა̄̈შდ ურინ{ჲ}ერუ̂ეშდ ურინ{ჲ}ერუ̂ეშდიეშდ სუმინჲერუ̂ეშდ სუმინჲერუ̂ეშდიეშდ ურინჲერბეშტ
80 არა̄̈შდ უ̂ოშთხუ̂ერუ̂ეშდ‖‖ дოშთხუნერუ̂ეშდ

90 ჩხარა̄̈შდ       უ̂ოშთხუ̂ერუ̂ეშდიეშდ

100 აშირ           აშირ

1965 ბზ. ეშხუ ათა̈ს ჩხარა აშირ უსგუ̂ა̄შდიუ̂ოხუ̂იშდ,

ბქ.


სუმინჲერუ̂ეშდიუ̂ოხუშდ


გაურკვეველი რაოდენობის გამომხატველია ზედსართავი სახელები: ხუ̂ა̈ჲ "ბევრი", ფიშირ "მრავალი", კოჭო̄ლ "ცოტა" და სხვა.

"ნახევარი" სვანურად არის ხჷნსგა.

რიცხვითი სახელი ბრუნებადია. იბრუნება ცალკეც და მსაზღვრელადაც შესაბამისი ტიპის მიხედვით.

ეშხუ, ჲერუ, სემი და რიგობითი რიცხვითი სახელი იბრუნება -ბო-ლო და შიგნიხმოვნიანთა მსგავსად; უსგუ̂ა, არა, ჩხარა მიჰყვება ხ ო შ ა -ს ტიპს, დანარჩენი უცვლელია.

რიცხვით სახელთან არსებითი მხოლობითში დგას, მაგრამ სემი, ჩხარა-სთან "ძმა" დასმულია მრავლობით რიცხვში და ძალზე გავრცელებულია ზღაპრებში: სემი ლახუ̂ბა, ჩხარა ლახუ̂ბა (= "სამი ძმები", ცხრა ძმები"); სხვა სახელები იშვიათად გვხვდება მრავლობითში: სემი გეზალ, ჲეშდ მა̄რე ("სამი შვილი", "ათი კაცი"), მაგრამ სემი დი̄ნა̄̈ლ ("სამი გოგოები") და სხვა.

პ ი რ ი ს ნაცვალსახელია: მი "მე", სი "შენ", ალა, ალე, ალი "ეს", ეჯა (აჯა) "ის", ნა̈ჲ, ნა̈ "ჩვენ", სგა̈ჲ, სგა̈, სკა̈ "თქვენ", ალჲა̈რ "ესენი", ეჯჲა̈რ

"ისინი", მინ "თვითონ ისინი".

ჩ ვ ე ნ ე ბ ი თ ი ა III პირის ნაცვალსახელი, ოღონდ ხმოვანმოკვეცილი: ალ "ეს", ეჯ "ის" (მრ.-ში არ იხმარება), ამკა̈ლი ("ამ ყალი{ბის}"), ამგვა̈რ "ამ-

გვარი", "ამისთანა", ეჯკა̈ლი ("იმ ყალი{ბის}"), ეჯგუ̂ა̈რ "იმგვარი", "იმისთანა", ამი̄შთან "ამისთანა" და სხვ.

კ უ თ ვ ნ ი ლ ე ბ ი თ ი ა: მიშგუ, მიშკუ "ჩემი", ისგუ, ისკუ "შენი", მიჩა (< მიჯშა) "მისი", ეჩა (< ეჯშა) "მისი", ამი̄შ "ამის{ა}", ეჯი̄შ "იმის{ა}, ნიშგუ̂ეჲ ("ჩემი და მისი/მათი") და გუშგუ̂ეჲ, გუშკუ̂ეჲ   ("ჩემი და

შენი/თქვენი")"ჩვენი" (ზემოსვანურში გარჩეულია ინკლუზივისა და ექსკლუ-ზივის ფორმები), ისგუ̂ეჲ, ისკუ̂ეჲ "თქვენი", ალჲარეშ "ამათი", ეჯჲარეშ "იმათი", მინეშ "მათი". უკანასკნელი მაგალითებიდან ჩანს მათი ნათესაობი-თი ბრუნვის ფორმისგან წარმომავლობა.

კ ი თ ხ ვ ი თ ი ა: ჲა̈რ "ვინ", მა̈ჲ "რა", ხედა "რომელი", მა̈ჲკა̈ლი{ბ}, იმ-კა̈ლი "რა ყალიბის", მაგუ̂ა̈რ "როგორი", უ̂ოშა "რამდენი", იმსგიშ "სადაური"...

კ ი თ ხ ვ ი თ - კ უ თ ვ ნ ი ლ ე ბ ი თ ი ა: იშა "ვისი", იმშა "რისა".

უ ა რ ყ ო ფ ი თ ი ნაცვალსახელი შედგენილია: შეიცავს უარყოფით ნა-წილაკსა და კითხვით ნაცვალსახელს: და̄̈რ (< დე-ჲა̈რ) "არავინ", დეშჲა̈რ

"ვერავინ".

უარყოფით ნაწილაკებში შემავალი -მა (მადმა, ლნტ. მა̈დმა "არ", "არა-

ფერი", დე̄მის, დემის, დე̄მამ "არაფერს", ნო̄მა, ნომა "ნურაფერს"...), -სა (დე̄სა არა", "არ") წარმოშობით ჩვენებითი ნაცვალსახელი ჩანს.

მ ი მ ა რ თ ე ბ ი თ ი ნაცვალსახელი შედგება კითხვითი ნაცვალსახელი-სა და -უ̂ა̄̈ჲ ნაწილაკისაგან: ჲერუ̂ა̄̈ჲ "ვინც", მა̄̈ჲუ̂ა̄̈ჲ "რაც", ხედუ̂ა̄̈ჲ "რომე-ლიც", უ̂ოშუ̂ა̄̈ჲ "რამდენიც"...

უ რ თ ი ე რ თ ო ბ ი თ ი : უშხუ̂ა̄რ "ერთმანეთს", უშხუ̂ა̄რე თხუ̂იმ "ერთმანეთი"

გ ა ნ ს ა ზ ღ ვ რ ე ბ ი თ ი ა: მა̈გ "ყველა", ბზ. ჯა, ბქ. ჯი, ლშხ. ჯე "თვი-

თონ", იშგენ "სხვა".

გ ა ნ უ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ ო ბ ი თ ა დ ითვლება: ჲერხი "ზოგი", -უ̂ა̄ლე

ნაწილაკიანი კითხვითი ნაცვალსახელები: იერუ̂ა̄ლე "ვიღაც", "ვინმე", ხედუ̂ა̄ლე "რომელიმე", "რომელიღაც", უ̂ოშუ̂ა̄ლე "რამდენიმე" და სხვა.

პირის ნაცვალსახელი მი, სი, ნა̈ჲ და სგა̈ჲ არ იბრუნება. იგი წარმოად-გენს უძველეს საფეხურს. ალა და ეჯა იბრუნება, მაგრამ შერეული სახე აქვს, როგორც დამოუკიდებლივ (ქვემდებარედ ან დამატებად) ხმარებულს:

სახ. მიც. მოთხ.


ალა ალას ამის ამჷნ ამნე̄მ


ეჯა

ეჯას ეჩას ეჩჷნ, ეჯჷნ ეჯნე̄მ

ვით. ნათ. მოქ. ამნა̈რ{დ}                   ეჯნა̈რ{დ} ამი̄შ                      ეჩი̄შ ამნოშუ̂                 ეჯ/ჩნოშუ̂
ა ლ ფორმა ფ სახ. მიც. მოთხ. ნაცვალსახელს ფუძე ეცვლება ქართულის მსგავსად. მიც. ამჷნ ძედაა გამოყენებული ყველა ბრუნვაში. ჲა̈რ (< ჲერ) "ვინ"         მა̈ჲ "რა" ჲა̈ს                       იმ ჲა̈რდ                  იმნე̄მ
ვით. ნათ. მოქ. იშა̈შდ                 იმნა̈რდ იშა                      იმშა იშეშშუ̂‖იშა̈შშუ̂         იმნოშუ̂
ფუძეს სახ. მიც. მოთხ. იცვლის აგრეთვე განსაზღვრებითი ნაცვალსახელი მა̈გ. მა̈გ ჩი̄ ჩი, ლშხ. ჩი̄ს ჩიემ
ვით. ნათ. მოქ. სრულ ლი მიცემ ბით. სახ. მიც. მოთხ. ჩიდ ჩინ ჩინა̈რდ ჩი̄მიშ (‖ ჩია̈შ) ჩინოუ̂შ ჩიეშშუ̂ ჩია̈შშუ̂ იად თავისებურად იბრუნება ხედა, რომლის ნათ. ფორმაა აღებუ- ითში და მას ემყარება ყველა სხვა ბრუნვა ვითარებითის გამოკლე- ხედა ხედა̄̈შ ხედა̄̈შნე̄მ‖ ხედა-დ
ვით. ნათ. მოქ. რაც შ მიხედვით, ლად გამ მიშგუ დ იხმარება: და სხვა მ ხედნა̄̈რდ‖ ხედა-დ ხედა̄̈შიშ ხედა̄̈შშუ̂ ეეხება სხვა ნაცვალსახელებს, ისინი იბრუნვიან ამა თუ იმ ტიპის ოღონდ აქა-იქ ვლინდება ორი და მეტი ფორმანტი. მსაზღვრე-ყენებულნი პირდაპირ წყობაში არსებულ წესს იცავენ, ოღონდ ა ისგუ (სახელობითის გარდა) მიშგუ̂ა და ისგუ̂ა ფორმით მიშგუ̂ა მუს "ჩემს მამას", ისგუ̂ა დაჩუ̂ირდ "შენმა ("შენს") დამ" ავალი.

ზმნა

პ ი რ ი ს ნ ი შ ა ნ თ ა ს ქ ე მ ა

ხმოვნით დაწყ. ფუძესთან I პ.      ხუ̂-,   ლნტ. მ- II პ.         -


თანხმოვნით დაწყ.ფუძესთან


უ̂-


III პ.


-


–, ან სუფიქსები -, -ა, -ე


ვარაუდობენ, რომ II პირის თავსართი ჰ- იყო, რომელიც შერწყმულია

ად- პრევერბის -სთან და აქცევს მას --დ(ად+ჰ->ათ-).

I პირის უ̂ ნიშანი ინფიქსია. III პირის ლ- პრეფიქსი შემონახულია სამ ზმნაში: ლ-ი "არის", ლ-ა̈სუ̂ "იყო" (ლ-ესუ̂) "იყოს" და ლჷგ "დგას". იგი მომდინარეობს -საგან.

I-III პ. ხუ̂იდგედ

დუ̂იგედ დიგედ დიგეხ


II პ. ხიდგედ III პ. იდგეხ

პირისა და რიცხვის აფიქსთა სქემა ასეთია:

I პ.        ექსკლ. ხუ̂-, უ̂-       ლ ნ ტ. მ- – -დ

– -დ – -დ ლ- – -ხ


I პ.        ინკლ.  ლ-, ლ-ჷ-

II პ.                       ხ-, ,ჰ-

III პ.                     ლ-, , -ს, -ა, -ე

ფონეტიკური პროცესებით გამოწვეული ცვლილებები განხილულია სა-თანადო ადგილას.

ობიექტური პირის ნიშანთა სქემა

I პ. მ- -ჷ- გუ̂- გუ- (გუ̂+)
ნ- ნ-ჷ-
II პ. ჯ- ჯ-ჷ- ჯ- – -ხ, ჯ-ჷ- – -ხ
III პ.
,ჰ-, ხ- ,ჰ- – -{ხ}, ხ- – -{ხ}

-, როგორც ცნობილია, ქართულ-ზანური პალატალიზებული - პრე-ფიქსია, -- თანხმოვანთგასაყარია.

ინკლუზივისა და ექსკლუზივის შესახებ ერთმანეთის გამომრიცხველი ორი მოსაზრებაა გამოთქმული. ზოგი მკვლევრის აზრით, იგი მეორეულია. ამით აიხსნება მათი განურჩევლობა ქვემოსვანურში, არეულად ხმარება უშ-გულურსა და ხალხურ სიმღერებში, - ელემენტის ფონეტიკური განვითარე-

ბა უ̂-ს წინ ქართულში. მაგრამ, სხვების აზრით, იგი საერთო-ქართველურია: კარგადაა შემონახული, დღესაც ცოცხალია და პრაქტიკულადაც პროდუქ-

ტიული სუბიექტურ ფორმებში მთელ სვანურში, გარჩეულია - და გუ̂-კუთვნილებითს ნაცვალსახელებში (ნიშგუ̂ეჲ და გუ̂იშგუ̂ეჲ); გადმონაშთის

სახით დაცულია - და გუ̂-ს დაპირისპირება ძველ ქართულში. გუ̂-ს შემორ-

ჩენა და -ს დაკარგვა ქვემოსვანურში ქართულის გავლენით შეიძლება აიხსნას. ს ა კ ი თხ ი შ ე მ დ გ ო მ ძ ი ე ბ ა ს მ ო ი თ ხ ო ვ ს.

46. პირთა მიმართება.


აბსოლუტურ გარდაუვალ ზმნაში მხოლოდ სუ-

ბიექტური პირია და მისი ნიშნები; პირთა მიმართება შეიძლება გვქონდეს

მხოლოდ გარდაუვალ-რელატიურ და გარდამავალ-რელატიურ ზმნებში.

პირველი ორპირიანია და მეორე – ორპირიანი ან სამპირიანი.

III პირის სუბიექტს ობიექტად მოუდის I, II ან III პირი; II პირისას – I ან III, ხოლო I პირისას – II ან III პირი. თუ სუბიექტის თავსართია წარ-მოდგენილი, მაშინ ობიექტის ნიშანი არ ჩანს, ხოლო, თუ ობიექტის პრეფიქ-სია, მაშინ სუბიექტის თავსართი გამორიცხულია. ეს ამჟამად; ისტორიულად კი აბსოლუტურ ზმნას სუბიექტი ეუფლებოდა და რელატიურ ზმნას – ობი-ექტი, ამ მხრივ ქართველურ-სვანური დაღესტნურ ენებს უკავშირდებოდა თავისი მოდელით. მაგ.:

ხუ̂-ა-ლა̈ტ მი ეჩას "ვუყვარვარ მე მას" – აქ S1-ის თავსართია ხუ̂-, მაგრამ მოსალოდნელი O3-ს -ს არსებობა გამორიცხულია: მ-ა-მა̄რ-ე სი მი "მამზადებ შენ მე" – აქ O1 ნიშანია -, მაგრამ მოსალოდნელი S2 - არ ივა-რაუდება.

ს ქ ე მ ა

რელატიურ-გარდაუვალი             რელატიურ-გარდამავალი

პ.

S O S O S Oპ. S Oირ
I პ. II პ. ჯ- ჯ- ჯ-
I პ. III პ. ხუ̂- - უ̂- ხუ̂-
II პ. I პ. მ- მ- მ-
II პ. ექსკლ. ნ- ნ- ნ- ნ-
II პ. III პ. - -

ობიექტურ ფორმანტთა ცვლილებები გაშუქებულია თავის ადგილას.

ა გ ე ბ უ ლ ე ბ ი თ ზმნა სუბიექტური ან ობიექტური წყობისაა. აბსო-ლუტური ყველა სუბიექტური წყობისაა და იწყება სუბიექტური ნიშნებით, რელატიური ორივე წყობისა შეიძლება იყოს: სუბიექტური ან ობიექტური. უკანასკნელს ობიექტის პრეფიქსები მოუდის: მ-ალა̈ტ შდრ. ხუ̂-ალა̈ტ "მიყვარს" "ვუყვარვარ". ასეთია უმეტესობა, მაგრამ ბევრი ზმნა, სემანტიკური თავისებურების გამო, მხოლოდ ერთი წყობითაა წარმოდგენილი: ხუ̂აჴნი "ვხნავ" (მაგრამ არა მაჴნი "მხნავს"), მაჟხა "მქვია" (მაგრამ არ იხმარება ხუ̂აჟხა "ვჰქვივარ").

ს ი ნ ტ ა ქ ს უ რ ი თვალსაზრისით ზმნა იყოფა გარდამავლად და გარ-დაუვლად. გარდამავალ ზმნას ახლავს ბრუნვაში მართული სუბიექტი და მართულივე ერთი (პირდაპირი) ან ორი (პირდაპირი და ირიბი) ობიექტი. ამის მიხედვით ზმნა ერთობიექტიანია ან ორობიექტიანი. გარდაუვალ ზმნას-თან გვაქვს სუბიექტი სახელობითში (ბრუნვაუცვლელი) და ობიექტი, თუ ასეთი მოეპოვება, – მიცემითში (ირიბი). გარდაუვალია ვნებითი და ე. წ. სა-შუალი გვარის ზმნები. გარდაუვალ ზმნებში განარჩევენ დინამიკურსა და სტატიკურს, მაგრამ ეს ცნებები ყველა მკვლევარს ერთგვარად არ ესმის. დი-ნამიკურია დეგნი "ქრება", ანღრი "მოდის", ხოლო სტატიკურია ლჷგ "დგას", აყუ̂რე "წევს" და სხვა. ამ დაყოფის შესაბამისად გვაქვს აბსოლუტურ-გარდა-უვალი, რელატიურ-გარდაუვალი და რელატიურ-გარდამავალი ზმნები. უკანასკნელი მოქმედებითი გვარისაა, პირველი-მეორე – ვნებითი ან საშუა-ლი გვარისა.

პრევერბი სვანურშიც ორგვარია: მარტივი და რთული. მარტივია სულ რვა. ოთხი ძირითადია და ოთხი – თანდებულთან საზიარო. ძირითადია: ან-, ად-/ა-, ეს-, ქსვ. ას-, ლა-, ხოლო პ რ ე ვ ე რ ბ-თ ა ნ დ ე ბ უ ლ ი ა ჟი-, ჩუ-/, სგა-, ლნტ. სკა-, ბქვ. ისგა-, ქა-. მათი შერწყმით (თანდებულ-პრევერბი + ძირითადი პრევერბი) მიიღება რთული ზმნისწინი.

ან- აღნიშნავს მიმართულებას იქიდან აქეთ, I პირისაკენ, და უდრის ქართ. მო-ს. ამდენად იგი თითქოს ორიენტაციის მაჩვენებელია (ან-ღრი "მოდის").

ად-/ა- და ეს-/ას- ან'ის მოპირისპირეა, საიქეთოა, III პირისაკენ მიმართუ-ლებას გამოხატავს, მაგრამ ორიენტაციას არ უჩვენებს, უდრის ქართ. მი-, და-, გა-, წა-ს (ეს-ღრი "მიდის", ა̈დჴიდ‖ადО"წაიღო", შდრ. /ა̈ნჴიდ "მოიტანა").

ლა-ც საიქეთოა, უდრის ქართ. შე-ს, ზოგჯერ მი-, წა-ს.

პრევერბ-თანდებულთაგან ერთმანეთის საპირისპიროა ჟი- და ჩუ-, სგა-და ქა-. ჟი- აღნიშნავს მიმართულებას ქვევიდან ზევით, ხოლო ჩუ – ზევიდან ქვევით; ჟი- შეესატყვისება ქართ. ზე-ს, მეგრ. ჟი-ს, ხოლო ჩუ- ქართ. ქვე-ს (იგი მტკიცებით ნაწილაკადაც არის გამოყენებული). სგა- გამოხატავს მი-მართულებას გარედან შიგნით, როგორც ქართ. შე- და ქა-, პირიქით, – შიგნიდან გარეთ და უდრის ქართ. გა-ს.

პრევერბები საკმაო ცვალებადობას განიცდიან ფონეტიკურ ნიადაგზე.

-ს წინ უ̂ ელემენტი იკარგება, სგა- და ქა- ერწყმის მომდევნო ხმოვანს და

გრძელდება ბალსზემოურსა და ლაშხურში, ხოლო ელიზია მოსდის ბალსქვე-

მოურ-ლენტეხურში (ლშხ. ქა̄დკუ̂ა̄რ – ბქ. 'ადკუ̂ა̈რ, ლნტ. 'ადაკუ̂ა̈რ <

ქა-ად-ა-კუ̂ა̈რ "გადააგდო").

პრევერბთა შერწყმით მიღებულია:

ჟი+ან- > 'ან- = აღმო-, ამო-

ჟი+დ- 'ად-, ჟი+ა- '= ა-, ზე-, მი-, და- გა-, წა-

ჩუ+ნ- ჩუ̂ან = ჩამო-, დამო-

სგა+ან- სგა̄ნ-, სგ'ან-, ლნტ. სკ'ან- = შემო-

ქა+ეს- ქე̄ს-, 'ეს-, ლნტ. ქა+ას- 'ას = გა-, და-, წა-

და სხვა მრავალი.

I სერიაში შედის ორი ძირითადი დრო: აწმყო და მყოფადი. აწმყოს ფუძის-

გან იწარმოება ნამყო უწყვეტელი, კავშირებითი I, მყოფადუსრული, თურ-

მეობითი I და II


ყველა ქმნის აწმყოს წრეს. მყოფადსრულისაგან

წარმოიქმნება პირობითი (ხოლმეობითი) და შეადგენს მყოფადის წრეს. I სერიას ახასიათებს ერთი ამოსავალი ფუძე და ერთნაირი სინტაქსური კონსტრუქცია: სუბიექტი სახელობითში და ობიექტი (პირდაპირიც და ირიბიც) მიცემითში.

II სერიაში შედის ნამყო წყვეტილი (აორისტი) და კონიუნქტივი II. მათ-გან მიიღება ბრძანებითი კილოს ფორმები. ფუძე ათემატურია. სინტაქსუ-რად ორი კონსტრუქცია განირჩევა ზმნის გარდამავლობის მიხედვით: გარდა-უვალთან სუბიექტი სახელობითშია და ობიექტი (ირიბი) მიცემითში, ხოლო გარდამავალთან სუბიექტი მოთხრობითშია და პირდაპირი ობიექტი – სახე-ლობითში, ირიბი კი – მიცემითში.

III სერიას შეადგენს შედეგობითი I (რეზულტატიური I), შედეგობითი II, ანუ ნამყო წინარეწარსული (რეზულტატიური II) და კავშირებითი III. ფუძე შერეულია (იხმარება I სერიისაც და მეორისაც). კონსტრუქცია ინვერ-სიულია: სუბიექტი მიცემითშია, პირდაპირი ობიექტი – სახელობითში, ირი-ბი იქცევა უბრალო დამატებად, ხოლო არაინვერსიულ გარდაუვლებთან სუ-ბიექტი სახელობითშია და ირიბი ობიექტი – მიცემითში.

მ ო ქ მ ე დ ე ბ ი თ ი გ ვ ა რ ი

I ს ე რ ი ა

ფორმანტთა ნაირგვარობასთან ერთად სირთულეს ქმნის ფუძეში მომ-ხდარი ფონეტიკური ცვლილებები: -იკვეცება ბალსზემოურსა და ქვემოსვა-ნურში, ამასთანავე, ბალსზემოურში წინა ხმოვანი უმლაუტდება და ერთმარცვლიან ფუძეში ხმოვანი გამოვლინდება (აჴნი "ხნავს", აჴა̈ნდა "ხნავდა"); -ა̄̈ლ, -ა̈ლ სუფიქსი უმლაუტს კარგავს, --ს შემცველი თემატური სუფიქსები: -იე̄ლ, ეცრ. -ელ, -ემ,-ერ, -ე̄სგი, -ე̄შგი, -ე̄ლი, ეცრ. -ესგ/-ისგ, უშგ. -ელ-ი უწყვეტელში -ია̄ლ, ეცრ. -ალ სახეს იღებს, სხვა ბოლოსართებში ბალსზემოურში უმლაუტიანი -მოგვევლინება, რაც მოკვეცილ -სუფიქსთან ასიმილაციის შედეგია, ეცერულში კი -ჩანს (ჷგა̈მდა ჷგამიდა, შდრ. ეცრ. ჷგამ "აგებდა"; ხოღა̄̈შგდა ხოღა̄შგიდა, შდრ. ეცრ. ხოღაშგუ̂ "ართმევდა").

კავშირებითი I-ის წარმოება გენეტურად საერთოა ქართულთან და მეგ-რულთან.

მეშველი ზმნა შეიძლება იყოს ნამყოშიც და იშვიათად კავშირებით I-შიც. პრევერბთაგან უფრო ხშირად გამოყენებულია თანდებულ-პრევერბი, ძირითადი ზმნისწინი ნაკლებადაა (ალმა̄̈ზ ან-ლჷმა̄̈ზ "მონავალა", ელმა̄̈ზ ეს-ლჷ- მა̄̈ზ "მინავალა").

გარდა ამისა, ზოგი ზმნის აწმყოს ფორმა მყოფადის მნიშვნელობითაც გვევლინება.

პირველი საშუალებით (პრევერბი + აწმყოს ფუძე) მყოფადს აწარმოებენ II ჯგუფის, ძირმონაცვლე და ზოგი ორთემიანი ზმნა (ა̈ტხე, ატხე "დააბრუ-ნებს", აწმყო: ტიხე; ადკუ̂ანნე "გააგდებს", აწმყო: აკვა̄/ანე; ლა̈ჲთჷრე, ლშხ. ლეჲთჷრე "დალევს", აწმყო: ითრე, ჷთრე... ნამყო წყვეტილი: ლ ი̄ყ, ლ ჲშ "დალია"...). ზოგჯერ ანალოგიით შეიძლება გაჩნდეს -ინ-ე სუფიქსი.

თუ ზმნის აწმყოს ფუძეს -ინ-ე ბოლოსართი აქვს, მყოფადში -ი- ელე-მენტი იკუმშება და ფუძეში აღდგება შეკუმშული უმლაუტიანი ხმოვანი (ა̈ნცხუ̂ა̈პნე "მოიტაცებს", აწმყო – იცხუ̂პინე, ლნტ. იცხუ̂ა̈პი).

მეორე საშუალება (-ი, -ე მოკვეცილი აწმყოს ფუძე + სუფიქსი) ნაკლებ გავრცელებულია. სუფიქსებად გამოყენებულია -ინ-ე ან -(ხა̈/აძგრ-ინ-ე, ლნტ. ხაძგერ-ნ-ე "აძგერებს", აწმყო ხა̈/აძგრი; ხა̄/ამნ-ი "აჭმევს", აწმყო ხა̄/ა-მნ-ე).

მესამე საშუალება (აწმყოს ფუძესთან პრევერბისა და სუფიქსის ერთდროული გამოყენება) ყველაზე უფრო გაბატონებულია სვანურში. სუფიქსებიდან ძალიან გავრცელებულია -, ბქვ. -ისგ (> ‖ ბეჩ. -ის). პირვან-დელი ჩანს -ისგ (ადხატუ̂-ი < ლნტ. ადახატა̈უ̂-ი, ბქვ. ადხატუ̂-ისგ ‖ ბეჩ. ადხატუ̂-ის "დახატავს", აწმყო ახტა̈უ̂ი).

მეორე სუფიქსია -ინ-ე, რომლის სინკოპირებული სახეა -ნ-ე. ამოღებული -ი- ფუძის ხმოვანს აუმლაუტებს ( დჴა̈ნ-ნ-ე, ლშხ. ჩუ̂ედჴანნე "მოხნავს", შდრ. ან-ჯბ-ი̄ნ-ე, ლშხ. ან-ჯაბ-ნ-ე < ლნტ. ან-აჯა̈ბ-ნ-ე "მოხარშავს"); ეგევე -ნ-ე

დაერთვის -ენ-ი სუფიქსებმოკვეცილ ზმნებს (ათლა̈წნე "დააწებებს", აწმყო: ალწ-ენ-ი), რასაც ადასტურებენ პარალელური ფორმები: ათლა̈წნე და ზსვ. ადჷლწინე და -ენ-ი სუფიქსების გვერდით -ან -ბოლოსართის ხმარება ზოგიერთ კილოში ერთსა და იმავე ზმნაში (ლშხ. აკრენი, მაგრამ ზსვ. აკრე "აღებს"; მყოფადში ლშხ. ჩუ̂ადკარნე < ლნტ. ადაკა̈რნე "გააღებს"; ბზ., ლშხ.

ალჯ-ენ-ი, ბქვ., ლნტ. /ალჯ-ი "რგავს",  "კრავს", მყოფადში ან-ლა̈ჯ-ნ-ე

"შეკრავს", ათ-ლა̈ჯ-ნ-ე "დარგავს").

არის შემთხვევები, როცა ბზ., ქვსვ. -ბოლოსართს ენაცვლება -ნ-ე (ა̈ნმა̄̈რ-ი ანმა̄̈რნე "მოამზადებს"; ბზ., ლნტ. ლა̈ჲზუ̂ები ლა̈ჲზუ̂ებნე,

ლშხ. ლეჲზობი ლეჲზობნე "შეჭამს"). უნდა ვივარაუდოთ, რომ აქ -ნ-ე ანალოგიითაა გაჩენილი.

მესამე სუფიქსია -ე, რომელიც ბალსზემოურში -()ნე'ს გვერდით იხ-

მარება (ა̈დლა̈ჯ-ნ-ე ა̈დლაჯ-ე "დაირგავს").

მნიშვნელობითაც უდრის ქართულის მყოფადისეულ ნამყოს, ანუ ხოლმეო-

ბითს. ნამყო უწყვეტლის ნიშნებში სხვაობაა დიალექტთა მიხედვით -ი ან -ისგ სუფიქსიან ფორმებში: ბზ. -ი̄ს იხმარება, ბქვ. -ისგ-ის ადგილას -ასგუ̂, ლნტ. -ოლ, ხოლო ლაშხურში I დაII პირში ყველგან ერთვის -ინ, მაგრამ III პირში – -ა სუფიქსი, რომელიც წინა ხმოვანს კუმშავს.

პირობითი იწარმოება -ი მოკვეცილი მყოფადუსრულისგან -ო̄ლ, -ოლ სუფიქსის მეშვეობით, ოღონდ ეცერულში -ი მოკვეცილია I და II პირში (ზოგან -უნ უმლაუტიანია), III პირს კი -ი-ს შემდეგ -უ̂ ახლავს.

II ს ე რ ი ა

ში. მაქცევრებიდან  ზემოსვანურსა  და ლაშხურში ყველა ნიშანი,

ლენტეხურში კი მხოლოდ ი- არის ამოღებული, ამიტომ ლენტეხურის ჩვენება და ხალხური სიმღერების მონაცემები ფრიად მნიშვნელოვანია ადრინდელი ფორმის აღსადგენად.

I პ. ოთხატა̈უ̂              ლნტ. ათუ̂ახატა̈უ̂  "დავხატე"

ნულსუფიქსიანები ქართულ მ ო კ ა ლ ტიპის ზმნებს მოგვაგონებენ, სა-დაც I და II პირში ნიშანი არ ჩანს, ხოლო მესამე პირში ფუძის ხმოვანი უმ-ლაუტიანია, რაც გვავარაუდებინებს -სუფიქსის მოკვეცას. ეს ნაგულისხმე-ბი -ქართ. --ს შესატყვისი უნდა იყოს. ამ ტიპს შეადგენენ I ჯგუფის ერთი ნაწილი და II ჯგუფის თითქმის ყველა ზმნა. ა მ ა თ, თ უ მ ა ქ ც ე ვ ა რ ი ა რ ა ა ქ ვ თ, პრევერბად მოუდით ა-, რომელიც I და II პირში მახვილს ატარებს, III პირში კი მახვილი გადადის შიგნითა ხმოვანზე.

I პ. ო ღაფ "შევღებე" ხუ̂ა̈ ყრ    "ვუყავ"
II პ. ა ღაფ ხა̈ ყრ
III პ. აღა̈ ფ ხაყე რ, ლნტ. ხა̈ყე რ

-სუფიქსიან ზმნათა გარკვეული ნაწილი პრევერბს არ იყენებს და მა-ინც სრული ასპექტისაა. ამ მხრივ ემთხვევა ქართულს და ამტკიცებს, რომ პრევერბის ფუნქცია – სრული ასპექტის გამოხატვა – მეორეულია.

აღსანიშნავია, რომ გარდაუვალი ზმნები, რომელთაც ნამყო უწყვეტელ-ში -ჷნ, -დ-ა, ეცრ. -უ̂ სუფიქსი მოუდით, და მონაცვლეა ან -ო̄ნ, -ონ ელემენტი გამოევლინებათ, ნამყო წყვეტილის შინაარსის გადმოსაცემად პრევერბს დაირთავენ და მიიღება ასეთი ფორმულა: პრევერბი + ნამყო უსრული = ნამყო წყვეტილს. აშკარაა, რომ აქ სრულ ასპექტთან უფრო გვაქვს საქმე, ვიდრე – წყვეტილის თავისებურ წარმოებასთან (ხალტჷნდა "უყვარდა" – ლახლატჷნ{და}, ლშხ. ლახლატჷ̄ნ{და} < ლნტ. ლახალატჷნდა "შეუყვარდა"; აწმყო: ხალა̈ტ "უყვარს". ხაჟანდა "სწყინდებოდა" – ახჟანდა < ლნტ. 'ახაჟანდა "მოსწყინდა"; აწმყო: ხაჟა̈რ "სწყინდება").

ნამყო წყვეტილის სუფიქსთა ტაბულა
პირი ფუძეში სუფიქსი ფუძეში    სუფიქსი
I პ. უმლაუტი – < -, ფუძე
II პ. უმლაუტი – < -, ფუძე
III პ. - უმლაუტი – < -,

II ჯგუფის ზმნებთან -სუფიქსის პარალელურად იხმარება -(ბზ.), -(ლნტ.) და -ან -(ლშხ.) (ბქვ. ადჷგ-ე-ს, ბზ. ადჷგ-ა-ს, ლნტ. ადჷგ-ი-ს, ლშხ. ადჷგ-ი-ს ადჷგ-ა-ს "გააქროს").

I ჯგუფის ზმნები, -სუფიქსის გარდა, -ე-ს და ბალსზემოურ-ქვემოსვა-ნურში -ა-საც ხშირად იყენებენ (ა̈ნთჷშ-ე-ს, ბზ., ლნტ. ა̈ნთჷშ-ა-ს ‖ ლნტ. ა̈ნთჷშ-ი-ს "აირჩიოს").

ბალსზემოურსა და ლენტეხურში შეიძლება კონიუნქტივი II-ს -ნიშანი მოიკვეცოს და მისი კვალი ჩანდეს ფუძის ხმოვნის გაუმლაუტებით ან ჷ-ს გა-დასვლით -ი-დ (ბზ. 'ო̄თჟუ̂ეღის 'ო̄თჟუ̂ეღ-ს "გაუძღვეს").

ნამყო უწყვეტლისაგან პრევერბით განსხვავებული სრული ასპექტის (-ჷნ, -დ... სუფიქსიანი) ზმნები კონიუნქტივ II-ს პრევერბითვე განარჩევენ კონი-უნქტივი I-საგან (ხალტჷნდე̄დს, ხალტჷნეს "უყვარდეს", მაგრამ ლახ-ლატჷნდე̄დს, ლახლატჷნეს "შეუყვარდეს").

კონიუნქტივ II-ის სუფიქსთა შორის -ძირითადი და ყველაზე ადრინდე-ლი ჩანს; -ეგების პერმანსივის სუფიქსი იყოს; -ა ს ა ხ ს ნ ე ლ ი ა ქ ა რ-თ უ ლ შ ი ც და ს ვ ა ნ უ რ შ ი ც, ი გ ი მ ე ო რ ე უ ლ ი ა.

კ ა ტ ე გ ო რ ი უ ლ ი (წართქმითი) ბრძანებითი II პირისათვის მიმარ-თავს ნამყო წყვეტილის ფორმებს, ოღონდ ნაცვალსახელები არ იხმარება; თავკიდურ ხმოვანზე დასმული მახვილის გავლენით ზმნის ბოლო მარცვალში თანხმოვანი ხშირად იკვეცება. თუ ზმნას ნამყო წყვეტილის წარმოება არ ძა-ლუძს, მაშინ ნამყო უწყვეტლის ფორმაა აღებული (ჩუ̂ათხატა̈/აუ̂, ლნტ. ჩუ̂ათახატა̈უ̂ "დახატე", მაგრამ სგურდა̈ს, სგურდ "იჯექ").

თ ხ ო ვ ნ ი თ ი ბრძანებითი ემყარება ნამყო უწყვეტლის ფორმებს: სი ლოცს ხიჩოდა̈ს ი მეჴჷ̄რა̄ლდა̈ს – "შენ ლოცულობდე ("ლოცვას ი-ქმ-ოდ-ე") და მეხვეწებოდე". თ ა ვ ი ს ი მ ნ ი შ ვ ნ ე ლ ო ბ ი თ ა და ნ ა წ ი ლ ო ბ-რ ი ვ ა ღ ნ ა გ ო ბ ი თ ს ვ ა ნ უ რ ი მ ო გ ვ ა გ ო ნ ე ბ ს ფ შ ა უ რ-ხ ე ვ ს უ რ უ ლ-თ უ შ უ რ ს.

უ კ უ თ ქ მ ი თ ი ბრძანებითი ორგვარია: აკრძალვითი და უარყოფითი. პირველი იყენებს აკრძალვის ნომ, ლშხ. ნო̄მ, ბზ. ნო̄მის და ნემ ნაწილაკსა და აწმყოს ფორმას (ნომ ნემ ხიჩო "ნუ შვრები", ნომ ნემ იჩო "ნუ

შვრება", ასეა მრ.რიცხვშიც). მეორე (უარყოფითი) ბრძანებითი ხმარობს ნა-წილაკს ნომა, ნო̄სა, ლნტ. ნომა ნოსა ნო ("არ") და კავშირებით II-ს (ნომა ჩუ̂ემინეს, ლნტ. ნომა ნოსა ნო ჩომინეს "არ ქნას", ეცრ. ნომა ჩემნედ "არ ქნათ").

საფუძვლად აღებულია, ჩვეულებრივ, II სერიის ზმნათა საერთო ფუძე, თუმცა აწმყოსიც არაა გამორიცხული, მეტადრე ლენტეხურში. II სერიის ფუძე თვალსაჩინოდ ჩანს ძირმონაცვლე და და ორფუძიან ზმნებში (ხოქუ̂თა, ხოქუ̂ითა "მოუპარავს", აწმყოში იქუ̂თერ, ნამყო წყვეტილში ა̈დქუ̂ით, ლშხ. ედქუ̂ით-ე; ხო̄ქუ̂ა, ხოქუ̂ა "უთქვამს", მაგრამ რა̄̈ქუ̂, რა̈ქუ̂ე "თქვა", შდრ. ხოგა, ლნტ. ხოგემა "აუგია", აწმყოში: /აგემ "აგებს").

ყურადღებას იქცევს -სუფიქსიანი სტატიკური ზმნები. ისინი, კონიუნ-ქტივი II-ის სუფიქსის დართვის გარდა, ა- თავსართს ცვლიან ვნებითის -პრეფიქსით და ბოლოში ხშირად იმატებენ ბალსზემოურსა და ლაშხურში ნამყო უწყვეტლის -და ნიშანს (ხეჟხა̄̈ნ{და}, ლშხ. ხეჲშხა̄ნ{და}, ეცრ. ხეშხა̈ნ "ერქვა", აწმყო: ხაჟხა, ლშხ. ხა̄ჲშხა "ჰქვია"). არის შემთხვევები, რომ -ა̄̈ნ, -ა̄ნ, -ა̈ნ, -ან სუფიქსს ენაცვლება ნამყო უწყვეტელში გამოვლენილი -ონ ან -ჷნ ბოლოსართი (ბზ. ხებჟა̄̈ნ{და}, ლშხ. ხებჟა̄ნ, მაგრამ ლნტ. ხაბაჟჷნ{და}, ეცრ. ხებჟჷნ "ეგონა"). გარდა ამისა, შეიძლება პარალელურად გვქონდეს როგორც - და ვნებითის - თავსართი, ისე იმავდროულად სუფიქსებიც (ბზ. ხებ-ჟა̄̈ნ{და} ხაბჟჷნ "ეგონა"). ამას თავისი ახსნა მოეპოვება.

-სუფიქსიან სტატიკურ ზმნებს აწმყოს მნიშვნელობა მიენიჭა და ნამყო წინარეწარსულს – ნამყო უწყვეტლისა, რაც სათანადო -ჷნ -ჷნ-და სუფიქ-სით გამოიხატა, ხოლო - თავსართიან და -ა̄̈ნ -ა̄ნ -ა̈ნ -ან ბოლოსართია-ნებს – ნამყო წინარეწარსულისა (ხა̈მჲედა̄̈ნ "შეეძლო"), რაც პოულობს თავის ანალოგს ქართულში: ჰგონია – ეგონა და ჰგონებია – ჰგონებოდა.

"დამსხვრეოდეს"). ლაშხურში ერთვის კავშირებითი I-ის -დე, -დე̄დ ან -სუფიქსი (ათმეჩე̄ნდეს "დაჰბერებოდეს").

საგანგებოდ აღსანიშნავია, რომ კავშირებითი III იშვიათად იხმარება. მის ნაცვლად -(> უ̂), ბქვ. -ოუ̂, -უუ̂, -ოღ "მცა" ნაწილაკიანი ნამყო წინა-

რეწარსულია გამოყენებული. ამ მხრივ იგი ქართულს ემთხვევა, ოღონდ შე-საბამისი -მცა ნაწილაკი ამჟამად აღარ გვხვდება.

უთუოდ გადმონაშთია, რომ თხოვნითი ბრძანებითისათვის გამოყენებუ-ლი ნამყო უწყვეტლის ფორმები მრავალგზისობის გაგებას იძლევიან.

ვ ნ ე ბ ი თ ი გ ვ ა რ ი

ვნებითი გვარი კონსტრუქციითა და წარმოებითაც ქართულისას ემთხვე-ვა. იგი კონვერსიული ფორმაა მოქმედებითი გვარისა და ერთი პირით ნაკ-ლებია მასზე. I ჯგუფის ზმნათა ვნებითის საწარმოებლებია ი- ან ე- თავსარ-თი. -ნიანი ფორმა აბსოლუტურია, ერთპირიანია და მიიღება მოქმედებითის ორპირიანისაგან, ხოლო -ნიანი რელატიურია, ორპირიანია და წარმოქმნილია სამპირიანისაგან. ი- ან ე- თავსართი ივარაუდება I და II სერიაში.

II ჯგუფის ფუძედრეკად ზმნათა ვნებითი ხმოვნის აბლაუტითა და სუ-ფიქსებით გადმოიცემა (მოქმედებითის ი-/ჷ-ს ენაცვლება --).

I ს ე რ ი ა

ლენტეხურში II ჯგუფის ზმნათა -სუფიქსის წინ I სერიაში გვევლინება -ენ- ფორმანტი, რომელიც რედუქციას არ ექვემდებარება (ლნტ. ტეხ-ენ-ი > ზს., ლშხ. ტეხ-ნ-ი "ბრუნდება"). ეგევე ზმნები შეიძლება იწარმოოს მოქმედე-ბითი გვარისაგან ბალსზემოურსა და ქვემოსვანურში ი- ან - პრეფიქსით, აწმყოში -ბოლოსართის დართვითა და ფუძის -ს გაგრძელებით (-ტი̄ხ-"იბრუნება"); რაც შეეხება ორთემიან ზმნებს (-ემ, -ერ და სხვა სუფიქსია-ნებს), ისინი ვნებითში თემის ნიშნებს ხშირად იკვეცენ, მაგრამ შეიძლება და-ცულიც ჰქონდეთ განსაკუთრებით მაშინ, თუ - თავსართიანებს მოქმედები-თის, აქტიური მნიშვნელობა აქვთ (ხექუ̂თი ხექუ̂ი̄/ითი "ეპარება, ანუ მის მიმართ ხდება პარვა", მაგრამ ხექუ̂თერ "ჰპარავს").

რაც შეეხება II ჯგუფის ვნებითებს, ისინი I ჯგუფის აქტივთა მსგავსად აწარმოებენ ნამყო უწყვეტელს, მხოლოდ ლაშხურში დაირთავენ -ო̄ლ სუფიქსს (ტეხენ{და}, ბეჩ. ტეხნიდა, ეცრ. ტეხნიუ̂, ლშხ. ტეხნო̄ლ{და} "ბრუნდებოდა").

ლშხ. ხეჭუ̂დიელ-ნ-ი < ლნტ. ხეჭუ̂ედიელ-ნ-ი "ეკითხებოდეს იქნება", მაგრამ

ლშხ. იშხ-ო̄ლ-ნ-ი "იწვოდეს იქნება"). II ჯგუფის ვნებითთათვის ნამყო უწყვეტ-ლის ფუძეს ერთვის -უ̂ნ-ი ბალსზემოურსა და ლენტეხურში და -ენ სუფიქსს აბლაუტი მოსდის ბალსზემოურში (ბზ. ხეტხა̈ნუ̂ნი, ლნტ. ხეტეხენუ̂ნი "უბრუნდებოდეს იქნება", იტხა̈ნუ̂ნი, ლნტ. ტეხენ{უ̂}ნი "ბრუნდებოდეს იქ-

ნება"). ამათ მისდევს -ემ მოკვეცილი ზმნებიც ბზ.-სა და ქვსვ.-ში (იგო̄ლ-ნ-ი ‖ ლშხ. იგმო̄ლნი, ლნტ. იგ{ემ}ოლნი "იდგმებოდეს იქნება"...). ბალსქვემო-ურში I ჯგუფის ზმნათა ამ ფორმებს ვნებითის გაგების ნაცვლად მოქმედები-თის სასხვისო ქცევის მნიშვნელობა აქვთ (ხემარუნი "უმზადებდეს იქნება").

ბა. II ჯგუფის ვნებითებში -ო̄ლ, -ოლ ჩნდება ქვემოსვანურსა და ბალსქვემო-ურში, ოღონდ მასთან ერთად ლაშხურში დაცულია -ენ, რომელიც არაა ბალსქვემოურსა და ლენტეხურში; პარალელურად ლენტეხურში გვევლინება

-ენ და ბალსზემოურში (-ენ >) -ა̈ნ, -ოლ სუფიქსის გარეშე (ბზ. ხა̈კუ̂შა̈ნ-{უ̂}-ნა, ლნტ. ხაკუ̂ეშენ-ნა ხაკუ̂ეშ-ოლ-ნა, ბქ. ხა̈კუ̂შ-ოლ-ნა, ლშხ. ხაკუ̂შე-ნ-ო̄ლ-ნა "უტყდებოდა თურმე").

თურმეობით II-ში ყველა კილო იჩენს -ო̄ლ -ოლ სუფიქსს, სხვა მხრივ ეს ფორმები აქტივისას ჰგავს. ეცერულში -ემ-ს აბლაუტი არ ახასიათებს (ბზ. ლჷმბა̈მო̄ლუ̈ნ ლჷმბემო̄ლნე̄ {ლი}, ლნტ. ლჷმა̈ბენოლ {ლი} "იბმებოდა თურმე").

II ჯგუფის ზმნათა ვნებითებში -ო̄ლ ‖ -ოლ არ ერთვის ბზ., ლნტ. ფორ-

მებს, ოღონდ ბალსზემოურში ფუძის ა̈; -ენ შემონახულია მხოლოდ ლენ-ტეხურში (ბზ. ლჷმტა̈ხუ̂ინ {ლი}, ლნტ. ლჷმა̈ტეხენ {ლი}, ლშხ. ლჷმტე-ხო̄ლნე̄ლი ლჷმტეხო̄ლინ, ბქვ. ლჷმტეხოლინ ‖ ეცრ. ლჷმტეხოლნე ლი

"ბრუნდებოდა თურმე").

პრევერბი + აწმყოს ფუძე (ა̈/ანტეხენი < ლნტ. ან-ტეხენი "მობრუნდება").

რელატიურ-გარდაუვალი ზმნების ნაწილი ვნებითებს ე- – -ი აფიქსებით აწარმოებს, ზოგიც -ე̄ნ/-ენ-ს ჩაირთავს. ესენი თუმცა ფორმით აწმყოა, მაგ-რამ მნიშვნელობა მყოფადისა აქვთ (ხელტი < ლნტ. ხელა̈ტი "ეყვარება", ხე-ღუ̂ე̄/ენი "ექნება"). თუ ამათ პრევერბი დაერთო, სრული სახისა იქნება

(ლა̈ხლა̈ტი "შეუყვარდება"). -ემ სუფიქსიანი მარტივდება და შეიძლება -ო̄ლ ჩაერთოს (ა̈დგი ა̈დ-გო̄ლ-ი, ლშხ. ედგი ედგო̄ლი "დაიდგმება"). სუფიქსი -ზოგიერთ ზმნაში შესაძლებელია --ს შეენაცვლოს ეცერულის გამოკლე-

ბით (ხე̄რი ხე̄რა "ექნება").

ჩანს, მყოფადსრულში ბოლოსართია -(და არა -ისგ).

პირობითი განსხვავდება მყოფადუსრულისაგან: ლშხ. ხეტხენო̄ლ-ო̄ლ,

ბზ. ხეტხა̈ნნო̄ლ "უბრუნდებოდეს იქნებოდა", ხოლო მყოფადსრულისაგან: ა̈დშიხო̄/ოლ, ლშხ. ედ-შიხო̄ლ, ეცრ. ა̈დშიხიუ̂ "დაიწვებოდა". ლენჯერულსა და, როგორც ძველი ტექსტებიდან ჩანს, უშგულურ თქმაში წარმოდგენილია -ა̄̈ლ (ა̈დშიხა̄̈ლ).

II ჯგუფის ზმნების ვნებითი სრული სახის ნამყო უსრულია8 ეცერულსა და ქვემოსვანურში; მყოფადსრულის --ს ადგილას -ოლ სუფიქსს ირთავს ბე-ჩოურში; -და̈ს, -და შეიძლება დაემატოს ლენტეხურში, ხოლო მეშველი ზმნა I და II პირში ლაშხურში (ბზ. ა̈ნტხენ, ლნტ. ანტეხენ{და}, ეცრ. ა̈ნტხენიუ̂, ბეჩ. ანტხენოლ, ლშხ. ანტხენო̄ლ{და} "მობრუნდებოდა").

II ს ე რ ი ა

თავისებურებათაგან აღსანიშნავია ის, რომ შესაძლებელია ლაშხურში III პირის ფორმას ნამყო უწყვეტლის -და სუფიქსი დაერთოს, ზოგიერთ ზმნაში -ა̄̈ნ, -ა̈ნ, -ან ბოლოსართი მოეკვეცოს და გაუმლაუტება არ გამოიწვი-ოს (ა̈დკა̄ფ, ბეჩ., ლნტ. ა̈დკაფ, ლშხ. ედკა̄ფა̄ნ "წაიქცა").

ზოგი ამ ტიპის ზმნა I და II პირშიც არ ივლენს -ა̈ნ -ენ სუფიქსს (ლაშ-ხურის გამოკლებით) და ფუძისეულ გრძელ ხმოვანს ამოკლებს, ხოლო არა-გრძელ ხმოვანს კუმშავს ვნებითის ე- პრეფიქსის გავლენით, III პირში ფუძე სრულად არის წარმოდგენილი უუმლაუტოდ და გრძელი ხმოვნით (II პ. ათელკ, ბქვ. ლნტ. ა̈თელკ, ლშხ. ეთლაკენ; III პ. ა̈თლაკ, ლნტ. ათელაკ, ლშხ. ეთლაკა̄ნ "წააწყდა" ან II პ. ა̈დკაფ, III პ. ა̈დკა̄ფ, ლშხ. ეთკა̄ფენ,

ედკა̄ფა̄ნ "წაიქცა").

გამოსარკვევია -ენ-ის წარმომავლობა.

II ჯგუფის აბსოლუტური ფორმები ფუძეში -ს გამოივლენენ, რომელიც ბალსზემოურში შეკუმშულია მახვილის გავლენით; III პირსა და მრ. რიცხვ-

ში აბლაუტის გამო -ს ადგილას გვაქვს ბზ., ეცრ. ა̈, სხვაგან (II პ. ა̈ტხ <

ატეხ "დაბრუნდი", III პ. ბზ., ეცრ. ატა̈ხ, სხვაგან ატახ "დაბრუნდა").

პრევერბთაგან გამოყენებულია ა-, ან- და ლა-, უკანასკნელი გრძელდება ბალსზემოურსა და ლაშხურში (ლა̄ტა̈ხ, ლშხ. ლა̄ჲტახ, ლნტ. ლატახ, ეცრ.

ლატა̈ხ "დაიხია", "დაიწია").

რელატიურ ფორმებში ირიბობიექტიანი საარვისო ქცევა გამოხატულია ე- პრეფიქსით, ხოლო სასხვისო ქცევა – -თი; ორივე დაცულია მხ. რ. I და II პირში, ხოლო ლენტეხურში – ყველა პირში (მაგ.: II პ. ათეყჩ, ა̈თეყჩ, ლშხ. ეთეყჩ "თავი დაანებე", III პ. ა̈თყა̈ჩ, ბეჩ. ა̈თყაჩ, ეცრ. ა̈თყა̈ჩ, ლშხ.

ეთყაჩ < ლნტ. ა̈თეყაჩ "თავი დაანება").

სასხვისო ქცევის -მკვიდრად არის წარმოდგენილი ლენტეხურში, მაგ-

რამ ზემოსვანურის I და II პირში გაუმლაუტებული უ̂ე გვევლინება, ან იმავე ზსვ. და ლაშხურში – -, რომელიც ეგების გაუმლაუტებული -ს დე-ლაბიალიზებული ხმოვანია (ო̈ უ̂ე ): მაგ., I პ. ბქვ., ლშხ. ჩოხოქხ < ლნტ. ჩუ̂ახუქხ "ჩამოვხტი", II პ. ჩოხოქხ < ლნტ. ჩუ̂ახოქხ "ჩამოხტი", III პ.

ჩოხქა̈/ახ < ლნტ. ჩუ̂ახოქახ "ჩამოხტა", მაგრამ II პ. ბზ. ჩოხუ̂ექხ, ბეჩ., ლშხ.

ჩოხექხ "ჩამოხტი".

რამდენიმე ზმნა უპრევერბოდაც გვხვდება

(ხუ̂ეწდ "ვნახე",  ხეწა̈/ად


"ნახა", ბზ. ხუ̂ეჲხ, ეცრ. ხოუ̂ხ "დავეცი"; ხოჲა̈/ახ, ეცრ. ხოუ̂ა̈ხ "დაეცა").

იწვას"; შდრ. ა̈თლა̈კს, ლნტ. ა̈თელა̈კენს "წააწყდეს"; ბზ. ა̈ხფა̈სს < ბქვ. ა̈ხფასეს < ლნტ. ა̈ხეფა̈სენს "გამოუვიდეს"; II ჯგ. აბსოლუტური ატეხს <

ბქვ., უშგ., ლშხ. ატეხეს "დაბრუნდეს"; რელატიური ლა̈ხტეხს < ლნტ. ლა̈ხეტეხს, ლშხ. ლეხტეხეს < ბქვ. ლა̈ხტეხეს "დაუბრუნდეს"; უპრევერბოდ: ხეკუ̂ეს "უნდეს"; ბზ., ლნტ. ხეთელს < ლშხ. ხეთელეს "შეეხოს"). სასხვისო ქცევის - კარგადაა დაცული, ამიტომ ობიექტური წყობის I და II პ. ფორ-მებშიც სასხვისოს - უნდა დავუშვათ და არა ე-, როგორც ეს ნამყო წყვე-ტილშია (ა̈მთუ̂ეფ ბქვ. < ა̈მთუ̂ეფე ამითუ̂ეფე). II ჯგუფის ზმნებს ბოლო-კიდური -ეკარგება (აჩეს <,აჩედ-ს "წავიდეს").

III ს ე რ ი ა

რ ე ზ უ ლ ტ ა ტ ი უ რ I -ს სუფიქსად იგივე მოქმედებითი გვარის -დაერთვის. ხშირად ორივე ჯგუფის ზმნებსა და სტატიკურ ფორმებს ბალსზე-მოურსა და ლაშხურში, ნაკლებად – ლენტეხურში -ე̄ნ‖-ენ სუფიქსი ჩაერ-თვის (ათხატუ̂ე̄/ენა, ლნტ. ათახატაუ̂ა "დახატვია"; ხა̈/ამთქუ̂ე̄/ენა "სჩვევია"; ხა̈/აწდა < ლნტ. ხა̈წედა "დანახვია"; მა̈/აკუ̂შა < ლნტ. მა̈კუ̂ეშა, ლშხ.

მაკუ̂შე̄ნა < ლნტ. მა̈კუ̂ეშენა "დამტეხია").

რ ე ზ უ ლ ტ ა ტ ი უ რ II (ნამყო წინარეწარსულს) ვნებითის იგივე -ა̄̈ნ, -ა̈ნ, -ან, ლშხ. -ა̄ნ -ე̄ნ სუფიქსები მოეპოვება, რაც მოქმედებითს. რე-ზულტატიურ I-ში ჩართული -ე̄ნ ‖ -ენ, ჩვეულებრივ, არ ჩანს, განსაკუთრე-ბით – ბალსზემოურში (ათხატუ̂ა̄̈ნ, ეცრ. ათხატუ̂ა̈ნ, ლშხ. ათხატუ̂ა̄ნ/ე̄ნ < ლნტ. ათახატუ̂ან "დახატოდა"). ამავე სუფიქსებით იწარმოება II ჯგუფის ზმნე-ბი (ხა̈წდა̄̈ნ, ბქვ. ხა̈წდა̈/ან, ლშხ. ხაწდა̄/ე̄ნა < ლნტ. ხა̈წედან " {და}ნახოდა").

კ ო ნ ი უ ნ ქ ტ ი ვ ი III -ე̄ნ/-ენ ბოლოსართს იყენებს, III პირის ნიშანია -სუფიქსი (ათხატუ̂ე̄ნს "დახატოდეს"; ლახტეხე̄ნს, ბქვ. ლახტეხენს<ლნტ.

ლახატეხენს "მობრუნებოდეს").

ზმნის ნამყოს მიმღეობას + მეშველი ზმნა. I ჯგუფის მიმღეობა ლჷ- -ე და II ჯგუფის მე- -ე აფიქსებით არის წარმოქმნილი. მას ორგანული წარმო-ების მაჩვენებლები მოეპოვება, სახელდობრ: ირთავს ძირითად პრევერბებს, რომლებიც კუმშავენ ლჷ- და მე- პრეფიქსებს; ასიმილაციის გამო, პრევერბის უმლაუტდება, ლაშხურში -დ იქცევა; თანხმოვნით ელემენტებს კარგავენ, ჩაირთავენ პირის (S1) ნიშანს, რომელიც იმსგავსებს პრევერბის ან ბქვ. და ლაშხურის ხმოვანს; II ჯგუფის ზმნები III პირში მეშველ ზმნას ხშირად არ საჭიროებენ, თუ ბზ., ლშხ.-ში ბოლო -მოკვეცილია.

პრევერბის ბალსქვემოურში -დ არის წარმოდგენილი. მეშველი ზმნის III პირის ლ- თავსართი ბალსზემოურსა და ლაშხურში მიმღეობის -სთან არის შეხორცებული და -ე- დაგრძელებულია (I პ. ჩოლშიხე̄ლხუ̂ი, ლნტ.

ჩუ̂ალშიხეხუ̂ი, ბქვ. ჩოლშიხეხუ̂ი "დამწვარვარ", III პ. ალშიხე̄ლი, ლნტ.

ალშიხელი, ბქვ. ოლშიხელი "დამწვარა"; II ჯგ. ა̈მჴედე̄ლი, ლშხ. ემჴედე̄ლი, ბქვ. ომჴედელი < ლნტ. ა̈მეჴედელი "მოსულა",...).

რეზულტატიურ II-სა (ნამყო წინარეწარსულსა) და კონიუნქტივ III-ში მიმღეობური ნაწილი უცვლელად რჩება, ხოლო მეშველი ზმნა იხმარება პირ-ველთან ნამყოში და მეორესთან – კავშირებითში (ამჴედე̄ლა̈სუ̂, ემჴე-დე̄ლა̈ს, ომჴედელა̈სუ̂, ა̈მჴედ{ე}ლას/ლეს "დაბრუნებულიყო"; კავშირებით III-ში მეშველი ზმნაღა იცვლება: ლესუ̂, ბქვ., ლნტ. ლესეს).

ს ა შ უ ა ლ ი ზ მ ნ ე ბ ი

ნ ა მ ყ ო უ წ ყ ვ ე ტ ე ლ შ ი: შიდდა, ლშხ. შიდჷ̄ნ "შეიძლებოდა", "ვარგოდა"; ხაშყიდდა "ახსოვდა";

კ ა ვ შ ი რ ე ბ ი თ I-ში: ხაშყიდდე̄ს, ხაშყიდდეს "ახსოვდეს"...

ამავე დროებში აბსოლუტური ზმნები შესაძლებელია ვნებითის ფორ-მით წარმოგვიდგეს, მაგრამ რელატიურები II სერიის უპრევერბო ვნებითის ფორმებით გვევლინება; თავსართად მოუდის , მნიშვნელობით ნამყო უს-რულია ან კავშირებითი I და ამიტომ შეუძლია დაირთოს -და, -დე სუფიქსე-ბი (გეჭენდა, ლშხ. გეჭნო̄ლ, ეცრ. გეჭნიუ̂ "ძლებდა"; რელატიური: ხეშყა̈/ად "ახსოვდა").

კ ა ვ შ ი რ ე ბ ი თ ი I: ბზ. გეჭენდე̄დს, ლშხ. გეჭნო̄ლდეს, ლნტ. გეჭენდეს, ბქვ. გეჭნიდეს "ძლებდეს"; ხეშყეს "ახსოვდეს". არის პარალელური ფორმებიც: ხობიცდა ხობცჷნ, ლშხ. ხობცჷ̄ნ < ლნტ. ხობიცჷნ ხობა̈/აც "შეეძლო";

კ ო ნ ი უ ნ ქ ტ ი ვ ი I: ხობცჷ̄ნდე̄დს ხობცინს ხობეცს, ლშხ. ხობეცეს ხობცჷ̄ნ{დე}ს, ბქვ. ხობცჷნეს, ბეჩ., ლნტ. ხობიცდეს, ლნტ. ხობიცჷნდეს "შეეძლოს".

II ჯგუფის ზმნებს II სერიაში პრევერბის დართვა ნამყო წყვეტილისა და კავშირებითი II-ის მნიშƒნეЛობას ანიаებს:  ხეშყა̈/ად "ახსოვდა", მაგრამ

ლა̈ხშყა̈/ად < ლნტ. ლა̈ხეშყად "მოაგონდა"... ხეშყეს "ახსოვდეს", მაგრამ:

ლა̈ხშყეს < ლნტ. ლა̈ხეშყეს "მოაგონდეს" და სხვა.

ეცრ. -ელ სუფიქსები. II ჯგუფის ფორმებში ფუძისეული დაცულია და გრძელდება, ხოლო -იელ სუფიქსთან ამოღებულია. I და II სერიაში გას-

დევს სათავისოს ან ვნებითის ი- თავსართი (იმა̄/არე "იმზადებს", მაგრამ იმა̄რა̄̈/ა̄ლ, იმარა̈/ალ "ემზადება"; იკუ̂ი̄შა̄̈/ა̄ლ, იკუ̂ი̄შა̈/ალ "ტყდება"; ხემა̄რა̄̈/ა̄ლ "ემზადება"... აფშდუ̂ი < ლნტ. აფა̈შტუ̂ი, მაგრამ იფშუ̂დიე̄/ელ < ლნტ. იფა̈შტუ̂იელ, ეცრ. იფშუ̂დელ "იКƒეხნის", "Фრაბახობს"; ხეტხიე̄/ელ,

ეცრ. ხეტხელ "უბრუნებს").

II ჯგუფის ზმნათა ვნებით ფუძესთან ამ სუფიქსთა გამოყენებისას -ურ სუფიქსი ჩაერთვის და -ე- გრძელდება (ხეტე̄ხურა̄̈/ა̄ლ, ხეტეხურა̈/ალ "უბრუნდება" (ხშირად). შეიძლება სუფიქსები ერთმანეთს ენაცვლებოდნენ (ხეტე̄ხურა̄̈/ა̄ლ ხეტე̄ხურიე̄ლ, ქვსვ. ხეტე̄/ეხურიელ; იცხე̄ნიე̄ლ, ბქვ.

იცხენა̈ლ და სხვა.).

II სერიაში იფშუ̂დიე̄ლ მოქმედებითი გვარის ფორმითაც გვხვდება: ა̈დ-ფა̈შუ̂დიე̄ლე, ლშხ. ედფაშუ̂დიე̄ლე, ეცრ. ა̈დფაშუ̂დალე "იტრაბახა", მაგ-რამ იმა̄რა̄̈ლ ვნებითად წარმოგვიდგება: ა̈ნმა̄რა̄̈ნ, ენმა̄რა̄ნ, ა̈ნმარა̈/ან "მომ-

ზადდა" და სხვა.

დიალექტებში ერთგვარობა არ არის ამ მხრივ: ერთში ვნებითია, მეორე-ში კი – მოქმედებითი: ეცრ. ქა̈ნჷრბალ = ბზ. ქა̄̈ნჷრბიე̄ლა̄̈ნ, მაგრამ ლშხ. ენჷრბიელე "იხაბაზა", "პური აცხო"...

მაქცევრები (ა-, ი-, -ო-) ყველა გამოიყენება.

ს ა ხ ე ლ თ ა გ ა ნ: -უ̄/ურ-ე: ტუფ "ტყავი" – ატფუ̄რე, ბქვ. ატმურე "ატყავებს"...

აღსანიშნავია, რომ ზმნათა მცირე ნაწილი სათავისოს ვერ აწარმოებს (სგუ̂ეჯ "ბრძანებს", რა̄̈ქუ̂ "თქვა"), ზოგი კი სათავისოს იყენებს საარვისო ქცევის მნიშვნელობით (იბნე "იწყებს", იქუ̂თერ "იპარავს"...).

ობიექტურ წყობაში სასხვისო და სათავისო ქცევის ფორმები ერთნაირია I და II პირში, მაგრამ განარჩევენ ერთმანეთისაგან ობიექტთა რაოდენობითა და მაქცევართა ცვლით III პირში:

მ-ი-რდი  "მიზრდის თავისთვის"          მ-ი-რდი  "მიზრდის"

ჯ-ი-რდი                                  ჯ-ი-რდი

ი-რდი                                 ხ-ო-რდი

სათავისო ქცევას ერთი პირდაპირი ობიექტი ახლავს და ყველა პირში -თავსართი აქვს, ხოლო სასხვისო ქცევას – პირდაპირი და ირიბი ობიექტი მოეპოვება და III პირში - მოუდის.

აბსოლუტურ (უობიექტო) ზმნას ქცევის კატეგორია არა აქვს. ვნებითი გვარისა და საშუალ ზმნებს საარვისოსთვის -, სასხვისოსთვის - ან - პრე-ფიქსები აქვს (ხ-ე-გუ̂ში "ევსება"; ხ-ო-დგენი "უქრება", ხ-ე-დგენი "აქრება"; ხ-ა-სგურ "აზის", ხ-ო-სგურ "უზის").

ზმნას შეიძლება მარტო ერთი ქცევის ფორმა ჰქონდეს. ასეა III სერიაში ან სხვა დროში (ხ-ა-ლა̈ტ "უყვარს"; ხ-ო-ტი̄ხა "უბრუნებია"). ამგვარ ფორ-მებს უ ქ ც ე ვ ო ს უწოდებენ, მაგრამ მათ ქცევის ნიშნები მაინც აქვთ.

ქცევა ობიექტის კუთვნილებას გამოხატავს, ამიტომ ვარაუდობენ, რომ ქცევაა სათავისო და სასხვისო, ხოლო საარვისო –არა.

კონტაქტის -უნ სიტყვათსაწარმოებელი სუფიქსია. იგი გარდაუვალ ზმნას აქცევს გარდამავლად (იზგე "სახლობს" – ა̈/აზგუნე "ასახლებს"), სახელისგან აწარმოებს გარდამავალ ზმნას (ლიც "წყალი" – ალცუნე "რწყავს"), ფუ-

ძისეულ -ს ცვლის -დ: აყუ̂რე "წევს" – აყუ̂ნე <,აყუ̂რუნე "აწვენს" და ა. შ.

თემის ნიშნები ახლავს აწმყოს ფუძეს. ესენია: -და -(-ა), რომლებიც მეორე სერიაში არ ჩანან (ტიხ-ე "აბრუნებს" – ატიხ "დააბრუნა", აკლა̈უ̂-ი

< ლნტ. აკალა̈უ̂ი "ლეწავს" – ადკალუ̂ე < ლნტ. ადაკა̈ლაუ̂ე "გალეწა").

სხვა თემატური სუფიქსებია: -ემ, -ერ, ბზ. -ე̄სგ-ი, -ე̄შგ-ი, -ე̄ლ-ი, აგრეთვე -ენ-ი, -ინ-ე და -ე-ს აბლაუტი -დ. უკანასკნელის გამოკლებით ყველა ორმაგი ნიშნებია, რასაც უჩვენებს ბოლო -და -(-ე̄სგ-ი... -ინ-ე). -უნდა ჰქონოდა -ემ, -ერ-საც, რომელთა -პირვანდელი -უნდა ყოფილიყო (-ამ-ი, -არ-ი). აქაც და -ე̄სგ-ი, -ე̄შგ-ი, -ე̄ლ-ი' ში -- მიღებული ჩანს -ა-საგან -ს გავლენით. ამდენად, ნამყო უწყვეტელში -ს აბლაუტთან კი არა გვაქვს საქმე, არამედ – პირვანდელი --ს გამოვლენასთან, რომლის გაუმლაუტება მომდევნო --ს გავლენის შედეგია.

ნამყო წყვეტილში: სგა ლა-ხ-ბ-ე, ბქვ. სგა ლა-ხ-ა̈-ბ "შეაბა"; ბზ., ლნტ. სგა/სკა ლა̈-ჲ-ქუ̂-ე, ეცრ. სგა ლა̈-ჲ-ქუ̂ "ჩაიცვა", ბქვ. 'ა̈ნ-ი-ცუ̂ "მოიკიდა" და სხვა.

"იპარავს" – ნამყო წყვეტ.: ა̈დ-ქუ̂ით, ლშხ. ედ-ქუ̂ით-ე "მოიპარა".

ფუძედრეკადებს განეკუთვნება ზმნები, რომელთა : ი-ყერ "იცემს" – ი-ყირ "იცა", "მოირტყა"; თერ "ცნობს" – ა-თირ "იცნო"...

როგორც ვხედავთ, მოდელითა და სუფიქსებით მსგავსებაა ქართულ-ზა-ნურთან: -ემ = ქართ. -ამ, -ენ = ქართ. -ებ, =ქართ. ; ასეƒეა Чუ-ძედრეკადობაც.

პ ი რ ნ ა კ ლ ი და იმავე დროს რიცხვნაკლია უმთავრესად ბუნების პროცესების, მეტეოროლოგიური მოვლენების აღმნიშვნელი ზმნები: უჩხე "წვიმს", ირჰა̄̈ლ "თენდება",...

დ რ ო ნ ა კ ლ ი ზმნა ხშირად სერიებში ძირს იცვლის და ამდენად ძირ-მონაცვლეა ან რომელიმე სერიაში არ იხმარება; ასეთია, უწინარეს ყოვლისა, მ ე შ ვ ე ლ ი ზ მ ნ ა ლი, ლიზ "არის", ლა̈სუ̂ "იყო", ლესუ̂ "იყოს", ი̄რი ი̄რა "იქნება".

I და III სერიაში იუღლება ა̈/არი "არის", "იმყოფება" ზმნა როგორც აბ-სოლუტური, ისე რელატიური. ძირს იცვლის: ანღრი "მოდის" – ანჴა̈/ად "მოვიდა", ესღრი "მიდის" – აჩა̈/ად "წავიდა", იზბი "ჭამს" – ლალე̄მ

"შეჭამა", ითრე "სვამს" – ლაი̄შ "დალია, ხაჰუ̂დი "აძლევს" – ლახუ̂ემ "მისცა", ყჷლე "ამბობს" – რა̄̈ქუ̂ "თქვა", ხატყცი "სცემს", "არტყამს" – ხაჴიდ "სცემა", "დაარტყა", ხა̈ჩო "უშვრება" – ხაყერ "უყო", ა̈ი ა̈ჲე̄სგი "მიაქვს", ლაჲე "მიიФანა" და სხვა.

ზოგი ზმნა II სერიაში არ იუღლება: ხუღუ̂ა "აქვს", ხაყა "ჰყავს"...

გ ვ ა რ ნ ა კ ლ ზმნას ერთ-ერთი გვარის ფორმა აკლია, ხოლო ქ ც ე-

ვ ა ნ ა კ ლ ი ერთი ქცევის ფორმით იხმარება: ხ-ო-ხალ "იცის", ხ-ა-ლა̈/ატ "უყვარს", ი-ბა̈რ "იბანს"...

ამგვარი ნაკლული ზმნა ბევრია და მათი აქ მოყვანა შორს წაგვიყვანს.

ნაზმნარი სახელებ

ზმნისგან წარმოქმნილ სახელებს ნაზმნარი ეწოდება. ნაზმნარია მასდა-რი, აბსტრაქტული სახელი, მიმღეობა, მასალისა და დანიშნულების სახელე-ბი. ამათგანაც იწარმოება ახალი სახელები სხვადასხვა მნიშვნელობისა. ისი-ნი განეკუთვნებიან არსებით და ზედსართავ სახელებს და იბრუნვიან დამო-უკიდებლივ ან ატრიბუტულ მსაზღვრელად. ბრუნებისას თავისებურებას არ იჩენენ.

II ჯგუფის ზმნათაგან ვნებითებს ფუძეში აქვთ, მოქმედებითებს – /ჷ.

მოქმედებითი გვარის მიმღეობის მაწარმოებელია მჷ- (ფუძისეულ უ̂-სთან დამსგავსებით მუ-) თავსართი (მჷ-გემ "მშენებელი", მჷ-დგ-ე "მქრობე-

ლი", მუ-თუ̂რ-ი < ლნტ. მუ-თუ̂ერ-ი "მასწავლებელი").

მე- გვევლინება -ა̄̈ლ -ალ, -იე̄ლ ელემენტიანებთან და II ჯგუფის ვნები-თებთან და აგრეთვე საშუალთან (მე-ზ-ელ-ა̄̈/ა̄ლ, მე-ზ-ელ-ა̈/ალ "მოსიარულე";

მე-თხუ̂-ჲა̈/არ, მე-თხუ̂-ა̈რ "მონადირე"...,


მე-დეგ "რომელიც ქრება"..., მე-რდ-ე


"მყოფი" და სხვა).

ზოგჯერ მე-ს პარალელურად მჷ- იხმარება: მე-რბ-იე̄/ელ, ეცრ. მე-რბ-ელ, ქვსვ. მე-რბ-იელ მჷ-რბ-იელ "მცხობი".

მო- (ზოგან პარალელურად მე-) გარდაუვალ ზმნათა მიმღეობას აქვს: მო-მა̈/არგ მე-მა̈რგ "ვარგისი", მო-ლა̈ტ მე-ლა̈ტ "მოყვარული".

მა- პრეფიქსი II ჯგუფის ვნებითებს ერთვის, ოღონდ ფუძისეულ -ს აბ-ლაუტი მოსდის ა̈/-ს სახით, თანაც შეიძლება მე- პრეფიქსი შეენაცვლოს (ლშხ. მა-ჴედ > ზსვ., ლნტ. მა-ჴა̈/ად "მოსავალი", შდრ. მე-ჴედ > ლნტ. მე-ჴად "მომსვლელი"; ლშხ. მა-ჟოღუ̂ = ლნტ. მე-ჟეღუ̂ "გამძღოლი").

მ ყ ო ფ ა დ ი ს მ ი მ ღ ე ო ბ ა ვნებითია. იგი მასდარის უთავსართო ფუძესთან ერთად ორ პრეფიქსს იყენებს: ლე- და ლა-ს, მაგრამ ლა-სთან ცვლილებაა სუფიქსებში: -ბოლოსართიანებს -აქვთ, -ბოლოსართიანები მას იკვეცენ ბალსზემოურსა და ლაშხურში, იშვიათად – ბალსქვემოურ-ლენ-ტეხურში.

ლე-: ლე-მა̄/არ-ე "მოსამზადებელი", ლე-ჴდ-ე "მოსატანი", ლე-შხ-ი "სა-

წვავი",  ლე-გ-ემ  "ასაგები",  ლე-ზუ̂ებ  ეცრ.  ლე-ზებ,  ლშხ.  ლე-ზობ

"საჭმელი", ლე-ლა̈/ატ "საყვარელი".

ლა- – -ა: ლა-მა̄/არ-ა "მოსამზადებელი" (ადგილი), ლა̈-ჴდ-ა "მოსატანი", ლა-ყუ̂რ-ა "საწოლი"; ბქვ., ლნტ. ლა̈-შხ-ი > ბზ., ლშხ.    ლა̈-შიხ

"{და}საწვავი"; ლა̈/ა-ირ "წერილი", "წიგნი" (მასდარი: ლი-ირ-ი "წერა"); ლა̄-ზ "სავალი" (მასდარი: ლი̄/ი-ზ-ი "სვლა"). ფუძისეულ -ს აქაც აბლაუტი ახასი-ათებს ა̈/-დ (ლა-გა̈/ამ, ლშხ. ლა-გემ "ასაშენებელი"; ლა-ტა̈/ახ, ლშხ. ლა-ტეხ

"დასაბრუნებელი").

ლე- და ლა- თავსართიანი მყოფადის მიმღეობები შინაარსობრივად გან-სხვავდება ერთმანეთისაგან. ლე- პრეფიქსიანი ზედსართავი სახელია, ლა-პრეფიქსიანი – არსებითი სახელი. პირველი დანიშნულებას გამოხატავს, მეორე – სამოქმედო ადგილს (locus actionis), მოქმედების იარაღს ან ნივთს: ლე-თრ-ე "დასალევი" (წყალი) – ლა-თრ-ა "დასალევი ადგილი" ან

"წყლის სასმელი ჭურჭელი".

ნ ა მ ყ ო ს მ ი მ ღ ე ო ბ ა ც ვნებითია. საწარმოებელი აფიქსები სხვა-დასხვაა: ლჷ- – -ე, მჷ- – -,, ნა- – -{}; ფუძე უმთავრესად ნამყო წყვეტი-ლისაა, ზოგჯერ აწმყოსიც.

ლჷ- – -ე, ჩვეულებრივ, გვევლინება ნამყო წყვეტილში --თი ნაწარმოებ და თანხმოვან-ხმოვნის ან ხმოვან-თანხმოვნისაგან შემდგარ ფუძეებთან (ლჷ-მა̄/არ-ე "მომზადებული"; ლჷ-თ-ე, ქვსვ. ლჷ-თი-ე ‖ ლშხ. ლჷ-თი-ი "მომკი-ლი"; ბზ. ლუ-გუ̂ეჰ, ეცრ. ლჷ-გეჰ, ლნტ. ლუ-გუ̂-ე "დაფქული"), მაგრამ ნამ-ყო წყვეტილში III პ. -მოკვეცილ და თანხმოვანკომპლექსიან ფუძეებთან ლჷ- გვხვდება, სუფიქსი -მეტწილად დაკარგული ჩანს, რაც უმლაუტით დასტურდება. II ჯგუფის მოქმედებითი გვარის ფუძეთა გრძელდება (ლჷ-დგა̈/არ "მკვდარი", "მოკლული"; ლჷ-შიხ ლჷ-შხ-ე "დამწვარი"; ლჷ-ტი̄ხ,

ლჷ-ტიხ "დაბრუნებული"). არის პარალელური ფორმები: ზსვ. ლჷ-ლ-ფარ-ე ‖ ზსვ., ლშხ. ლჷ-ლ-ფა̈/არ < ლნტ. ლჷ-ლა-ფა̈რ-{ე} "დაფარებული".

მჷ- – ,-ე ზოგჯერ მონაცვლეა ლჷ- – -ე აფიქსებისა: ლჷ-ტყბ-ე ლჷ-ტყა̈ბ-ე > ბქვ., ლშხ. ლჷ-ტყა̈ბ მჷ-ტყა̈/აბ "შემწვარი".

მე- – -ე II ჯგუფის ვნებითთა მიმღეობის აფიქსებია (მე-ჴდ-ე < ლნტ.

მე-ჴედ-ე "მოსული", მე-დგ-ე მე-დეგ-ე "გამქრალი").

ნა- თავსართიან ფორმებში აწმყოს ფუძეა აღებული, ბოლო ნიშანი -ან -უგულებელყოფილია, იშვიათია ნამყოს ფუძის გამოყენება. უმლაუტი არ ჩანს, თუ არის, -ს აბლაუტის შედეგია. ბალსზემოურში და ზოგჯერ სხვა კი-ლოში -უ̂ ერთვის, რომლის ფუნქცია უცნობია. ითარგმნება ნა-თავსართიანი მიმღეობით (ბზ. ნა-დგარ-უ̂ "ნაკლავი"; ლშხ. ნა-ზ-ელ-ა̄ლ, ბზ. ნა-ზ-ელ-ა̄ლ-უ̂, ბქვ., ლნტ. ნა̈/ა-ზ-ელ-ალ "ნასიარულევი"; ზსვ., ლნტ. ნა̈-ტიხ-უ̂, ლშხ. ნა-ტიხ "ნაბრუნები"; ბზ., ეცრ. ნა-გა̈მ-{უ̂}, ლნტ. ნა-გამ-უ̂ = ბეჩ., ლშხ. ნა̈/ა-გემ "ნაშენები"; ბზ. ნა-რდ-ა̈-უ̂, ბქვ. ნა̈/ა-რდ-ე-უ̂, ლნტ. ნა-რდ-უ̂, ლშხ. ნა-რდ "ნაზარდი"...). ნა- პრეფიქსთან უნდა ვივარაუდოთ -ბო-

ლოსართი, რომელსაც უუმლაუტობა გვიჩვენებს და მეგრულში ნა- – -ა აფიქსთა მოქმედება.

უ კ უ თ ქ მ ი თ ი (უ ა რ ყ ო ფ ი თ ი) მ ი მ ღ ე ო ბ ა ც ვნებითია. მისი ნიშნებია უ- – -ა, ერთვის უმთავრესად აწმყოს ფუძეს (უ-მა̄/არ-ა

"მოუმზადებელი"; უ-მჩ-ა-უ-დგარ-ა, ლნტ.უ-მეჩ-ა-უ-დაგ რ-ა "უბერებელ-უკვდავი"; უ-თხ-ა ‖ბზ., ლშხ. უ-თხ-ე̄ლ-ა, ლნტ. უ-თხ-ელ-ა "უნახავი", "უპოვა-რი"). II ჯგუფის ზმნათა გრძელდება (უ-ტი̄ხ-ა "უბრუნებელი", უ-ქუ̂ი̄/იც-ა "უწყვეტელი"...). ზოგჯერ ბოლოსართი -იკვეცება, ჩვეულებრივ, II ჯგუფის ვნებითთან, სადაც აბლაუტდება და -უ̂ ერთვის (ზსვ., ლშხ. უ-ტკლ-ებ-ა < ლნტ. უ-და-კლ-ებ-ა ‖ ბზ. უ-ტკლ-ა̄ბ-უ̂, ლნტ. უ-და-კლაბ "უნანებელი"; უ-ტეხ-ა, ლშხ. უ-ტეხ, ბქვ. უ-ტა̈/ახ, ბზ. უ-ტა̈ხ-უ̂ "დაუბრუნებელი").

ზოგჯერ -ი̄რ, -უ̂რ წარმოდგენილია -უ̂ი̄რ, ლნტ., ეცრ. -უ̂ირ-ის სახით (ბზ. ნა̈-ჴდ-უ̄̈რ-უ̂, ლშხ. ნა-ჴდ-უ̄რ, ბეჩ. ნა̈-ჴდ-იერ, ეცრ. ნა̈-ჴდ-ერ ნა̈-ჴდ-უ̂ირ < ლნტ. ნა̈-ჴედ-უ̂-ირ "მოსვლისათვის"; ბზ. ნა̈-ქუ̂თ-ა̈რ-უ̄̈ლ-უ̂ < ლნტ. ნა-ქუ̂თ-ე/არ-უ̂-ილ, ლშხ. ნა-ქუ̂თ-ერ-უ̄ლ, ბეჩ. ნა̈-ქუ̂თ-ერ-იერ ნა̈-ქუ̂თ-იერ "მოპარვისათვის").  -უ̄̈რд, -უ̈რ  სუფიქსში ხმოვნის უმლაუტი

გამოწვეულია, ალბათ, მოკვეცილი -ნიშნით.

მა̄რ-ა̄ლ-ნუნ "მზადებამდე").

მ ო ქ მ ე დ ე ბ ი ს დროის გადმოსაცემად უსუფიქსო მასდარს დაერ-თვის ბზ. -იე̄ლ (-იე̄რ), ბეჩ., ქვსვ. -იელ ‖ ლშხ. -იერ, ბქვ. -ელ (ლი-ჴნ-იე̄ლ, ლი-ჴნ-იელ < ლნტ. ლი-ჴა̈ნ-იელ, ეცრ. ლი-ჴნ-ელ "ხვნის დრო"). შეიძლება სუფიქსად იყოს აგრეთვე ბზ. -ა̄̈ლ, ლშხ. -ა̄ლ, ლნტ., ბქვ. -ა̈/-ალ (ლი-ტხ-ა̄̈ლ,

ლი-ტხ-ა̄ლ, ლი-ტხ-ა̈/ალ < ლნტ. ლი-ტეხ-ა̈ლ "დაბრუნების დრო"). ეს ფორ-

მანტები პარალელურადაც იხმარება ერთსა და იმავე დიალექტში: ლნტ. ლი-

შხ-იელ ლი-შხ-ა̈ლ "წვის დრო"...

ტ ი რ ი ა -ს ტიპის ფორმათა საწარმოებლად -ბოლოსართიან აბს-ტრაქტულ სახელებს ერთვის (> ) , რომელიც -ა-ს აუმლაუტებს და თვი-თონ იკარგება ეცერულსა და ლენტეხურში (ჴეფ-ა̈/აჲ, ეცრ., ლნტ. ჴეფ-ა̈

"კბენია").

აღსანიშნავია, რომ ბევრი ნაზმნარი სახელი სუბსტანტივად არის ქცე-ული და მისი წარმოქმნილობა ძნელად ჩანს, მით უფრო მაშინ, როცა იგი სხვა აფიქსებით (კნინობითისა, ქონებისა, დანიშნულებისა) არის გართულე-ბული (მაგ.: ლა-რდ-ო̄/ოლ "პატარა ბინა", ნა̄/ა-ზ-ულ-დ, ლშხ. ნა̄-ზ-უ̄ლ "პა-

ტარა კვალი", ზსვ. ლე-ქუ̂-ე̄/ერ ლე-გუ̂ჰ-ე̄/ერ, ქვსვ. ლე-გუ̂-ე̄/ერ "საფქვა-

ვი", "წისქვილი"; მა̈-იდ "შიმშილი" – მა̈-იდ-ა̄̈/ა̈რ "მშიერი" და სხვა).

ა-მა̄რ-ა̄̈/ალ-ი, ა-მარ-ა̈/ალ-ი "ამზადებს ბევრს", ა-

ტუ̂რ-ა̄̈/ა̄ლ-ი, ა-ტუ̂რ-ა̈ლ-ი < ლნტ. ა-ტუ̂არ-ალ-ი "ანთებს ბევრს",...

-იე̄ლ-ი, ბეჩ., ქვსვ. -იელ-ი,   ბზ. -იე̄ლ-ე, ლშხ. -იელ-ე, ეცრ. -ელ-ი:

ა-შყუ̂დ-იე̄/ელ-ი < ლნტ. ა-შყუ̂ედ-იელ-ი, ეცრ. ა-შყუ̂დ-ელ-ი "რეცხავს"

(ტანისამოსს), მაგრამ ა-შყუ̂დ-ი "რეცხავს"; ი-ხუ̂რ-იე̄/ელ-ე, ეცრ. ი-ხუ̂რ-ელ-ი "იგროვებს ბევრს", მაგრამ ი-ხუ̂რ-ი "იგროვებს".

ა-კუ̂შ-უ̄/ურ-ე ა-კუ̂შ-ჷ̄რ-ე "ამტვრევს", მაგრამ კუ̂იშ-ე "ტეხს".

ეს სუფიქსები დამოუკიდებელ სიტყვებს ქმნიან და ამიტომაა შეტანილი სიტყვაწარმოებაში.

არიან განხილული, მაგრამ წარმოშობითა და ფუნქციით ერთი და იგივეა.

ასეთებია: მჷ-, მე-; ლე-, ლა-; ლჷ-, ნა- (იხ. § 32).

პრეფიქსებთან ერთად სუფიქსები ან დაცულია, ან მოკვეცილი. უკანასკ-ნელი გამოვლინდება ბრუნების (ნათ. და მოქ.) ან უღვლილების დროს. მაგ.: მასდარში -ა̄̈ლ, -ა̄ლ... -იე̄/ელ ელემენტიანებს მოკვეცილი აქვთ -, იგი

აღდგება ნათესაობითში: ლი-ღრ-ა̄ლ-ე დრო̈უ̂, ლშხ. დრო-ჲ < ლნტ. ლი-

ღა̈რ-ალ-ე დრო "სიმღერის დრო"; ბზ. ლი-ჭუ̂დ-იე̄ლ-ე სერდე "კითხვის

ჯავრი"...

II ჯგუფის ვნებით ზმნათა მასდარს აკლია -, იგი ჩანს ნათესაობითში: ლი-ტეხ-იშ "დაბრუნების{ა}"...

დგებათ ნათესაობითში მა-, -ობ, ლა- აფიქსებს: მა-ლატ-ა̈-შ "სიყვარულის{ა}" (< მა-ლატ); დაგრ-ობ-ა̈/ა-შ "მკვლელობის{ა}"; ბზ. ლა̈-ჭუ̂ედ-ია̈ლ-ა̈-შ "საკით-

ხავის{ა}", ან: მოქ. ბრ. ლა-ღრ-ა̄ლ-უშუ̂ ლა-ღრ-ა̈ლ-ოშუ̂, ეცრ. ლა-ღრ-ალ-შუ̂, ლნტ. ლა-ღარ-ა̈ლ-უშ < ,ლა-ღარ-ალ-ა-უ̂შ-უ̂ "სიმღერით", ნა-რდ-უ̂-ა̈-შუ̂

"ნამყოЧით" და სხვა.

ზოგი აქ სრული სახით წარმოდგენილი ფორმები დაცულია ხალხურ

სიმღერებში, თუმცა არის შემთხვევები ბოლოსართთა შენაცვლებისა, სიმღე-

რების გარდა, მეტყველებაშიც: ლიღრა̄ლ-ეშ < ლნტ. ლიღარა̈ლ-ეშ, ლიღარა̈ლ-იშ, ეცრ. ლიღრა̈ლ-იშ "სიმღერის{ა}"; ბზ. ლირბიე̄ლ-ეშ, ეცრ.

ლირბელ-იშ ბეჩ. ლირბიელ-იშ ლირბიელ-ა̈-"ხაბაზობის{ა}"... ლშხ.

ლჷშკად-ე "მოჭედილი" (სიმღერაში), ბზ., ლშხ. ლჷშკა̄̈/ა̄დ-იშ, ეცრ., ლნტ.

ლჷშკა̈დ-იშ, ლნტ. ლჷშკად-ა̈-"მოჭედილის{ა}" და სხვა.

ფორმაუცვლელი და დამხმარე სიტყვები

მა რ ტ ი ვ ი ა : ჟი "ზე", ჩუ "ქვე", სგა "ში", ქა "через", "გავლით", გარ "მხოლოდ", ათხე "ახლა", ღო "შემდეგ", მე̄ვარ, სურუ "ძალიან", აშ "ასე" და სხვები. პირველი ოთხი იხმარება თანდებულადაც და წინდებულადაც (იხ. § 49, 97).

რ თ უ ლ ი ა, როცა ზმნისართში შედის:

ა) ნაცვალსახელი + ზმნისართი ან თანდებული;

ბ) ადვერბული თანდებული + თანდებული ან კიდევ ფორმანტი:

ნაცვალსახელი ამ{ე}  "ამ", იმ{ე}  "იმ", ეჯ{ე}  ეჩ{ე}  "ის",  "იმ"  +

ადვერბული თანდებული ან თანდებული. ამჟი "ასე", ამეჟი "ამაზე", ეჯჟი "ისე", იმჟი "როგორ"; ეჩეჟი "იქ", ამჩუ ამეჩუ "აქ", ეჩჩუ ეჩეჩუ "იქ", იმჩუ იმეჩუ "სად", "რა ადგილას"...

ამეჲსგა "აქ", "ამაში"; ეჩეჲსგა "იქ", "იმაში"...

ამექა "აქ", "ამაზე"; ეჩექა "იქ", "იმაზე"; ეჩქა "მაშინ".

ამე ამეგ (< ამე აგის) "აქ", "ამ ადგილას"; ეჩე ეჩეგ "იქ", "იმ

ადგილას"; იმე იმეგ "სად", იმთე "საითკენ", ლნტ. ამოხ "აქეთ".

ამხა̈/ენ "აქედან", ეჩხა̈/ენ "იქიდან", იმხა̈/ენ "საიდან", ამღა < ლნტ. ამაღა "ამისთვის", ეჯღა "იმისთვის".

ადვერბული თანდებული + თანდებული, ფორმანტები ან კიდევ ნაწილაკი:

აჯაღ "ისევ".

ლე-:   ლეჟა "ზევით",   "აღმოსავლეთისაკენ",   ლექუ̂ა   "ქვევით",

"დასავლეთისკენ".

ლა-: ლა̈/აისგ, ლნტ. ლა̈ისკ "შუა", "შუათანა".

ჯერადობის -ინ (-ჷნ) სუფიქსი რიცხვით სახელთან ერთად იძლევა ზმნისართს: აშხუ̂ინ, აშხუნ "ერთხელ", ჲარჷნ ჲორინ ‖ ჲარუ̂ინ "ორჯერ", აშირჷნ "ასჯერ"..., უ̂ოშამჷნ "რამდენჯერ" და სხვა.

ამათვე დაერთვის თანდებულები: ლშხ. ჟა̄ნისა "ზემოდან", "აღმოსავლე-თიდან", სგა̄ნისა "შიგნიდან"; სგა̄ნქა, სგა̄̈ნქა "შიგნიდან", სგა̄̈/ა̄ნჩუ, ეცრ. სგანჩუ "შიგნით"; ქა̄̈მხა̈ნ, ქა̄მხენ "გარედან", ბქვ. ეჩხენჩუ "იქიდან", ლნტ. ქა̈მხო "გარეთ", ბქვ. ეჩქანღუ̂ე "მას შემდეგ" ,...

არის შემთხვევები, რომ ნათესაობითი ბრუნვის ფორმაა თანდებულთან: ბქვ. სგაშხენ, ლნტ. სკაშხენ "შიგნით"...

ამავე ზმნისართთაგან წარმოქმნილია საკუთარი, გეოგრაფიული და ზედსართავი სახელი ან ნათ. ბრუნვის ფორმით, ან სიტყვაწარმოებითი აფიქსებით: ჟა̄ბეშ, ჩუ̂ა̄̈ბია̄̈ნი სოფელია მულახის თემში; ჟი̄ბია̄̈ნი, ჩუ̂იბია̄ნი სოფელია უშგულის თემში; ჩუბეჴეუ̂ (ტოპ.), ჟა̄̈/ა̄ბიშ, ჟა̈ბიშ "ზედაური";

ამეჩუნა̈შ "აქაური", იმსგი̄შ "სადაური"; ბზ. მა̈ჟი̄ბ "ზედა სართული", მა̈ჩუ̂იბ, მაჩუ̄/უბ "ქვედა სართული" და სხვა.

ხშირია ზმნისართ-კომპოზიტები, მიღებული ან გაორკეცებით, ან სხვა-დასხვა კომპონენტისაგან: ჩიქე-ჩიქე "ჯერჯერობით", იმე-იმე "სად-სად", ამჟი-ამჟი ამჟი ი ამჟი "ასე და ასე"... შიშდ "ახლავე"; დემეგ "არსად", ამელეჟა "ამის ზევით", ეჩეგ-ამეგ "იქა-აქ", ეჩხა̈ნ-ამხა̈ნ "იქით-აქეთ" და სხვა.

ფორმის მხრივ ზმნისართი ან უფორმანტოა, ან გაქვავებულია ბრუნვა-ში. ხშირად ბრუნვის ნიშანი დაკარგულია ან მთელი სიტყვაა შეკვეცილი. ბრუნვათაგან ყველაზე უფრო გამოყენებულია მიცემითი და ვითარებითი.

ზმნისართი მ ი ც ე მ ი თ ი ს ფორმით: ბზ. ჰამს, ძინა̈რს "დილას", ნა/ებოზს "საღამოს", ა̈გის "შინ", ლა̄თ "გუშინ", ამზაუ̂ "წელს", ფე̄/ედიას "ახლოს", ჯუ̂ე̄/ედიას, ჯო̄დიას "შორს", ეჩქას "მაშინ", ამჩიქს "ამასობაში", "ამ დროს", დუ̂რეუ̂ს დრეუ̂ჟი "დროს", ჩი̄ა̄̈გ (< ჩი̄ ა̈გის) "ყველგან"... ამავე ბრუნვის ძველი ფორმანტი -კარგადაა შემონახული ზმნისართებში: გუნ "ძალიან" (< გუ "გული"), ლეთ{ნ} ი ლადეღნ "დღედაღამე", ჰამნ ი ნაბოზნ "დილა-საღამოს",... -ნიშანმოკვეცილია ამ ლე̄თ "ამაღამ".

ზმნისართი ვ ი თ ა რ ე ბ ი თ ი ს ფორმით: -ან მისი მონაცვლე -ფორმანტი ერთვის უმთავრესად ზედსართავს, ზოგჯერ – რიცხვით სახელს:

ბჷგიდ "მაგრად", ბზ. ჩქა̈რდ "ჩქარა", მჷხიმდ "მწარედ", ვეშგდ "უკან", ხოჩა̄მდ "კარგად", ხოლა̄მდ "ცუდად". გირკიდ "გარშემო", ჯუ̂ინელდ "ძვე-

ლად", მახან მახად "ახლად", უ̂ედდ უ̂ედნ ‖ უ̂ენდ "ძლივს", აშხუდ

"ერთად", ეჩქად "მანამდე" და სხვა. ზოგჯერ ვითარებითის ფორმები ენა-ცვლება მიცემითის ფორმებს და პარალელურად იხმარება: ფე̄დიას ფე̄დიდ "ახლოს", ლშხ. ჯო̄დიას ჯო̄დიდ "შორს". ეს მოსალოდნელიც იყო მიცემითი და ვითარებითი ბრუნვების ერთი წამოშობის გამო.

მოქმედებითის ფორმას -შუ̂ ან მეტათეზისით -უ̂შ   სუფიქსი აქვს:

ლე̄თშუ̂ "ღამით", ლადეღშუ̂ "დღისით", ლაღრა̄ლუშ "სიმღერით" და მსგავსი ფორმები.

ნათესაობითში -შ ელემენტი მოკვეცილია: ლე̄თი (< ლე̄თიშ) "წუხელ", ბა̄ზი (< ბა̄ზიშ) "ამაღამ", ლა̈დი (< ლა̈დღიშ) "დღეს"... ზოგ ზმნისართში აქაც დაცულია ძველი სუფიქსი -ინ: სგუ̂ებინ, სგობინ "წინ", ღუ̂ეშგინ, უ̂ეშგინ "უკან" და სხვა.

შ ი ნ ა ა რ ს ი ს (მნიშვნელობის) მხრივ ზმნისართი შემდეგ ჯგუფებად იყოფა: დროისა, ადგილისა, ვითარებისა, მიზეზისა, მიზნისა, ზომა-ოდენობი-სა, კითხვითი, მიმართებითი და განუსაზღვრელობითი. ზემოთ მოყვანილ მა-გალითებს დაემატება:

კ ი თ ხ ვ ი თ ი იმე, იმეგ "სად" (იმთე, ლნტ. იმოხ "საითკენ"), იმხა̈/ენ "საიდან", იმჟი "როგორ", მაგვა̈რდ "რაგვარად", შომა "როდის", იმღა "რა-ტომ", იმნა̈რ "რისთვის", უ̂ოშამჷნ "რამდენჯერ"...

მ ი მ ა რ თ ე ბ ი თ ი მიიღება კითხვით ზმნისართზე -"ც" ან -უ̂ა̄̈ჲ ნაწილაკის დართვით: იმუ̂ა̄̈ჲ "სადაც", შომუ̂ა̄̈ჲ "როდესაც", უ̂ოშუ̂ა̄̈ჲ "რამ-

დენიც"...

გ ა ნ უ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ ო ბ ი თ ი შეიცავს კითხვით ზმნისართს და -უ̂ა̄ლე ნაწილაკს: იმუ̂ა̄ლე "სადღაც", შომუ̂ალე "ოდესღაც"; აგრეთვე იმჟიმოშ "როგორმე" და სხვა.

როგორც ვხედავთ, ქართულთან მსგავსება აშკარაა. მათ ანალიზს მნიშვ-ნელობა აქვს ნაცვალსახელთა და ბრუნვის ნიშანთა შედგენილობისა და ფუნქციების ისტორიისათვის.

97. თანდებული. თანდებულები უმთავრესად გამოხატავენ მიმართულე-ბას, საგნის ადგილმყოფობას, დანიშნულებას და ა. შ. შედგენილობით მარტივია ან რთული. თანდებული დაერთვის სახელებს ორ ბრუნვაში: მიცემითსა და ნათესაობითში. ნათესაობითში მხოლოდ ადამიანის საკუთარი სახელი დაისმის. ზოგი ზოგადი სახელი მიცემითში გვევლინება უთანდებულოდ, ხოლო თანხმოვანფუძიანი გეოგრაფიული სახელები ხშირად იმავე ნიშანმოკვეცილ მიცემითშია. ესაა Dativus loci (ა̈გის ა̈რი, ქორს ა̈რი "შინ არის", ცხეკს ა̈რი "ტყეშია"... ცაგე̄რ ა̈რი "ცაგერშია", იფა̄̈რ ა̈რი "იფარშია", მაგრამ შუ̂ა̈ნს ა̈რი "სვანეთშია", მესტიას ა̈რი "მესტიაშია").

დანიშნულების გამოსახატავად გამოყენებულია ვითარებითი ან ნანა-თესაობითარი ვითარებითი ბრუნვა უთანდებულოდ. უკანასკნელს ლაშ-ხურში -უ̂ ელემენტი დაერთვის (ალჲა̈რდ "ამათთვის", მა̄რე̄მიშდ, ლშხ. მა̄რე̄მიშუ̂დ "კაცისად"). ეს საერთოქართველური მოვლენაა.

მ ა რ ტ ი ვ ი ა: -თე, -ხა̈ნ, -ნუნ, -ხო, -მჷყ, -ჟი, -ჩუ, -ისგა, -ქა. უკანას-კნელი ოთხი წინდებულიცაა, რაც მათი დამოუკიდებლობის მაუწყებელია ისტორიულად.

რ თ უ ლ ი ა: -თეჟი, -თეჩუ, -ცახა̈ნ, -ხა̈ნქა, -ჟიქა̄ნ, -ჩუქუ̂ა̄ნ.

დიალექტში იხმარება (ლენტეხურის გამოკლებით): ქალა̈ქთე "ქალაქისკენ", ლა̄რათე "სათიბისკენ" (ლა̄რე "სათიბი"), მიშგუ̂ათე "ჩემკენ" (მიშგუ "ჩემი"), მაგრამ: ლეუ̂ანიშთე "ლევანისკენ", მათე̄შთე "მათესკენ".

"საიდან": ქალა̈ქხა̈ნ "ქალაქიდან", ჩი̄ხა̈ნ, ჩი̄ხენ "ყოველ მხრივ, ყველა

ადგილიდან"...

ცისას", მიშგუ̂ამჷყ "ჩემთან", "ჩემსას", თხუმმჷყ "თავთან", ლეუ̂ანიშმჷყ "ლე-ვანისას", მათე̄შმჷყ "მათესთან". ნათესაობითში ზოგჯერ ზოგადი სახელიც გვხვდება, როცა ივარაუდება ვინმეს სახლ-კარი (ხელმწიფიშმჷყ "ხელმწი-

ფისას", ეჩი̄მჷყ/ეჩი̄შმოყ "მისას"...).

საყურადღებოა, რომ ლაშხურში (ლენტეხურშიც) -- იკარგება (ისგა >

-ისა), ლაშხურში უმარცვლოვდება და წინა ხმოვანს აგრძელებს (ლა̄რა̄ჲსგა "სათიბში"). ლისგა-ში ეგების ლი- გამოიყოფოდეს და -ს დაკარგვით -- იყოს დარჩენილი. ამოსავალია -სგა.

-ქა "გავლით", через, durch: ძუღუ̂აქა "ზღვით", "ზღვაზე გავლით",

ლა̄რაქა "სათიბით", "სათიბზე გავლით" და სხვა. ძველ ფორმასთან: ამჷნქა

"ამას გარდა", დინანქა "ქალიშვილს გარდა", ხოლამჷნქა "ცუდს გარდა"...

თანდებულადაა გამოყენებული -ღა "თვის": მა̄რაღა "კაცისთვის", ფა̄სღა "ფასისთვის"; მიცემითის ძველ ფორმასთან: გუ̄ნღა "გულისთვის". გვაქვს მიზნის (მიზეზის) გარემოების ზმნისართად და აგრეთვე წინადადების კავ-შირად: ამღა "ამისთვის", ეჯღა "იმისთვის", ეჯღ'ე̄რე "იმისთვის, რომ"...

-ხო, შეკვეცილად -ხ, "კენ" ლენტეხურშია და -თე თანდებულის შემ-ცვლელია. იგი უშგულურშიც იხმარებოდა, როგორც ამას ხალხური სიმღე-

რები ადასტურებენ: ქალა̈ქხო "ქალაქისაკენ", მა̄რახო "კაცისკენ", ცენახო "ცენისკენ", ზესხუ̂ახო "ზესხოსკენ" და სხვა, მაგრამ ამოხ "აქეთკენ", იმოხ "საითკენ"...

რთული თანდებული დამახასიათებელია სვანურისათვის. იგი შედგება: მიმართულების -თე'ს + თანდებულ-წინდებული -ჟი, -ჩუ, -ისგა, -ქა, რაც იძლევა: -თეჟი, -თეჩუ, -თე̄ჲსგა ‖ -თე̄სგა ‖ -თეჲსა ‖ -თე̄ჲსა, -თელისგა, -თექა თანდებულებს. მაგალითები სიმღერებიდან:   უღვირთეჟი

"უღვირ(ისკენ)ზე", ლეფხა̈ნჭუ̂თეჩუ "პანტა მსხლის(კენ) ქვეშ", იფა̄̈რთე̄სგა იფა̄̈რთეჲსგა "იფარ(ისკენ)ში",... ზავთექა "წლამდე", ოთახხა̈ნქა "ოთახიდან".

ასევეა ლნტ. -ხოჲსკა.

-ცახან "თან", ვარაუდობენ, რომ შეიცავს ცა ("ცალი", "ერთი")'ს და ხა̈ნ "გან" თანდებულს, გამოხატავს თანაობას: მა̄რაცახა̈ნ "კაცთან", მიშგუ̂აცახა̈ნ "ჩემთან ერთად"... ლეუ̂ანიცახა̈ნ "ლევანთან", მათე̄ცახა̈ნ "მათესთან". აქ -ს წინ ნათესაობითის -ელემენტი დაკარგულია.

-ხანქა / -ხენქა იგივეა, რაც -ხა̈ნ "გან", ოღონდ უფრო ხშირად გვხვდება; მა̄რახა̈ნქა "კაცისგან", მათე̄შხა̈ნქა "მათესგან".

ა დ ვ ე რ ბ უ ლ ი თანდებულებია: -ღო "შემდეგ", -ჟიქა̄ნ "ზევით", -ჩუქუ̂ა̄ნ "ქვევით", "ქვეშ"... ესეც შეიძლება გართულდეს (ჩუქუ̂ანხა̈ნქა "ქვევიდან", "ქვეშიდან"...); მოითხოვენ მიცემითს, ოღონდ -ღო იხმარება -ჷნ, -დაბოლოებიან მიცემითთან ნაცვალსახელებში: ამჷნღო "ამის შემდეგ", ეჩჷნღო "იმის შემდეგ", ეჩქანღო "მას შემდეგ"; -ჷნღო, -უნღუ̂ე, -ნღო ფუძეს-თანაა შეხორცებული: სოფელჷნღო "სოფლის შემდეგ", აგრეთვე მა̄რანღო "კაცის შემდეგ", ზაუნღუ̂ე "წლის შემდეგ", ლაყუ̂რა ჩუქუ̂ა̄ნხა̈ნქა "საწოლქვეშიდან".

სხვა ნ ა ზ მ ნ ი ს ა რ თ ა ლ ი თ ა ნ დ ე ბ უ ლ ე ბ ი გვხვდება მიცე-მით ან ნათესაობით ბრუნვასთან: ამუნ ჩუბავ "ამის ქვევით", ეჩი̄ ეჩხა̈ნჩუ "იმის იქიდან", "იმის იქით"...

თ ა ნ დ ე ბ უ ლ ი ა ნ ი ზ მ ნ ი ს ა რ თ ე ბ ი ა: უ̂ეშგიმისგა "უკან", სგა̈შხა̈ნ "შიგნით", ქა̈მშხა̈ნ "გარეთ" და სხვა.

მ ა ჯ გ უ ფ ე ბ ე ლ ი: "და", ჰაჰე, ქვსვ. /"თუ". ამათგან შეიძლება კომპოზიტში ხმოვნის შემდეგ -დ იქცეს და წინა ხმოვანი დააგრძელოს ან სულ არ ჩანდეს: დი̄ჲმუ "დედა და მამა", მაგრამ ხეხუ̂-ჭა̈შ "ცოლ-ქმარი".

მ ა ც ა ლ კ ე ვ ე ბ ე ლ ი: ჲედედ "ან", ჲედ..., ჲედ "ან..., ან", ჲეს "ხან", ჲეს-ჲესინ/ჲესჷნ "ხანდახან", ჰა̄/ა, ჰე̄/ე, ა̄/ე̄/"თუ"...

მ ა პ ი რ ი ს პ ი რ ე ბ ე ლ ი : მარე "მაგრამ", მა̄დეჲ, დერი/დო̄რი "კი არა", ჰე მო̄დეჲ "თუ არა", ედოადო "თორემ"...

მ ა ქ ვ ე მ დ ე ბ ა რ ე ბ ე ლ ი კავშირია ყველა მიმართებითი ნაცვალ-სახელი და ზმნისართი. მათ ახლავს ნაწილაკი -უ̂ა̄̈/ა̄ჲ, -უ̂ა̈ჲ‖ -უ̂ა̈: იერუ̂ა̄̈ჲ "ვინც", ხედუ̂ა̄̈ჲ "რომელიც", შომუ̂ა̄̈ჲ "როდესაც", იმუ̂ა̄̈ჲ "სადაც" და სხვა; აგრეთვე: ერე "რომ", ეჯღა ერე ეჯღ'ე̄რე "იმისთვის, რომ"; "იმიტომ, რომ"; {ჰ}ე̄სა "თუ", {ჰ}ა̄უ̂ე "თუ, რომ"; უ̂ოდე, უ̂ოდ- დო, უ̂ოდე ეჩქად, {უ̂}ოდემჩიქ{ა}დ "ვიდრე", "სანამ".

წარმოშობით რთული კავშირები შედგება მარტივთაგან: ედო ჰე დო "თუ არ", ლახე ლახ ჰე "თუ", უ̂ოდე უ̂ოდ ჰე "ვიდრე", ქე̄სა ქა ჰე ესა "თუ"...

სვანური ენა შორისდებულებით მდიდარი არ არის. დავასახელებთ ზო-გიერთს: ჸა̈ჰ "ახ", "აჰ"; ჸოხ "ოხ"; ჸოიტ, ოჲტ "ჰატ", ჸე, ჸო "ე", ჰე̄ "ო"; ჰა̄, ა̄, ო̄ "პა-პა-პა"; ხიად, ხიადუ̄ლ "სიხარულო"; ჲაღო "აბა".

მიმართვისას სახელებთან სიმღერებში ხშირია შორისდებულები: , ოჲ, უ̂ო, უ̂ოჲ, ოდ, ოტ, ად: , ხიადულ! "ო, სიხარულო!"; ოჲ, აზნაურ! "ო, აზ-ნაურო!"; უ̂ო, საბრელა! "ო, საბრალო!"; უ̂ოჲ, ლჷკჩეუ̂ ლი ლირდე მიშგუ̂ი! "ოჰ, ნეტავი ჩემს სიცოცხლეს!"; ად, სი თაუ̂ბექ "ა, შე თავბექ!"; ოდ, საბრელა! "ო, საბრალო!"...

ადგილის მიხედვით ნაწილაკი სიტყვას წინ ახლავს ან უკან; გარეგნულად ნაირგვარია და დიალექტთა მიხედვით ვარიაციებს იძლევა. წარმოშობით ზოგი საერთო-ქართველურია, ზოგიც სპეციფიკურ-სვანური. გამოიყოფა რამდენიმე ჯგუფი:

მ ი მ ა რ თ ე ბ ი თ ი ა – -უ̂ა̄̈ჲ, -უ̂ა̄ჲ, -უ̂ა̈ჲ და უდრის ქართ. -ც-ს. მას შლია ნ (უ̂ა+"ც"); ახლავს კითხვით ნაცვალსახელსა და ზმნასაც ჲერუ̂ა̄̈ჲ "ვინც", იმუ̂ა̄̈ჲ "სადაც",...

კ ი თ ხ ვ ი თ ი ა ‖ ლნტ. /; მა, მო. ამათგან საერთოა ძველ ქარ-თულთან. ბალსქვემოურში ნაწილაკს თუ ან უძღვის, ჰიატუსისთვის ჩაერთვის ; ლახამულურში ჰა გამოიყენება და ეს უნდა იყოს უძველესი (შდრ. ქართ. ჰა). იხმარება წინადადებაში, სადაც კითხვითი სიტყვა არ არის;

მახვილი ნაწილაკს ეცემა (ანღრია?, ლხმ. ანღრიჰა? "მოდის?").

ლენტეხურში იშვიათია, მის ნაცვლად გამოყენებულია მახვილიანი

ან (აჩადუ ? ‖ აჩადჷ? "წავიდა?").

მო ფუნქციით უდრის ნაწილაკს. კითხვითი ნაწილაკის დართƒა იწƒƒს წინამაƒЛი ხმოვნიდან ნაწილაკ„ე მახვილის გადასმას. ბალსქვემოურში მა-ს შეიძლება დაერთოს და ჩაერთოს , ხოლო ლახამულურში – უ̂:

ანჴა̈დმა̀ჲა? ლხმ. ანჴადმა უ̂ა? "მოვიდა?" წარმოშობით ორივე (მამო) უარ-ყოფითი ნაწილაკია და ეკვივალენტი მოეპოვება იბერიულ-კავკასიურ ენებში.

გ ა ნ უ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ ო ბ ი თ ი -უ̂ა̄/ალე (პირვანდელია უ̂ა̄/ალა) დაერთვის კითხვით ნაცვალსახელებსა და ზმნისართებს და ანიჭებს მათ გა-ნუსაზღვრელობას: ჲერუ̂ა̄/ალე "ვინმე"..., შომუ̂ა̄/ალე "როდისმე", "ოდეს-ღაც". ამ ნაწილაკს შლიან: უ̂ა+ალე (ნაცვალსახელები).

გ ა ძ ლ ი ე რ ე ბ ი თ ნაწილაკადაა გამოყენებული კავშირი -"ც", "კიდეც" (რუსული и, ლათინ. que), რომელიც მახვილს ატარებს და ზოგჯერ გრძლადაც ისმის: მუი̄ "მამაც", ბიკი̄ 9 ხა̄̈ცუდა "კუნძიც ეკიდა"... ლენ-ტეხურში -იშვიათია და მის ნაცვლად იხმარება ზმნისართული ლა̈იდ, ლა̈იდი ლა̈ჲ ("ც"). ეს -ხშირად ახლავს უკუთქმით ნაწილაკებს.

-არაერთხელ გვევლინება შეკითხვის განმეორებისას პასუხის წინ: მა̈ჲ ხაკუ? – მა̈ჲი ისგუ ლიწედ "რა უნდა? – რა-და შენი ნახვა"; მა̈ჲ ესერ?.. მა̈ჲ ესერი... უ̂ოქუ̂რ ი უ̂ერცხლ "რაო?.. რაო-და... ოქრო და ვერცხლი".

უ კ უ თ ქ მ ი თ ი ნაწილაკები უამრავია კილოებში; სიგრძისა და უმლაუტის სხვაობის გარდა, ყურადღებას იქცევს ვარიანტები. ზოგი საერთოსვანურია, ზოგიც ერთ ან ორ კილოში იხმარება. შედგენილობით ბევრი მათგანი რთულია (ნაწილაკი + ნაცვალსახელი). უკანასკნელის არსებო-ბა შესაძლებელს ხდის, რომ ნაწილაკი იდგეს მიცემით ბრუნვაში. ეს ნაწილა-კები, ჩვეულებრივ, ზმნას წინ უძღვიან, მოსდევენ ან დამოუკიდებლივ დგანან. მნიშვნელობით ნაწილაკიცაა და ზოგჯერ უარყოფითი ნაცვალსახელიც. ხშირად მნიშვნელობა მეორე შემადგენელი კომპონენტისა მიჩქმალულია.

ამოსავალი მარტივი ნაწილაკებია: დე "არც", ბქვ. "არ", "არა"; მა̄/"არ", ნე "ნუ" ან დო/ო̄, მო̄/ო, ნო̄/; ა̄, ე-ს შემცველი ნაწილაკი იხმარება ყველა ტიპის თხრობით წინადადებაში, ხოლო ელემენტიანი – არათხრობით წი-ნადადებაში, სადაც შემასმენელი კავშირებითი კილოსია.

რთული ნაწილაკების მეორე კომპონენტად ითვლება: -მა > -მ, -მეგ, -დე, -Vსა, -ერ, -თა. მაგალითები: მა̄/ამ, მა̄/ამა "არ", "არა", ზოგჯერ "არაფერი"; ბქვ., ლნტ. მა/ა̈დმა "არ", "არაფერი"; დემეგ (ბქვ.), დე̄/ემა "არ", "არა"; შეკვე-ცილად დე̄/ემ. მიცემითში დე̄/ემის "არ", "არა", "არაფერს"; ლშხ. დე̄/ემამ "არ", "არაფერს"; მა̄/ადე, ლნტ. მა̈დე "არ", "არა"; მა̄დეჲ "არადა"; (შეკვე-ცილი მა̄დ, მა̈დ); დე̄/ესა "არ", "არა"; ბქვ., ლნტ. დერ "არ", "არა"; ლშხ. დეთა̄ჲ, ლნტ. დეთა̈ჲ/"არც".

ეგევე მეორე კომპონენტები გვაქვს დო/ო̄, ნო/ო̄ ნაწილაკებთან: მო̄მა ‖ ბზ. მო̄მ, ლშხ. მო "არ", "არა" (ბალსქვემოურ-ლენტეხურში არაა); მო̄დე მო̄დ, ლხმ. მოდე.

დო "არ" ყველა კილოშია. ხშირად იგი წაქეზებას, თხოვნა-რჩევას გამო-ხატავს და ასე ითარგმნება: "დაე, მოდი, ხომ არ"; დო̄მა დო̄მ, დომა (იშვია-თია ბზ.); დო̄მის "არ", "არაფერს" (იშვიათია ბზ.); დო̄/ოსა (ბალსქვემოურში არაა); დორ უნდა ყოფილიყო ქვემოსვანურში, რადგანაც გვხვდება დორი, დო̄რი̄ დორი̄. ბზ. დო̄უ̂ე ‖ ბზ., ლშხ. დო̄უ̂, ბქვ. დოღუ̂ე დოღუ̂ ‖ ბქვ., ლნტ. დოუ̂ "კი არ", "ვაითუ".

ნო (ლაშხურში არაა), ლხმ. ნე "ნუ", "ნურც"; ნო̄/ომა ‖ ბზ., ლნტ. ნუ/ჷმა, ნო̄/ომ, ნუმნჷმ "ნუ"; ბქვ. ნო̄/ომის, ნომეგ "ნუ"; ნო̄/ოსა (ბალსქვემოურში არაა) "ნუ".

შ ე უ ძ ლ ე ბ ლ ო ბ ი ს ნ ა წ ი ლ ა კ ი --ს შემცველია: მა̈დშ მა̈ჩ (ლნტ.), დეშ, დოშ "ვერ", "ვერა" (ბალსქვემოურში არ გვხვდება), დეშმა "ვერ", "ვერაფერი"; მიც. დეშმამ (გავრცელებულია ლაშხურში), დეშსა "ვერ".

რამდენიმე შემთხვევაში სამი ნაწილაკია შერწყმული: მადმა (ბქვ.), მა̈დმა (ლნტ.), ლხმ. მოდმა "არ", "არაფერი"; დომმა (ლხმ.) "არ"; ნომმა "ნუ", "ნურაფერი" (ლაშხურის გამოკლებით).

ამგვარად, უკუთქმითი ნაწილაკების ანალიზით ირკვევა, რომ უმეტესობა მათგანი რთული შედგენილობისაა, მეორე კომპონენტები ნაცვალსახელებია, რომლებიც ამჟამად არ გვხვდება; ეს ნაწილაკთა სიძველეზე მიუთითებს.

ს ხ ვ ა თ ა ს ი ტ ყ ვ ი ს ნ ა წ ი ლ ა კ ე ბ ი ა: ესერ, როქროქუ̂, ლშხ. ლოქ, -ჷჯ-იჯ. უკანასკნელი იხმარება I და II პირის ნათქვამის სი-ტყვასიტყვით გადმოსაცემად და უდრის ქართ. -მეთქი (I პ.) და -თქო (II პ.) ნაწილაკებს, სხვები კი III პირისათვისაა გამოყენებული და ეტოლება ქართ.

--ს. ესერ მოგვაგონებს, როგორც ფიქრობენ, სომხ. asir "თქვა"-ს, ხოლო როქუ̂, ლოქ წარმომდგარია ზმნისაგან რა̄̈ქუ̂, ლე̄ქუ̂ "თქვა", როგორც ეს

ქართულშია: თქვა>თქო>ო.

მ ი გ ე ბ ი თ ი ნაწილაკებია: დადასტურებითი – ა̄დუ, ა̄/ადუ̂, ბქვ. ჲე "დიახ", "ჰო", ხოლო უარყოფითი – დე̄/ესა, მა̄მა, ბქვ. დემეგ "არა", დეშ "ვერა".

სხვა ნაწილაკთაგან აღსანიშნავია:

მ ი თ ი თ ე ბ ი თ ი -ა̄, -ა, ჰა̄ "აი, ეს", იხმარება თანხმოვანფუძიან სახელებთან ცალკეც (თავში) და სიტყვასთან ერთადაც; გამოიყოფა დეფისით, ხმოვანფუძიანებს კი ერწყმის და აგრძელებს: ალა̄̀10, ხალო, ამშიე̄დს "ეს, აი, ხალო,

მუშაობდეს"; ა̄, ეჯა ისგუ გუ̂ეშ მა̄მა ლი "აი, ის შენი საქმე არ არის".

ნ ა ტ ვ რ ი თ ი (კ ა ვ შ ი რ ე ბ ი თ ი) ნაწილაკია -, -უ̂, ბქვ. -უუ̂, -ოუ̂, ოღ, უღუ̂, ლექსებში – უღუ̂ი "მცა"; ამჟამადაც პროდუქტიულია; ერ-თვის თხრობით კილოს და კავშირებითის მნიშვნელობას ანიჭებს: ბზ. სგა̄უ̂ ატა̈ხ, ბქვ. სგოუ̂ ატა̈/ახ "შებრუნდეს" და ა. შ.

ნატვრითია აგრეთვე ნატიელ "ნეტავ";

ს ი ბ რ ა ლ უ ლ ი ს ნაწილაკია ღალ, ღალე;

ბ რ ძ ა ნ ე ბ ი ს გ ა ს ა ძ ლ ი ე რ ე ბ ე ლ ი ა ჲაღო "აბა".

დ ა ს კ ვ ნ ი თ ი ა ემოხ "მაშ".

თ უ რ მ ე ო ბ ი თ ი ა ესნა̈რ, ესრა̈ნ "თურმე".

კ ი თ ხ ვ ი თ ი ა აშ დამ "ხომ".

მ ი ა ხ ლ ო ე ბ ი ს ნაწილაკი იხმარება რიცხვით სახელთან: ღეთ, ღეთა "-ოდე" (სამა ღეთა ფანასუღუ̂ი "სამიოდე ფანის განმავლობაში" = "ერთ-ნახევარ დღე-ღამეში"); გარ "მხოლოდ", "ღა"; ლაღუ̂თაშუ̂, Хдდა̈О "თითქოს".

შ ე ს ა ძ ლ ე ბ ლ ო ბ ი ს ნაწილაკია არგებს "ეგების" (ქართულიდან შესული ზმნაა).

ჯ ე რ ო ბ ი ს, გ ზ ი ს ო ბ ი ს ნაწილაკია -ინ, -ჷნ, -უნ: აშხუ̂ინ, ეშხუნ "ერთხელ", "ერთგზის", სუმინ "სამჯერ",...

ზოგი ნაწილაკის მნიშვნელობა ნათელი არაა (ღენ, ენგი, гორგე, ჭურ). ჭურ, როგორც ფიქრობენ, იგივე წ უ ლ ი უნდა რებში გვხვდება და თარგმნიან სხვადასხვაგვარად.11

გომნი̄, მირ, იყოს; სიმღე-


სინტაქსი

მ ო დ ა ლ ო ბ ი ს მიხედვით წინადადება ოთხგვარია: თხრობითი, კით-ხვითი, ძახილისა და კითხვით-ძახილისა. წინადადების ინტონაცია და საერ-თოდ მელოდიკა, მახვილის რელიეფურობის გამო, უფრო მკვეთრია.

კითხვითი წინადადება გამოიხატება კითხვითი ინტონაციით ან კითხვითი სიტყვებით (ვინ, რა, როგორი, სადაური, როგორ, სად და სხვა), ან, თუ ეს არ არის, კითხვითი ნაწილაკებით. არის შემთხვევები, როცა გამოყენებულია -ე̄სა, რომელიც წინა ხმოვანს ერწყმის.

ძახილის წინადადების ინტონაციის სახეობა დამოკიდებულია გრძნობა-

ემოციურობაზე: ბრძანებითია (კატეგორიული თუ თხოვნითი), მოწოდებაა,

აღტაცებაა თუ სხვა რამ. გასაძლიერებლად შეიძლება ახლდეს შორისდებუ-ლი, ზმნისართი ან ნაწილაკი.

ა გ ე ბ უ ლ ე ბ ი ს მიხედვით წინადადების ტიპებია: მარტივი, შერ-წყმული და რთული.

მარტივი შეიძლება შეიცავდეს: ქვემდებარეს, შემასმენელს, დამატებას, განსაზღვრებას და ყველა სახის გარემოებას.

შ ე დ გ ე ნ ი ლ ო ბ ი ს მიხედვით მარტივი წინადადება ორგვარია: ერთშემადგენლიანი და ორშემადგენლიანი. ორშემადგენლიანი შეიცავს მთა-ვარ წევრებს: ქვემდებარეს, შემასმენელსა და პირმიმართ დამატებას (პირდა-პირს ან ირიბს, ან ორივეს ერთად). ერთშემადგენლიანში შედის ერთ-ერთი მთავარ წევრთაგანი.

წინადადების წევრთა წარმოდგენის მიხედვით (по наличию) გვაქვს სრუ-ლი და არასრული, გავრცობილი და გაუვრცობელი წინადადება. პირველ შემთხვევაში ყველა მთავარი წევრი წარმოდგენილია ან აკლია ერთ-ერთი მათგანი, ხოლო მეორე შემთხვევაში მეორეხარისხოვანი წევრი არის ან არ არის.

ქვემდებარის უქონლობის მიხედვით ერთშემადგენლიანი მარტივი წინადა-დებაა უ ს უ ბ ი ე ქ ტ ო, ი მ პ ე რ ს ო ნ ა ლ ი ა, გ ა ნ უ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ-პ ი რ ი ა ნ ი და გ ა ნ ზ ო გ ა დ ე ბ უ ლ პ ი რ ი ა ნ ი. უსუბიექტო წინადადებაში ქვემდებარე არ ჩანს, შემასმენელი კი მხ. რ. III პირის ფორმი-თაა წარმოდგენილი. ასეთია ჩვეულებრივ ბუნების მოვლენები (უჩხე "წვიმს", შდუე "თოვს", ირჰა̄̈ლ "თენდება"...). ორი უკანასკნელი გავრცელებული არ არის. სახელდებითი, ანუ ნომინატიური წინადადება მწიგნობრულია და იგი სვანურში არ გვაქვს.

შ ე თ ა ნ ხ მ ე ბ ა გვაქვს ბრუნვასა და რიცხვში. ბრუნვაში ეთანხმება განსაზღვრება ქვემდებარეს, დამატებას, არსებითი სახელით წარმოდგენილ გარემოებას. პრეპოზიციული წყობისას -და -ბოლოხმოვნიანი ფუძის გან-საზღვრება დაბოლოებას იცვლის, სხვები უცვლელად რჩება; პოსტპოზიცი-ურ წყობაში ყველა სახის ფუძიანი განსაზღვრება დაბოლოებას იღებს, ოღონდ ეს წყობა იშვიათია. განსაზღვრება რიცხვში არ ეთანხმება სახელს, სამაგიეროდ, შემასმენელი ეთანხმება რიცხვში ქვემდებარესა და პირმიმართ და-მატებას I და II პირში, ხოლო III პირში გ ა რ დ ა მ ა ვ ა ლ ი შ ე მ ა ს-მ ე ნ ე ლ ი ეთანხმება ცოცხალსა და არაცოცხალ ქვემდებარეს, ინვერსიული შემასმენელი კი – ირიბ დამატებას.

მ ა რ თ ვ ა გვაქვს ცალმხრივი და საურთიერთო. ცალმხრივი მართვაა:

ა) ქვემდებარის მიერ გ ა რ დ ა უ ვ ა ლ ი შ ე მ ა ს მ ე ნ ლ ი ს ა პირში;

ბ) წინადადების წევრის (ქვემდებარის, დამატების, განსაზღვრებისა თუ გარემოების) მიერ განსაზღვრებისა პრეპოზიციურ და პოსტპოზიციურ წყობაში;

გ)შემასმენლის მიერ უბრალო დამატებისა;

დ)თანდებულის მიერ წინადადების მეორეხარისხოვანი წევრის – უბრა-ლო დამატებისა თუ გარემოებისა. უკანასკნელ შემთხვევაში შუალობითი

მართვაა.

ს ა უ რ თ ი ე რ თ ო მ ა რ თ ვ ა ა (კოორდინაცია) მთავარი წევრების – ქვემდებარისა და პირდაპირი თუ ირიბი დამატების მიერ გარდამავალი შემასმენლისა პირში და პირუკუ, ამავე შემასმენლის მიერ იმავე მთავარი წევრებისა – ბრუნვაში, ხოლო ირიბი დამატების მიერ გარდაუვალი შემას-მენლისა პირში და, პირუკუ, შემასმენლის მიერ ირიბი დამატებისა ბრუნვა-ში. ეგევე სინტაქსური ურთიერთობა გვაქვს მიცემითის კონსტრუქციაში ქვემდებარესა და შემასმენელს შორის.

მ ი რ თ ვ ა გამორიცხავს შეთანხმებასა და მართვას. იგი ზოგჯერ ძნე-ლად განირჩევა მართვისაგან. მას განაკუთვნებენ უფორმო გარემოებას ან ზოგს შუალობით მართულ გარემოებასა და უბრალო დამატებას.

როცა მეშველ ზმნასთან სახელადი ნაწილიცაა: მა̄რე აჩა̈დ "კაცი წავიდა" – მარტივია; ეჯა ხოჩა ლი "ის კარგია" – შედგენილია ხოჩა ლი.

ქ ვ ე მ დ ე ბ ა რ ე მმართავია გარდაუვალ შემასმენელთან, მმართავ-მართულია გარდამავალთან. იგი გვხვდება სამ ბრუნვაში: სახელობითში, მოთხრობითსა და მიცემითში. სახელობითშია გარდაუვალ შემასმენელთან (ინვერსიულის გამორიცხვით) სამივე სერიაში, ხოლო გარდამავალთან სახე-ლობითშია პირველ სერიაში, მოთხრობითში – მეორე სერიაში და მიცემითში – მესამე სერიაში. უკანასკნელში გარდამავალი შემასმენელი ინ-ვერსიულია. ინვერსიულია აგრეთვე გრძნობა-ემოციის (verba sentiendi) და ქონების გამომხატველი შემასმენელი და მასთანაც ქვემდებარე მიცემითშია. ამგვარად, მოთხრობითი გარდამავალ შემასმენელთან დაკავშირებული ქვემ-დებარის სპეციფიკური ბრუნვაა. სახელობითი და მიცემითი საზიაროა დამა-ტებასთან.

დ ა მ ა ტ ე ბ ა სამგვარია: პირდაპირი, ირიბი და უბრალო. პირდაპირი და ირიბი მმართავ-მართულია და პირველი ახლავს გარდამავალ შემასმე-ნელს, ირიბი – გარდამავალსაც და გარდაუვალსაც. ორივე პირმიმართია, უბრალო დამატება კი პირმიუმართავია.

ბრუნვის მიხედვით პ ი რ დ ა პ ი რ ი დამატება ბ რ უ ნ ვ ა ც ვ ა ლ ე-ბ ა დ ი ა: იგი ახლავს გარდამავალ შემასმენელს და დგას I სერიაში მიცე-მითში, II და III სერიაში – სახელობითში, ხოლო ი რ ი ბ ი ბ რ უ ნ ვ ა-უ ც ვ ლ ე ლ ი ა, გარდამავალთან დგას მიცემითში I და II სერიაში, მაგრამ III სერიაში იქცევა თანდებულიან უბრალო დამატებად, ხოლო გარდაუვალ-თან ყოველთვის მიცემითშია.

გ ა რ დ ა მ ა ვ ა ლ ი ორ პ ი რ ი ა ნ ი შ ე მ ა ს მ ე ნ ე ლ ი: ბეფშუ̂ აკრე ყო̄რს – ბავშვი აღებს კარს ბეფშუ̂დ ადკარე ყო̄რ – ბავშვმა გააღო კარი ბეფშუ̂ს ოთკარა ყო̄რ – ბავშვს გაუღია კარი.

გ ა რ დ ა მ ა ვ ა ლ ი ს ა მ პ ი რ ი ა ნ ი შ ე მ ა ს მ ე ნ ე ლ ი:

დი ხა̄მნე ბეფშუ̂ს დია̈რს – დედა აჭმევს ბავშვს პურს

დიდ ხა̄მნე ბეფშუ̂ს დია̈რ – დედამ აჭამა ბავშვს პური

(შდრ.аმა̄მნე "შეაаამა")

დის ხომნა ბეფშიშუ̂დ დია̈რ – დედას უჭმევია ბავშვისთვის ("ბავშვ-ის-{ა}-დ") პური.

გ ა რ დ ა უ ვ ა ლ ი ე რ თ პ ი რ ი ა ნ ი შემასმენელი:

ბეფშუ̂ ტეხნი – ბავშვი ბრუნდება ბეფშუ̂ ატა̈ხ – ბავშვი დაბრუნდა ბეფშუ̂ მეტხე̄ლი – ბავშვი დაბრუნებულა.

გ ა რ დ ა უ ვ ა ლ ი ორ პ ი რ ი ა ნ ი შ ე მ ა ს მ ე ნ ე ლ ი:

თხუ̂იმ ხექუ̂ცი‖ ხექუ̂ცენი ეჩას – თავი ეჭრება მას თხუ̂იმ ა̈ხქუ̂ა̈ც ეჩას – თავი მოეჭრა მას თხუ̂იმ ახქუ̂ეცა ეჩას – თავი მოსჭრია მას.

უბრალო დამატება მართულია ან მირთული და გვევლინება უთანდებუ-

ლოდ ან თანდებულით ვითარებითში, მოქმედებითში, ნათესაობითსა და მი-

ცემითშ


ი.


მეტყველების ნაწილებიდან ქვემდებარისა და დამატებისათვის გამოყენე-

ბულია არსებითი სახელი, ნაცვალსახელი და გასუბსტანტივებული ზედსარ-თავი ან რიცხვითი სახელი, ზოგჯერ უფორმო სიტყვაც.

ამგვარად, ქვემდებარე და პირმიმართი დამატება გარდამავალ შემასმე-ნელთან ჰგვანან ერთმანეთს მეტყველების ნაწილით, სახელობითსა და მიცე-მითში დასმითა და გრამატიკული კავშირით შემასმენელთან, მაგრამ შინა-არსითა და ფუნქციით განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან: ქვემდებარე მოქმე-დია, დამატება – სამოქმედო.

გ ა ნ ს ა ზ ღ ვ რ ე ბ ა შეთანხმებულია ან მართული და ახლავს: ქვემ-დებარეს, დამატებას, განსაზღვრებასა და არსებითი სახელით გადმოცემულ გარემოებას. თვითონ უპირატესად ზედსართავი სახელია, მიმღეობა, რიცხვი-თი სახელი, ზოგჯერ ნაცვალსახელი ან არსებითი სახელი; შეთანხმებულია ყველა ბრუნვაში და მართულია ნათესაობითში.

მართულ განსაზღვრებას ნათ. ნიშნის -ელემენტი ეკვეცება ბქვ-ის გა-მოკლებით ყველა კილოში. შეთანხმებისას ახალი თაობა ახდენს უნიფიკა-ციას: ყველანაირ ფუძიან განსაზღვრებას უცვლელად ხმარობს, ძველი თაო-ბის ზოგი წარმომადგენელი სახ. -ბოლოხმოვნიან და ზოგ შიგნიხმოვნიან ფუძეს მიცემითში --თი იყენებს, -ფუძიანს --ს ურთავს და -ს აგრძელებს, კუთვნილებით ნაცვალსახელს მიშგუ̂ი და ისგუ̂ი-ს -ა ხმოვნით ხმარობს: და̈ვით-ი გეზალ < ბქვ. დავით-იშ გეზალ "დავითის შვილი", მიშგუ̂ა მუს "ჩემს მამას", თუ̂ეთნე ჴა̈ნ – მიც. თუ̂ეთნა ჴა̈ნს "თეთრ ხარს"; ხოჩა̄მ მა̄რა

"კარგ კაცს".

გ ა რ ე მ ო ე ბ ა ექვსია: ადგილისა, დროისა, ვითარებისა, მიზეზისა, მიზნისა და ზომა-ოდენობისა. იგი მართულია ან უმთავრესად მირთულია და ახლავს შემასმენელს, განსაზღვრებას ან გარემოებას, ან კიდევ ნაზმნარი სა-ხელით გადმოცემულ ქვემდებარესა და დამატებას. შეიძლება იყოს ყველა ბრუნვაში თანდებულით ან უთანდებულოდ, სახელობითისა და მოთხრობი-თის გამორიცხვით. მეტყველების ნაწილებიდან გამოყენებულია ყველა სახე-ლი, უმთავრესად არსებითი და ზედსართავი, აგრეთვე რიცხვითი და ნაცვალ-სახელი, ძალიან ხშირად – ზმნისართი. მორფოლოგიურად (ზმნისართის გა-მოკლებით) და სინტაქსური კავშირით ჰგავს უბრალო დამატებას და ზოგ-ჯერ ჭირს მათი გამიჯვნა ერთმანეთისაგან.

ლობით რიცხვში. ერთგვარი წევრები შეერთებულია მაერთებელი კავშირით ან უკავშიროდ.

რაც შეეხება განკერძოებულ სიტყვებს, ჩართულ სიტყვებსა თუ წინადა-დებებს, მიმართვასა და სხვებს, ისინი თავისებურებას არ ქმნიან და ამდენად მათ არ ვეხებით.

რთული წინადადების წევრი წინადადებები ერთმანეთთან დაკავშირებუ-ლია აზრობრივად და სინტაქსურად შემდეგი საშუალებებით: კავშირით, წევრ-კავშირით, უკავშიროდ, ინტონაციითა და წყობით (დალაგებით).

თ ა ნ წ ყ ო ბ ი ლ წ ი ნ ა დ ა დ ე ბ ა შ ი გამოყენებულია მაერთებე-ლი კავშირი, იგივე, რაც შერწყმულ წინადადებაში ("და", მარე "მაგრამ",... – იხ. § 98), ხოლო ქვეწყობილ წინადადებაში – მაქვემდებარებელი კავში-რი, წევრ-კავშირი, რომელიც გადმოცემულია მიმართებითი ნაცვალსახელით ან მიმართებითი ზმნისართით (ჲერუ̂ა̄̈ჲ "ვინც", ხედუ̂ა̄̈ჲ "რომელიც", იმუ̂ა̄̈ჲ "სადაც", ხამუ̂ა̄̈ჲ "როგორც", შომუ̂ა̄̈ჲ "როდესაც",...). ინტონაციაც შემაკავ-შირებელია, რამდენადაც დასრულებულობის ინტონაცია ახასიათებს რთულ წინადადებას და არა მასში შემავალ წევრ-წინადადებებს.

ა ღ ნ ა გ ო ბ ი თ რთული წინადადების კომპონენტები შეიძლება იყოს ან ყველა მარტივი, ან ყველა შერწყმული, ან კიდევ ნარევი – მარტივი და შერწყმული. ქვეწყობილ წინადადებაში აქაც განირჩევა მთავარი და დამოკი-დებული ერთი ან ერთზე მეტი წინადადება ყველა სახისა (განსაზღვრებითი, დამატებითი, გარემოებითი, პირობითი და ა. შ.).

ა დ გ ი ლ მ დ ე ბ ა რ ე ო ბ ა მიმართებითნაცვალსახელიანი ან ზმნი-სართიანი დამოკიდებული წინადადებისა თავისუფალია: იგი შეიძლება მთავარ წინადადებას წინ უსწრებდეს, შიგ იყოს ან მოსდევდეს, ხოლო კავში-რიანისა შედარებით შეზღუდულია.

წ ე ვ რ - კ ა ვ შ ი რ ი (მიმართებითი ნაცვალსახელი თუ ზმნისართი) დამოკიდებული წინადადების წევრია და თავის შემასმენელს უკავშირდება მართვით ან მირთვით. მათგან მიმართებითი ნაცვალსახელი ენაცვლება ასახ-სნელი წინადადების სახელურ წევრს, დგას იმ ბრუნვაში (უთანდებულოდ თუ თანდებულით), რომელიც შეეფერება მის ფუნქციას და მოითხოვს და-მოკიდებული წინადადების შემასმენელი ან სახელური წევრი (ქვემდებარე, დამატება, გარემოება, განსაზღვრება). მ ი ს ა მ ა რ თ წ ე ვ რ ს წევრ-კავშირი (მიმართებითი ნაცვალსახელი) მრავლობით რიცხვში არ ეთანხმება, რამდენადაც უკანასკნელს რიცხვის კატეგორია არ ახასიათებს.

მიმართებითი ნაცვალსახელით გადმოცემულ წევრ-კავშირს კორელატად აქვს მთავარ ან ასახსნელ წინადადებაში ჩვენებითი ან განსაზღვრებითი ნა-ცვალსახელი ალა "ეს", ეჯა "ის", მა̈გ "ყველა" ქვემდებარედ ან დამატებად, ხოლო განსაზღვრებად ალ "ეს", ეჯ "ის", ეჯზუმ "იმდენი", ეჯშელდ/ეშშელდ "იმდენი", ეჯკა̈ლიბ "ისეთი" და სხვა.

მთავარი წინადადების სასაზღვრ წევრს ან შემასმენელს საკმაოდ ხში-რად ერთვის მახვილიანი -ან -ნაწილაკი, რომელიც ერწყმის წინა ხმოვანს და აგრძელებს ბალსზემოურსა და ლაშხურში (მაგ., ალა მი̄ ჩუ მა̈მჲე̄და̄,

დაჴლიდარე ლირკა̈ლი ი ლ , ხალო ამშიე̄დს მიშგუ̂ა მჷქაფ – "ეს მეც შემიძლია, აი, თხები{ს} გარეკვა და ეს, აი, ხალო მუშაობდეს ჩემ ნაცვლად"; 'ა̄ლა ლა̈სუ̂ ი ეჯა მა̄მე̄̀, ჰა – "ეს იყო და ის არა, ე").

მიმართებითი ზმნისართით გადმოცემული წევრ-კავშირი განსაზღვრაƒს მთავარი წინადადების ზმნა-შემასმენელს ან არსებითი სახელით გადმოცე-მულ განსაზღვრებას

მ ი მ ა რ თ ე ბ ი თ ი ზ მ ნ ი ს ა რ თ ე ბ ი ა: იმუ̂ა̄̈ჲ "სადაც", იმუ̂ა̄̈ჲჟი "როგორც", ხამუ̂ა̄̈ჲ "როგორც", შომუ̂ა̄̈ჲ "როდესაც", ჰა̄ლ "როგორც კი", უ̂ოდდო "ვიდრე", უ̂ოდემჩიქქა "სანამ" და სხვა. მათ კ ო რ ე ლ ა ტ ე ბ ა დ გვევლინება მთავარ წინადადებაში წევრ-კავშირები: ამეჩუ "აქ", ეჩეჩუ "იქ", ეჩხა̄უ̂ "იქითკენ", ეჩხა̈ნ "იქიდან", ჩია̄̈გ "ყველგან", ეჩქა შიშდ "მაშინვე", ეჩქად "მანამდე", ეჯჟი "ისე", ეჯკა̈ლიბდ "იმგვარად" და სხვა.

მ ა ქ ვ ე მ დ ე ბ ა რ ე ბ ე ლ ი კ ა ვ შ ი რ ე ბ ი შედარებით მცირეა: ერე "რომ", ლახე "თუ", "რომ"; ჰე "თუ" და მისი შემცველი ჰე̄მა, ჰე̄სა, ჰა̄უ̂ე "თუ". ერე, ერ გვევლინება ყველა სახის დამოკიდებულ წინადადებაში. ესენი წინადადების წევრები არ არიან და უმთავრესად განსაზღვრავენ ზმნა-შემასმენელს.

კავშირთა თუ წევრ-კავშირთა და კორელატთა ანალიზით გამორკვეუ-ლია, რომ უმეტესობა შედგენილია და შეიცავს კავშირთან ერთად ნაცვალსა-ხელს ან ზმნისართს თუ ორივეს ერთად (ჲერუ̂ა̄̈ჲ = ჲერ+უ̂ა̄̈+"ვინ + ეს + ც", შომუ̂ა̄̈ჲ = შომა + უ̂ა̄̈ + "როდის + ეს + ც" და ა. შ.).

დიალექტებში აღნიშნულია კავშირთა თუ წევრ-კავშირთა ვარიანტები და ხმარების მცირე სხვაობა, ძირითადად კი ისინი სრულად წარმოდგენილია ბალსზემოურში და ემთხვევა როგორც ძველ, ისე ახალ ქართულს.

მ ს გ ა ვ ს ე ბ ა თ ა ნ წ ყ ო ბ ი ლ ს ა დ ა ქ ვ ე წ ყ ო ბ ი ლ К ო ნ-ს Ф რ უ Ш ც ი ე ბ ს შ ო რ ი ს:

ა) ორივე შედგება ორი და ორზე მეტი წინადადებისაგან;

ბ) შეერთებულია კავშირებით ან პაუზით;

გ) ინტონაცია თითოეულ წინადადებას თავისი აქვს.

გ ა ნ ს ხ ვ ა ვ ე ბ ა მეტია:

ა) თანწყობილი შეიცავს თანაბარუფლებიან წინადადებებს, ქვეწყობილი – არათანაბარუფლებიან წინადადებებს;

ბ) თანწყობილში გამოყენებულია მაერთებელი კავშირები, ქვეწყობილში – მაქვემდებარებელი;

გ) თანწყობილში წინადადებები გადაისმ-გადმოისმის, ქვეწყობილში – არა;

დ) თანწყობილის შინაარსი მარტივი წინადადებით ვერ გადმოიცემა, ქვეწყობილისა – შეიძლება გადმოიცეს.

მართლაცდა:

ჩუ̂ანჴა̈დხ ჩუქუ̂ა̄ნთე ი ლა̈ჲსგურა̄ლე თხე̄რე̄მ ბარჯჟი ი ადჲე – "ჩამო-

ვიდნენ ქვემოთ და შეისვა მგელმა მხარზე და წაიყვანა".

ა) ორი წინადადებაა, თანაბარუფლებიანი;

ბ) აკავშირებს ორივე წინადადებას კავშირი ;

გ) წინადადებათა გადასმა ვერ ხერხდება, რადგანაც პირველი მოქმედება უსწრებს მეორეს;

დ) მარტივი წინადადებით ვერ გადმოიცემა შინაარსი.

... უ̂ოჴრი̄ლდ ტკისდ ეჯჟი ჩუ̂ემინ, ე̀, მдა̄̈ОС უუ̈რ ლდდ ადშგურა̄ნე

– "ობოლმა მართლაც ისე ქნა, როგორც, ე, ძროხამ დაარიგა".

ა) შედგება ორი არათანაბარუფლებიანი წინადადებისაგან: ერთი (პირ-ველი) მთავარია, მეორე – დამოკიდებული; პირველი ასახსნელი, მეორე – ამხსნელი;

ბ) წევრ-კავშირია ზმნისართი იმუ̂ა̄̈ჲჟი ("როგორც").

გ) წინადადებათა გადასმა არ შეიძლება წევრ-კავშირის იმავე ადგილზე დატოვებით;

დ) აზრის გადმოცემა მარტივი წინადადებით შეიძლება: უ̂ოჴრი̄ლდ Ф სდ შдემ ნ უუ̈რ ლდა̈ ნ ყგХრ ნд – "ობოლმა მართლა შეასრულა (ქნა) ძროხი{ს} დანაბარები".

დ)მიზნისა; ე)მიზეზისა

თითოეული ამა თუ იმ სახის დამოკიდებული წინადადების დანიშნულე-ბაა ახსნას სხვა წინადადება. თითოეულ მათგანს თავისი დამახასიათებელი ფუნქცია და ნიშნები აქვს. ესენია:

107. სხვათა სიტყვა. სხვათა სიტყვის გადმოცემა განსხვავდება ქართუ-ლისაგან, ჯერ ერთი, იმით, რომ I და II პირისათვის ერთი და იგივე ნაწი-ლაკია გამოყენებული: -ჷჯ ან -იჯ, მეორეც, III პირისათვის ორი ნაწილაკია მოშველიებული: ე ს ე რ და რ ო ქ / ლ ო ქ, რ ო ქ უ̂ / ლ ო ქ უ̂, რომელთაგან ესერ გავრცელებულია ბალსზემოურში;

I, II, III პირის ნათქვამის გადმოსაცემად III პირის ფორმებია აღებული, როგორც რუსულში. წარმოშობით ესერ ნაწილაკს უკავშირებენ სომხ. asir "თქვა"-ს, ხოლო როქ / როქუ̂, ლოქ/ ლოქუ̂, იგივე რა̄̈ქუ̂/ლა̄̈ქუ̂ "თქვა" ზმნაა (შდრ. ქართ. ო < თქო <თქვა). მაგ.: მა̈ჲ ესერ ხაკუჩ / მა̈ჲ ლოქ ხაკუჩ? "რა გინდაო" ("რაო უნდა")? მჷცხ'ე̄სერ ხა̄რ "მცივაო" ("ცივიო აქვს").

ლექსიკა

ა) ერთისა და იმავე საგნისა თუ მოქმედების ორი და მეტი სახელი ყვე-ლა დიალექტში (მაგ.: და ძმისთვის არის დაჩუ̂ირ, დისთვის კი – უდილ, ძმა ძმისთვის მუხუ̂ბე-ა, ხოლო დისთვის – ჯჷმილ);

ბ) დიალექტებში სხვადასხვა სახელწოდებით ან ერთი სიტყვის სხვადა-სხვა მნიშვნელობით ხმარება (ბზ. ლიღრა̄̈ლ / ლშხ. ლიბრია̄ლ "მღერა");

გ) ერთი და იმავე ფუნქციის გამოხატვა სხვადასხვა აფიქსით (ქა ლჷნყე = ქა მჷნა̈ყ "გამომცხვარი");

დ) სიტყვათწარმოება აფიქსაციისა და კომპოზიციის მეშვეობით და სხვა.

ძირითადი ლექსიკური მარაგიდან ბევრი სვანური სიტყვა საერთო ძირის მქონეა ქართულ-ზანურთან, საერთო-ქართველურია, ბევრიც ნასესხებია. სესხება გამოწვეულია იმ ეკონომიკურ-კულტურული ურთიერთობით, რომე-ლიც სვანებს ჰქონდათ ჩრდილო კავკასიის მოსახლეობასთან (ჩერქეზ-ყაბარ-

დოელებთან, აფხაზებთან, ბალყარელებთან,...). ზანებთან ტომობრივი და სა-ხელმწიფოებრივი კავშირი ხომ ისტორიულია და მისი ზემოქმედებაც ძლი-ერია. ქართულის გავლენა ჩანს ქვემოსვანურსა და ბალსზემოურზე, მეგრუ-ლისა – ბალსქვემოურზე. ზანურის ფენა მთელ სვანურშია გამჯდარი. გარდა ამისა, ჩერქეზულის გრამატიკულ-ლექსიკური ფენაა გამოვლენილი სვა-ნურში. შეიმჩნევა აფხაზურის გავლენის კვალიც.

ამ მხრივ სვანური ლექსიკა სუბსტრატისა და სესხების შესასწავლად ხელშესახებ მასალას იძლევა. მასში შედის საზოგადოებრივი ურთიერთობის, ეკონომიკური, ტექნიკური და საერთოდ კულტურის დარგის სიტყვები და ტერმინები, მაგრამ ყოველი მათგანი ექვემდებარება სვანურის ფონეტიკურ-გრამატიკულ წესებს.

მოკლე ცნობები დიალექტთა შესახებ

ქ ც ი ა, ბალსქვემოურისა – რ ე დ უ ქ ც ი ა და უ მ ლ ა უ ტ ი,

ლენტეხურისა – ს უ ს ტ ი რ ე დ უ ქ ც ი ა და უ მ ლ ა უ ტ ი.

გარდა ამისა, მათ განასხვავებს ერთმანეთისაგან ბრუნებისა და უღვლი-ლების, აგრეთვე ლექსიკური თავისებურებანი.

ფონეტიკურ თავისებურებათაგან აღსანიშნავია:

ა) ხმოვნის უძლურება უმლაუტის გამოწვევაში, როცა წარმოდგენი-ლია (მაგ.: იდგარი "კვდება", ხუ̂აშიხდა̈ს "ვწვავდი", მაგრამ ხუ̂ა̈შხი "ვწვავ"), თუმცა გვაქვს უმლაუტიანი ფორმები: ნა̈ჲ ნა̈ "ჩვენ", სგა̈ჲ სგა̈ "თქვენ", მა̈ჲ მა̈ "რა" და ა. შ.

ბ) -ს აბლაუტი ა̈/-დ ცნობილია მთელი სვანურისათვის I და II ჯგუფის ვნებითის ფორმებში და სახელთა ფუძეებში (ჴედნი "მოდის" – ანჴა̈დ "მოვი-და"; ა̈ნმა̄რა̄̈ნ ა̈ნმა̄რე̄ნ "მომზადდა"... მეგა̈მ მეგემ "ხე"; ნა̈ბოზ ნებოზ "საღამო" და სხვა). უშგულურში ეს მოვლენა ძალზე ხშირია, იგი გვაქვს არა მარტო კილოებში შენიშნულ შემთხვევებში, არამედ სახელებში და ზმნათა I თურმეობითში, ნამყო უწყვეტელსა და კონიუნქტივ II-ში და ა. შ. (კა̄̈სა̈რ = კე̄სა̈რ "კეისარი", ჴა̈ფა̈ = ჴეფა̈ჲ "კბენია"... ადმა̈შხე "გააშავა", ადმა̈შხას "გა-აშავოს" (შდრ. მეშხე "შავი"), ჩოთმა̈ჩა "დავაბერო" (შდრ. მეჩი "მოხუცი")..., 89

უფროობით ხარისხში ე̄ნ ა̄̈ნ: მაჩა̄̈ნე (= მაჩე̄ნე) "ყველაზე უკეთესი" და სხვა.

გ) პრევერბისეული უმლაუტიანი ა̈ ემსგავსება სუბიექტის I პირის უ̂ ნი-შანს და -დ იქცევა, როგორც კალურსა და იფარულშია.

დ) ჩუ ზმნისწინი გამარტივებულია -ს სახით: ჩადგა̈რ "მოკლა".

ე) მოქმედებით ბრუნვაში -შუ̂ ნიშანი ვერ იმსგავსებს ფუძის ბო-

ლოკიდურ -სა და -ს: დი̄ნაუ̂შ "გოგონათი", მა̄რეუ̂შ "კაცით"...

ვ) ლექსიკური შეხვედრებია ლაშხურთან: ჲეხუ̂ "ცოლი", Шაბნა "ხბო"... არის თავისებურება, საფიქრებელია, ძველი: აჯა "ის", აჯჟი "ისე", აჯზუმ "იმ-დენი", აჩას "იმას", აჩჷნქა "იმის გარდა" და სხვ.

ა) დელაბიალიზაცია ხშირად უ̂ე და უ̂ი კიმპლექსებისა: ჩემინ "ქმნა", მინდერ "მინდორი", ლა̈ხჭედდა "ჰკითხა", ჯინელ "ძველი", ცირე "ტოვებს", აგრეთვე უ̂-ს დაკარგვა თანხმოვანთა შორის: ფიშდე "უშვებს"... ლემ "ლომი", თეთნე "თეთრი" და სხვა. უ̂ე კომპლექსის დელაბიალიზაცია გავრცელებუ-ლია ბალსქვემოურში.

ბ) -ს ჩართვა ხმოვანთა შორის: ხოხაჲა? "იცის?"

გ) მოქმედებითის -შუ̂ ნიშნის -დ წარმოდგენა: მაყალშ "შიშით",

შგურშ "სირცხვილით".

დ) ჩუ პრევერბის -დ ხმარება, როგორც ეს უშგულურშია: ჩანჴა̈დ "ჩა-მოვიდა", ჩადგან "მოკვდა"...

ე) საერთო ლექსიკური ერთეულები ბალსქვემოურთან: ლა̈იდ "მთლად", ფა̈მლი "ყმა", ნაურ "ვაჟი", ეჩეგ "იქ" და სხვა.

აქვს: ისტორიულ-ეთნოგრაფიული და თანამედროვე კულტურული გან-ვითარების მხრივ.

ფონეტიკური თავისებურებებია:

ა) უმლაუტის შესუსტება არა მარტო მოსალოდნელი გრძელი ხმოვნისა, არამედ მოკლისაც: ბაზი "ამაღამ", მაზიგ "ჭირი"...

ბ) -ს აბლაუტი -დ; (ნაცვლად ბალსზემოურ-ეცერული ა̈-სი): აჩად "წა-ვიდა", ა̈დსოყან "გაგიჟდა", ლაბამ "დასაბამი",...

გ) ბზ. -ა̄̈ლ, ეცერ. -ა̈ლ-ის ნაცვლად -ალ ფორმანტის ხმარება: იღრალ "მღერის", იზელალ "დადის"...

დ) უ̂-ს უგულებელყოფა: ისგ "ვაშლი", ხოხრა "უმცროსი", ჩუქან "ქვეშ"...

ე) აღმავალი დიფთონგის -ს ნაცვლად -ს ხმარება: ლერ "ვინ", ლერხი "ზოგი"...

მორფოლოგიიდან აღსანიშნავია:

ვ) ნათესაობითში -(ი)შ სუფიქსის გამოყენება -ემ ბოლოსართის პარა-ლელურად და ბალსზემოურის მსგავსად მსაზღვრელთან -ს დაკარგვა: ბოგა̈ პილს "ხიდის პირას"...

ზ) ზოგი დრო-კილოს წარმოებაში ხელშესახებია თავისებური ვითარება: ნამყო უწყვეტელში, I და II პირში, -ასგუ̂ და -დასგუ̂ სუფიქსთა და მათ ვა-რიანტთა (-ა̈სგუ̂, -და̈სგუ̂, -ა̈/ასუ̂, -და̈/ასუ̂,...) ხმარება, ზმნის ფუძისეული -სუფიქსის შემონახვა და სხვა.

ა) უმლაუტს იწვევს ხმოვანიც, როცა ის შეკუმშული არ არის: ნა̈გემ "ნაგები", ნა̈რდეუ̂ "ნამყოფი", ლა̈ლემ "შეჭამა",...

ბ) -ა̈ჲ ა̈: ნა̈ "ჩვენ", ზა̈ "წელიწადი", კაპრა̈ "ნიკაპი", ლეღუ̂ა̈ "ხორცის მოყვარული"...

გ) უ̂ე-ს მოსდის დელაბიალიზაცია და რჩება : გეშ "საქმე", ტეტ "ტო-ტი", "თათი"; გეჭ "გოჭი"...

დ) -იე̄ლ, -იელ სუფიქსის ნაცვლად წარმოდგენილია -ელ: ხეჭუ̂დელ "ეკითხება", ირბელ "ხაბაზობს"...

ე) II პირის ობიექტური ნიშანი : აჯკუ̂ეშა აჲკუ̂ეშა "გაგტეხია";

ვ) თანდებულია -ლისგა ("ში"): თხუმლისგა "თავში", დაუ̂ითიშლისგა "დავითისაში".

მორფოლოგიური სხვაობა ხელშესახებია ბრუნებაშიც და უღვლილება-შიც.

ა) ბგერით შედგენილობას ამდიდრებს ხმოვანთა ნაზალობა და -ს მე-ზობლობაში, რაც სხვაგან ამჟამად არ შეინიშნება.

ბ) რეფლექსია ან თანხმოვნებისა; უკანასკნელი ძირისეულიცაა და ფორმანტისეულიც: ეჲ ეჯ "ის"; ეჲგუ̂ა̈რ ეჯგუ̂ა̈რ "იმგვარი", აჲტიხ აჯტიხ "დაგიბრუნა".

გ) უმლაუტს იწვევს უმლაუტიანი -ც: ლა̈ბუ̈რდ = ეცრ. ლ ბუ̈რდ "ვარცლი".

დ) აუმლაუტებს , და ხმოვნებს, ზოგჯერ უმლაუტიანი გადადის -დ: მა̈რე "კაცი", მა̈ხე "ახალი", ნეყირ (< ნა̈ყირ) "ნაცემი", ნეჴეფ (< ნა̈ჴეფ) "ნაკბენი"...

ე) უ̂ე-ს დელაბიალიზაცია აქაც გავრცელებულია: კალენ (< კალო̈ნ) "კანონი", ღებ "სკა" და სხვა.

ვ) შენიშნულია და -ს მონაცვლეობა: უშდიხა უშდეხა "ულევი"...

ზ) საყურადღებოა -ს შენაცვლება უ̂-დ კნინობით სახელებში, მრავ-ლობით რიცხვში და სხვაგან: ლიციუ̂დ (=ლიცილდ) "წყალუკა", ზურაუ̂ (=ზურალ) "ქალი"; მაროუ̂ (= მაროლ) "კაცები"...

თ) ფონეტიკური პროცესებიდან საინტერესოა ასიმილაციის, მეტათეზი-სის, სუბსტიტუციისა და სხვა მოვლენების შემთხვევები.

ი) მორფოლოგიაშიც უღვლილების თავისებურება იქცევს ყურადღებას (დრო-კილოთა წარმოება, ად- პრევერბის უცვლელად ხმარება I და II პირში და სხვა).

სიათებს. მცირე სხვაობა სოფლებს შორის მეტყველებაში ერთეულს არ ქმნის.

ჲებ "ბალი", მეჰად მეჲად "სულ" და სხვა.

118. ლენტეხური მეორე ქვემოსვანური კილოა. იგი ზემო და ქვემო აშა-რის მოსახლეობის მეტყველებაა. ქვემო აშარაში შედის რცხმელურისა და ხოფურის სასოფლო საბჭო, ხოლო ზემო აშარაში – ხელედისა და ლენტეხი-სა. ოთხი საზოგადოების ლენტეხური მეტყველება, ძირითადად, ერთიანია. მცირე სხვაობა სოფლებს შორის დიალექტურ ერთეულებს არ იძლევა. ადრე არსებული მოვლენები, შეიძლება მნიშვნელოვანიც, თანდათან იშლება და კილოს ნიველირება ხდება. მაგ. სოფ. ფაყის ძველი თაობის წარმოთქმაში ის-მოდა ნაზალური ხმოვანი პრევერბ ან-ში (აჼღრი), ამჟამად მას ვერ გაიგო-ნებთ. ამდენად, ლენტეხური ერთ განუყოფელ კილოს წარმოადგენს.

ლენტეხურის მთავარი თვისება – სიგრძის უქონლობა, უმლაუტის თავი-სებურება და, რედუქციის მოდუნების გამო, სრულხმოვნობის დაცვა სხვა მოვლენებთან ერთად მას თვალსაჩინოდ განსხვავებულ და სვანური ენის ის-ტორიისათვის უაღრესად მნიშვნელოვან კილოდ წარმოგვიდგენს.

ლად ლახუბა-სი "ძმები", სა̈დლურ "უსადილო" (< სადილ), ადგა̈რი (< ადაგა̈რი) "კლავს" და სხვა. სათავისო თუ სასხვისო ქცევისა და ვნებითის -თავსართი რედუცირებულია პრევერბთან: ა̈დბინე (< ,ა̈დიბინე) "დაიწყო", ა̈ნჴიდ

(< ა̈ნიჴიდ) "მოიტანა".

ფონეტიკური პროცესების (ასიმილაციის, მეტათეზისის, სუბსტიტუცი-ის, ბგერათა დაკარგვისა და სხვა) მაგალითები გზადაგზა აღნიშნულია. ნა-ჩვენებია აგრეთვე ბრუნებისა და უღლების თავისებურებანი.

ჩოლურული ახლო მომავალში შესწავლის ობიექტი გახდება.

ნაკვეთი II

სასაუბრო მასალები, საუბრები და მათი თარგმანები

ბ გ ე რ ი თ ი შ ე დ გ ე ნ ი ლ ო ბ ა12 ხ მ ო ვ ნ ე ბ ი

ჩვეულებრივი: ა ე ი ო უ ჷ

გრძელი:     ა̄ ე̄ ი̄ ო̄ უ̄ ჷ̄

უმლაუტიანი ჩვეულებრივი:

უმლაუტიანი გრძელი:

მაგალითები:

ა̄: მა̄რე კაცი, ზურა̄ლ ქალი...

ე̄: მე̄რმე მეორე, მე̄რე ღრუბელი...

ო̄: ყო̄რ კარი, ყო̄შ კოვზი...

ი̄: დი̄ნა გოგონა, ჩი̄ჟე სიძე...

უ̄: ტუ̄ნუ ქოთანი, ქუთუ̄ლ მუხლი...

: ბჷგი მაგარი, ძღჷდ დიდი, ძალიან...

ჷ̄: ლეჭშჷ̄რი საქმრო...

ა̈: ა̈რი არის, და̈უ̂ით დავითი, შუ̂ა̈ნ სვანეთი...

ო̈: ლო̈მ ლომი, მინდო̈რ მინდორი, ჰო̈დი ყიდის...

ა̄̈:  ჩა̄̈ჟ ცხენი, კუ̂ა̄̈ში მჭადი, იმა̄̈რი მზადდება...

ო̄̈:   სო̄̈ღ გიჟდება, ო̄̈დ იწევა...

უ̄̈: Фუ̄̈ლდ იძახდა, а ღლუ̄̈ნდ ეშინოდა...

ო̈ და ო̄̈ უპირატესად ისმის უ̂ე და უ̂ე̄-ს სახით: გო̈ჭ >გუ̂ეჭ, თო̈ფ>/თუ̂ეფ... წო̄̈რ ჭუ̂ე̄რ ყვავი...

ასევე უ̈ და უ̄̈ ხშირად ისმის და იწერება კიდეც უ̂ი და უ̂ი̄-ს სახით: аუ̈მ>თხუ̂იმ თავი, უ̈სგд>უ̂ისგუ̂ ვაშლი /შდრ. ზანური უშქური/... Фუ̄̈ლდ >ტუ̂ი̄ლდა იძახდა...

წყვილბაგისმიერ თანხმოვანთა მეზობლად უ̂ სუსტად ისმის ან სულ არ ისმის: მუ̈წд>მიჭუ̂ რქა...

თ ა ნ ხ მ ო ვ ნ ე ბ ი

ბ გ დ д Ж თ    ლ მ ნ О Р С რ ს ФЧ Ш ღ ყ შ Ь

Ю ჭ ხ ჴ ჯ ჰ

О უმარცვლო არის: Оეყდ ათი... მა̈ჲ რა...

იხმარება ქართულთან საერთო ძირებში: ჴა̈ნ – ჴარი,

იჴმა̈რი – იჴმარება...

მი მე

სი შენ

ალა ეს

ეჯა ის

ჲა̈რ ვინ

მა̈ჲ რა

მიშგუ, მიშგუ̂ი ჩემი

ისგუ, ისგუ̂ი შენი

ეჩი̄შ, საზღვრულის წინ ეჩი̄ იმის

ხედა რომელი

იმე სად

ამეჩუ, ამჩუ, ამეჩუ̄ნ აქ

ეჩეჩუ /ეშჩუ / ეჩეჩუ̄ნ, ეჩჩუ̄ნ იქ

ა, მა̄, მო̄ კითხვითი ნაწილაკები

ა, ჰა კითხვითი ნაწილაკი "თუ"

{ჰ}ესა̄ კითხვითი ნაწილაკი "თუ", "თუკი

ა̄დუ, ა̄დუ̂ დიახ, კი, ჰო დე̄სა არა, არ დე, დეი>დეჲ არც კავშირი "და" -ი, -ი̄, ზოგჯერ (ხმოვნის შემდეგ) -ნაწილაკი "-ც" ჟახე სახელი გუ̂ა̈რ /ნათ.  გუ̂ა̈რიშ/ გვარი დი̄ნა გოგო ზურა̄ლ ქალი ჭყინტ ვაჟი, ვაჟიშვილი მა̄რე კაცი, ადამიანი ღუ̂ა̈ჟმა̄რე კაცი, მამაკაცი


დეიქტური ნაწილაკი "აი", დეიქტური ნაწილაკი "ე"

, ე̄ წინა ხმოƒანთან შერწყმით (ეЛ„იით) მიღებუЛი დეიШФური ნაწილაკები

მ ე შ ვ ე ლ ი ზ მ ნ ა         "არსებობს, იმყოფება"

მხოლოობითი რიცხვი

I პ. მი ხუ̂-ი მე ვარ                             ხუ̂-ა̈რი ვარ, ვიმყოფები

II პ. სი ხ-ი შენ ხარ                             ხ-ა̈რი ხარ, იმყოფები

III პ. ეჯა ლ-ი, ლ-ი-ზ ის არის                  ა̈რი არის, იმყოფება

ს ა უ ბ ა რ ი I

მი ჭყინტ ხუ̂ი. ეჯა დი̄ნა ლი. ალა დი̄ნა ლი მო̄? ალა დე̄სა ლი დი̄ნა, ალა ლი ჭყინტ.

მი ამეჩუ (‖მ'ამეჩუ)ხუ̂ა̈რი. სი ეჩეჩუ (‖ს'ეჩეჩუ) ხა̈რი. ეჯაი̄ ეჩეჩუ ა̈რი.

სი ჭყინტ ხი ჰა დი̄ნა? მი ჭყინტ ხუ̂ი. ჲა̈რ ლი ალა (‖ლ'ალა)? ალა ლი დი̄ნა. ჲა̈რ ლი ეჯა (‖ლ'ეჯა)? ეჯა დი̄ნა ლი. ალა დი̄ნა ლია? დე̄სა, ალა ჭყინტ ლი.

იმე ხა̈რი სი? მი ხუ̂ა̈რი ამეჩუ. იმ'ა̄̈რი ეჯა? ეჯა ა̈რი ეჩეჩუ. ა̈რი ესა̄ ეჯ ზურა̄ლ ამეჩუ? დე̄სა, ეჯ ზურა̄ლ დე̄ს' ა̄̈რი ამჩუ (‖ამეჩუ). ეჩეჩუ̄ნ ა̈რ'ესა̄ ღუ̂ა̈

ჟმა̄რე? ა̄დუ̂, ეჩეჩუ̄ნ ა̈რი ღუ̂ა̈ჟმა̄რე.

მა̈ჲ

ლი ისგუ ჟახე? მიშგუ ჟახე ლი და̈უ̂ით. მა̈ჲ გუ̂ა̈რიშ ხი? მი ხუ̂ი მუშკუდია̄ნ. ეჯა მა̈ჲ გუ̂ა̈რიშ ლი? ეჯა ლი რა̄̈ტია̄ნ (ჲედ: ეჩი̄ გუ̂ა̈რ ლი რა̄̈ტია̄ნ).

ეჯა დი̄ნა ლი ჰა̄ ზურა̄ლ? ეჯა დე დი̄ნა ლი-ჲ დე ზურა̄ლ, ეჯა მა̄რე ლი.

მი ჭყინტ ხუ̂ი. მიშგუ ჟახე ლი ბა̈სლი, გუ̂ა̈რ ლი მა̈რგია̄ნ. მი ხუ̂ა̈რი ამეჩუ. ალა ლი მიშგუ აფხნეგ. ეჩი̄ გუ̂ა̈რ ი ჟახე ლი გუ̂იდა̄ნ დადა̈უ̂. ალაი̄ ამეჩუ̄ნ ა̈რი. ისგუ აფხნეგ მიშგუ აფხნეგი̄ ლი.

,,,

მე ბიჭი ვარ. ის გოგოა ("გოგო არის"). ეს გოგოა ("გოგო არის")? ეს არ არის გოგო. ეს არის ბიჭი.

მე აქ ვარ. შენ იქ ხარ. ისიც იქ არის.

შენ ბიჭი ხარ, თუ გოგო? მე ბიჭი ვარ. ვინ არის ეს? ეს არის გოგო. ვინ არის ის? ის გოგოა ("გოგო არის"). ეს გოგო არის? არა, ეს ბიჭია.

სად ხარ შენ? მე ვარ აქ. სად არის ის? ის არის აქ. თუ არის ის ქალი აქ? არა, ის ქალი არ არის აქ. იქ არის თუ არა მამაკაცი? კი, იქ არის მამაკაცი.

რა გქვია შენ ("რა არის შენი სახელი")? ჩემი სახელია დავითი. რა გვარის(ა) ხარ? მე ვარ მუშკუდიანი. ის რა გვარია ("გვარის არის")? ის არის რატიანი ("იმისი გვარი არის რატიანი").

ის გოგოა თუ ქალი? ის არც გოგოა და არც ქალი, ის კაცია ("კაცი არის").

მე ბიჭი ვარ. ჩემი სახელი არის ბასლი, გვარი არის მარგიანი. მე ვარ აქ. ეს არის ჩემი ამხანაგი. ის დადავ გვიდანია ("იმისი გვარი და სახელი არის გვიდანი დადავი"). ესეც აქ არის. შენი ამხანაგი ჩემი ამხანაგიც არის.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა. ზეპირად და წერილობით შეადგინეთ მსგავსი წინადადებები.

ნა̈ჲ ჩვენ სგა̈ჲ თქვენ ალჲა̈რ ესენი ეჯჲა̈რ ისინი გუშგუ̂ეჲ, გუ̂იშგუ̂ეჲ ჩვენი (ჩემი და შენი, ჩვენი და თქვენი) ნიშგუ̂ეჲ ჩვენი (ჩემი და ამისი, ჩვენი და ამათი) ისგუ̂ეჲ თქვენი მიჩა მისი მინეშ, საზღვრულის წინ მინე მათი


ჲერხი ზოგი, ზოგიერთი და̄̈რ (<,დე-ჲა̈რ) არავინ უ̂ოშა რამდენი -ისგა თანდებული -ში სერ მეტი; კიდევ; აწ


-ა̈რ, დისიმილაციით -ა̈ლ; -ალ, -ელ, ბოლო-ხმოვნიანებთან -ა̄̈ლ მრ. რიცხვის ნიშანი სტუდენტ სტუდენტი, მრ. სტუდენტა̈რ აფხნეგა̈რ ამხანაგები

ზურა̄ლა̈რ, ზურლა̄̈რ ქალები

ჭყჷნტა̈რ ბიჭები, ვაჟები დი̄ნა̄̈ლ გოგონები

(ღუ̂ა̈ჟ), მრ. ღუ̂აჟა̈რ ვაჟები, შდრ. მრ. მა̄რა̄̈ლ კაცები, ადამიანები მუთუ̂რი მასწავლებელი, მრ. მუთუ̂რია̈ლ მასწავლებლები ლეთუ̂რი მოსწავლე, მრ. ლეთუ̂რია̈ლ მოსწავლეები მეზუ̂ბელ მეზობელი

ხუ̂ა̈ჲ ბევრი, მრავალი

მ ე შ ვ ე ლ ი ზ მ ნ ა           "არსებობს, იმყოფება"

მრავლობითი რიცხვი

I – II პ. ნა̈ჲ ლ-ი-შდ ჩვენ ვართ (მე და შენ, თქვენ) ლ-ა̈რი-დ ვართ, ვიმყოფებით

I – III პ. ნა̈ჲ ხუ̂-ი-შდ ჩვენ ვართ (მე და ის, ისინი) ხუ̂-ა̈რი-დ ვართ, ვიმყოფებით

II პ.     სგა̈ჲ ხ-ი-შდ თქვენ ხართ                  ხ-ა̈რი-დ ხართ,

იმყოფებით

III პ.     ეჯჲა̈რ ლ-ი-ხ ისინი არიან                 ა̈რი-ხ არიან,

იმყოფებიან

ს ა უ ბ ა რ ი II

ჲა̈რ ხიშდ სგა̈ჲ? ნა̈ჲ ხუ̂იშდ სტუდენტა̈რ. ჲერხი ხუ̂იშდ ჭყჷნტა̈რ ი ჲერხი ლიხ დი̄ნა̄̈ლ. მი ი მიშგუ აფხნეგ ხუ̂იშდ ჭყჷნტა̈რ, ეჯა ი მიჩა აფხნეგ ლიხ დი̄ნა̄̈ლ. სგა̈ჲ ხიშდ მუთუ̂რი (უფრო ბუნებრივია: სი ხი მუთუ̂რი). ნა̈ჲ ლიშდ აფხნეგა̈რ.

ნა̈ჲ ამჩუ (‖ამეჩუ) ლა̈რიდ, ა, უნიუ̂ერსტეტისგა. გუშგუ̂ეჲ აფხნეგა̈რ ა̈რიხ ეჩ'ე̄ , ინსტიტუტისგა.

ეჯჲა̈რ იმ'ა̄̈რიხ? ეгОა̈რ ა̈რიხ ეЬЬუ̄ნ, ე. ამჩუ (‖ამეჩუ) ჲა̈რ ა̈რიხა? ამჩუ ა̈რიხ ზურალა̄̈რ ი ღუ̂აჟა̈რ ი ეჩეჩუ̄ნ ა̈რიხ დი̄ნა̄̈ლ ი ჭყჷნტა̈რ. სგა̈ჲ იმე ხა̈რიდ? ნა̈ჲ ამჩუ (‖ამეჩუ) ხუ̂ა̈რიდ, ა.

უ̂ოშა ხიშდ სგა̈ჲ? ნა̈ჲ ხუ̂ა̈ჲ ხუ̂იშდ. უ̂ოშა ლიხ ეჯჲა̈რ? ეჯჲა̈რი ფიშირ ლიხ.

ისგუ ი მიშგუ აფხნეგ გუშგუ̂ეჲ აფხნეგ ლი. ეჩი̄შ ი მიშგუ მეზუ̂ბელ ნიშგუ̂ეჲ მეზუ̂ბელ ლი. ჲა̈რ ა̈რი სერ ამჩუ̄ნ? ამჩუ̄ნ და̄̈რ ესა ა̈რი სერ.

უნიუ̂ერსტეტისგა ა̈რიხ სტუდენტა̈რ. ალჲა̈რ ლიხ ლეთუ̂რია̈ლ. ალიარე მუთუ̂რი ლიხ დოცენტა̈რ ი პროფესორა̈ლ. ნა̈ჲ ი ნიშგუ̂ეჲ აფხნეგა̈რ სტუდენტა̈რ ხუ̂იშდ. ნა̈ჲი უნიუ̂ერსტეტისგა ხუ̂ა̈რიდ.

ვინ ხართ თქვენ? ჩვენ ვართ სტუდენტები. ზოგი ვართ ბიჭები და ზოგი არიან გოგოები. მე და ჩემი ამხანაგი ვართ ბიჭები, ის და მისი ამხანაგი არი-ან გოგოები. თქვენ ხართ მასწავლებელი (უფრო ბუნებრივია: შენ ხარ მას-წავლებელი). ჩვენ ვართ ამხანაგები.

ჩვენ აქ ვართ, აი, უნივერსიტეტში. ჩვენი ამხანაგები არიან იქ, ე, ინსტი-ტუტში.

ისინი სად არიან? ისინი არიან იქ. აქ ვინ არიან? აქ არიან ქალები და კა-ცები. იქ არიან გოგოები და ბიჭები. თქვენ სად ხართ? ჩვენ აქ ვართ, აი!

რამდენი ხართ თქვენ? ჩვენ ბევრი ვართ. რამდენი არიან ისინი? ისინიც ბევრი არიან.

შენი და ჩემი ამხანაგი ჩვენი (ჩემი და შენი) ამხანაგია. იმისი და ჩემი მე-ზობელი ჩვენი (ჩემი და მისი) მეზობელია. ვინ არის კიდევ აქ? აქ მეტი არა-ვინ არის.

უნივერსიტეტში არიან სტუდენტები. ესენი არიან მოსწავლეები ("სას-წავლები"). ამათი მასწავლებლები არიან დოცენტები და პროფესორები. ჩვენ და ჩვენი ამხანაგები სტუდენტები ვართ. ჩვენც უნივერსიტეტში ვართ.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა. მრავლობითი რიცხვის ფორმები გადაიყვანეთ მხო-ლობითში.

ჲა̈რ ვინ მიც. ჲა̈ს ვის, ნათ. იშა ვისი მა̈ჲ რა, მიც. იმ რას ათხე ახლა აჯაღ კიდევ, ისევ მარე მაგრამ ხედ{ა} რომელი -ს მიცემითი ბრუნვის ნიშანი -იშ, -ა̈-შ, საზღვრულის წინ -ი, -ა̈ ნათესაობითი ბრ. ნიშანი -არ-ე-შ >-რ-ე-შ, საზღვრულის წინ -არ-ე >-რ-ე მრავლობითი რიცხვის ნათესაობითი ბრუნვის ნიშნები ალ ეს, ეჯ ის იხმარება საზღვრულის წინ


ქართუ̂ელ (მჷქჷრთუ̂ელ) ქართველი მრ.ქართუ̂ელა̈რ ქართველები მუშუ̂ა̈ნ სვანი, მრ. შუ̂ანა̈რ სვანები მჷზა̈ნ მეგრელი, მრ. ზანა̈რ მეგრელები Хრუ̈ს (‖მურისუ̂) რუსი, მრ. რუსა̈ლ რუსები ქართუ̂ილ ქართული ლუშნუ სვანური ლჷზნუ მეგრული ლჷჲფხაზუ აფხაზური ლურსუ რუსული ნინ ენა, მრ. ნჷნა̈რ ენები ლა̈ირ წიგნი იშგენ სხვა ხუ̂აშდბა ვმუშაობ ხაშდბა მუშაობ; მუშაობს


I პ. მი ხუ̂-იჩო ვშვრები II პ. სი ხ-იჩო III პ. ეჯა იჩო I–II პ. ნა̈ჲ ლ-იჩო-დ I–III პ. ნა̈ჲ ხუ̂-იჩო-დ II პ. სგა̈ჲ ხ-იჩო-დ III პ. ეჯჲა̈რ იჩო-ხ


ხუ̂-ითუ̂რი ვსწავლობ   მ-იხალ (‖მ-იხა) ვიცი

ხ-ითუ̂რი             ჯ-იხალ (‖ჯ-იხა)

ითუ̂რი        ეჯას ხ-ოხალ (‖ხ-ოხა)

ლ-ითუ̂რი-დ         გუ̂-იხალ (‖გუ̂-იხა)

ხუ̂-ითუ̂რი-დ            ნ-იხალ (‖ნ-იხა)

ხ-ითუ̂რი-დ           ჯ-იხალ-ხ

ითუ̂რი-ხ ეჯჲა̈რს ხ-ოხალ-ხ (‖ხ-ოხა-ხ)

ს ა უ ბ ა რ ი III

ჲა̈რ ხი სი? მი ხუ̂ი სტუდენტ. იმე ხა̈რი სი? მი ხუ̂ა̈რი უნიუ̂ერსტეტისგა. იმ ხაშდბა უნიუ̂ერსტეტისგა? – ხუ̂ითუ̂რი. ჲა̈რ ლიხ ალჲა̈რა? ალჲა̈რ მიშგუ აფხნეგა̈რ ლიხ. იმ ხაშდბახ (‖იჩოხ) ალჲა̈რ? ალჲა̈რი̄ ითუ̂რიხ. სგა̈ჲ იმ ხაშდბად უნიუ̂ერსტეტისგა? ნა̈ჲი̄ ხუ̂ითუ̂რიდ. მა̈ჲ ნჷნა̈რ ჯიხალხ? ნა̈ჲ ნიხალ ქართუ̂ილ ი ლურსუ. ათხე ხედ ნინს ხითუ̂რიდ? ათხე ხუ̂ითუ̂რიდ ლჷზნუს (‖ლუზნუს) ი ლუშნუს. ლჷზნუ-ჲ ლუშნუი̄ ქართუ̂ელურ ნჷნა̈რ ლიხ.

მი ხუ̂ი მუშუ̂ა̈ნ. შუ̂ანა̈რს ნიხალ ლუშნუ. ეჯა ლი მჷზა̈ნ. ზანა̈რს ხოხალხ ლჷზნუ. ზანა̈რ ი შუ̂ანა̈რ ქართუ̂ელა̈რ ლიშდ.

ჯიხალხმა̄ ლუშნუ? დე̄სა, ნა̈ჲ დე̄სა ნიხალ ლუშნუ, მარე ათხე ხუ̂ითუ̂რიდ. ხედ ნინს ხითუ̂რიდ აჯაღ? ჲერხი ხუ̂ითუ̂რიდ ფრანგულს, ჲერხი – გერმანულს, ჲერხი – ინგლისურს ი ჲერხი – ლჷჲფხაზუს.

ჲა̈ს ხოხალ ლუშნუ? ლუშნუ ხოხალხ შუ̂ანა̈რს. ქართუ̂ილ იშა ნინ ლი? ქართუ̂ილ ქართუ̂ელრე (შუ̂ანრე, ზანრე) ნინ ლი. ლურსუ იშა ნინ ლი? რუსლეშ (ჲედ: ლურსუ რუსლე ნინ ლი).

იშა ლა̈ირ ლი ალა (‖ლ'ალა̄)? ალა ლი მიშგუ, ეჯა ლი ეჩი̄შ (ჲედ: ალ ლა̈ირ ლი მიშგუ, ეჯ ლა̈ირ ლი ეჩი̄შ).

ნა̈ჲ ლიშდ ქართუ̂ელა̈რ. გუშგუ̂ეჲ ნინ ლი ქართუ̂ილ. ნა̈ჲ აჯაღ ნიხალ ლურსუ ი ხუ̂ითუ̂რიდ იშგან ნჷნა̈რსი.

ვინ ხარ შენ? მე ვარ სტუდენტი. სად ხარ შენ? მე ვარ უნივერსიტეტში. რას აკეთებ ("მუშაობ") უნივერსიტეტში? ვსწავლობ. ვინ არიან ესენი? ესენი ჩემი ამხანაგები არიან. რას აკეთებენ ("შვრებიან") ესენი? ესენიც სწავლო-ბენ. თქვენ რას აკეთებთ უნივერსიტეტში? ჩვენც ვსწავლობთ.

რა ენები იცით? ჩვენ ვიცით ქართული და რუსული. ახლა რომელ ენას სწავლობთ? ახლა ვსწავლობთ მეგრულს{ა} და სვანურს. მეგრულიც და სვა-ნურიც ქართველური ენებია.

მე ვარ სვანი. სვანებმა ვიცით სვანური. ის არის მეგრელი. მეგრელებმა იციან მეგრული. მეგრელები და სვანები ქართველები ვართ.

იცით სვანური? არა, ჩვენ არ ვიცით სვანური, მაგრამ ახლა ვსწავლობთ. რომელ ენას სწავლობთ კიდევ? ზოგი ვსწავლობთ ფრანგულს, ზოგი – გერმანულს, ზოგი – ინგლისურს და ზოგიც – აფხაზურს.

ვინ იცის სვანური? სვანური იციან სვანებმა. ქართული ვისი ენაა? ქარ-თული ქართველების (სვანების, მეგრელების) ენაა. რუსული ვისი ენაა? – რუსების (ან: რუსული რუსების ენაა).

ვისი წიგნია ეს? ეს არის ჩემი, ის არის მისი (ან: ეს წიგნი არის ჩემი, ის წიგნი არის მისი).

ჩვენ ვართ ქართველები. ჩვენი ენა არის ქართული. კიდევ ჩვენ ვიცით რუსული და ვსწავლობთ სხვა ენებსაც.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. მხოლოობითი რიცხვის ფორმები გადაიყვანეთ მრავ-ლობითში;

  1. შეადგინეთ მსგავსი წინადადებები.
გეზალ     შვილი, მრ. გეზლი̄რ დი̄ნაგეზალ ქალიშვილი ჭყინტგეზალ ვაჟიშვილი მახეღუ̂ა̈ჟ   ჭაბუკი, ახალგაზრდა სი̄მაქ       ქალიშვილი ა̈გის        სახლში, შინ დი̄ჲმუ (< დი ი მუ) დედ-მამა ხეხუ̂ ცოლი, მრ. ლა̈ხხუ̂ა მა̄დ არ დი დედა,          მრ. დილა̄რუ მუ მამა,            მრ. მულა̄რუ მუხუ̂ბე ძმა ძმისთვის, მრ. ლახუ̂ბა ჯჷმილ ძმა დისთვის,  მრ. ლაჯმილა დაჩუ̂ირ და ძმისთვის, მრ. ლადჩურა უდილ და დისთვის,  მრ. ლაუ̂დილა ჭა̈შ ქმარი,           მრ. ლაჭშა ჩი̄ჟე სიძე,             მრ. ლა̈ჩჟა თელღრა რძალი,   მრ. ლა̄თლა̈ღრა

ჲედ ან, ანუ              ცა̈ლ ФოЛი, КბიЛა, ერთი ხნისა, მრ. ლაცლა

ჩუ ქვე, კი (იმერული "ქე")

ცა̈ლ ტოლი, კბილა, ერთი ხნისა

მიშგუ, ისგუ იხმარება საზღვრულთან სახ. ბრუნვაში, ხოლო სხვა ბრუნვებში მიშგვა, ისგუ̂ა მუხუ̂ბე̄მი{შ}, სა„ღƒრუЛის წინ, Юმის{ა} დი̄ნა, მიმართვისას, გოგონა{ვ}!

I პ. მი მ-ირი მ-აჟხა (მ-აჲშხა13) მქვია მ-ა̄რ
ძვ. ქ. მივის, მყავს ზედ მაქვს, მომდის; მეგრ. "მაფუ"
II პ. სი ჯ-ირი ჯ-აჟხა (ჯ-აჲშხა) ჯ-ა̄რ
III პ. ეჩას ხ-ორი ხ-აჟხა (ხ-აჲშხა) ხ-ა̄რ
I-II პ. ნა̈ჲ გუ̂-ირი გუ̂-აჟხა (გუ̂-აჲშხა) გუ̂-ა̄რ
I-III პ. ნა̈ჲ ნ-ირი ნ-აჟხა (ნ-აჲშხა) ნ-ა̄რ
II პ. სგა̈ჲ ჯ-ირი-ხ ჯ-აჟხა-ხ (ჯ-აჲშხახ) ჯ-ა̄რ-ხ
III პ. ეჯჲა̈რს ხ-ორი-ხ ხ-აჟხა-ხ (ხ-აჲშხახ) ხ-ა̄რ-ხ

ს ა უ ბ ა რ ი IV

იშა გეზალ ხი? მი ხუ̂ი გელახსანი გეზალ და̄̈დუ̂ა̄ნშა. ალა იშა გეზალ ლ'ა? ალა ლი ფა̈ლია̄ნშა ნა̈რსაუ̂ი გეზალ. პანტლჷდ უდესია̄ნა̈ ჭყინტგეზალ მახუნჯა̈კ მახეღუ̂ა̈ჟ ლი. ეჩი̄ ცა̈ლ ლი ხერგია̄ნშა ჭყინტჷლდა̈ დი̄ნაგეზალ თეთრუუ̂ა̈ჲ; ეჯაჲ სი̄მაქ ლი.

მა̈ჲ ჯაჲშხა (ჯაჟხა)? მი მაჲშხა (მაჟხა) გიორგი (დადაუ̂, ჲასონ, მათე...). მა̈ჲ გუ̂ა̈რიშ ხი? მი ხუ̂ი გულბა̄ნ (ნაკა̄ნ, ნიჟარაძე...). მა̈ჲ ხაჲშხა (ხაჟხა) ეჯ დი̄ნას? ეჩას ხაჲშხა უ̂ენერა (კესა, ქემეზ, ციცი...). მა̈ჲ გუ̂ა̈რიშ ლი? გუ̂ი̄და̄ნ.

მა̈ჲ ჯა̄რ სი ალ ჭყინტ? ალ ჭყინტ მუხუ̂ბე მა̄რ. ეჯ დი̄ნა მა̈ჲ ჯა̄რ? ეჯ დი̄ნა დაЬუ̂ირ მა̄რ. დი̄ნა, სი მა̈О гა̄რხ აЛОა̈რ, ა,? ალ ჭყინტ ჯჷმილ მა̄რ ი ალ დი̄ნა – უდილ. ალა ლი მიშგუ მუხუ̂ბე, ეჯა ლი ეჩი̄ დაჩუ̂ირ. ალა ლი მიშგუ ჯჷმილ, ეჯა ლი ეჩი̄ უდილ.

იმ'ა̄̈რი ისგუ მუ? მიშგუ მუ ა̈გის ა̈რი.

ა̈გის ჲა̈რ ჯირიხ სი? მი ა̈გის მირიხ: დი̄ჲმუ, ლახუ̂ბა ი ლადჩურა. ჲა̈რ ხორი ეჯ დი̄ნას ა̈გის? ეჩას (ეჯას) ხორიხ: დი̄ჲმუ, ლაჯმილა ი ლაუ̂დილა.

ხორიმა̄ ჭა̈შ ისგუ̂ა დაჩუ̂ირს? დე̄სა, მიშგუ̂ა დაჩუ̂ირს ჭა̈შ დე̄სა ხორი. ეჩი̄ უდილს ჩუ ხორი ჭა̈შ. ხეხუ̂ ჯირი მა̄ სი? დე̄სა. ხორიმა̄ ეჩას ხეხუ̂? დე̄სა, ეჩას ხეხუ̂ მა̄დ ხორი, ჭა̈შ ხორი.

მიშგუ̂ა დაჩუ̂რა̈ ჭა̈შ მიშგუ ჩი̄ჟე ლი. მიშგუ̂ა დი̄ნაგეზლა̈ ჭა̈ში მიშგუ ჩი̄ჟე ლი. ისგუ̂ა უდლა̈ ჭა̈შ ისგუ ჩი̄ჟე ლი. ისგუ̂ა დი̄ნაგეზლა̈ ჭა̈ში ისგუ ჩი̄ჟე ლი.

მიშგუ̂ა ჭყინტგეზლა̈ ხეხუ̂ მიშგუ თელღრა (‖თელღჷრა) ლი. მიშგუ̂ა მუხუ̂ბე̄მი ხეხუ̂ი მიშგუ თელღრა ლი. ისგუ̂ა ჯჷმლა̈ ხეხუ̂ ისგუ თელღრა ლი.

მა̈ჲ ჯა̄რ სი ალ ზურა̄ლ? ალ ზურა̄ლ თელღრა მა̄რ. მა̈ჲ ჯა̄რ ალ მახეღუ̂ა̈ჟ? ჯჷმილ მა̄რ (ჲედ: ალ მახეღუ̂ა̈ჟ ჯჷმილ მა̄რ). მა̈ჲ ჯა̄რ უდლა̈ ჭა̈შ? ჩი̄ჟე (ჲედ: უდლა̈ ჭა̈შ ჩი̄ჟე მა̄რ). მა̈ჲ ჯა̄რ მუხუ̂ბე̄მი ხეხუ̂? თელღრა (ჲედ: მუხუ̂ბე̄მი ხეხუ̂ თელღრა მა̄რ, ჲედ: მიშგუ̂ა მუხუ̂ბე̄მი ხეხუ̂ მიშგუ თელღრა ლი).

ვისი შვილი ხარ? მე ვარ გელახსანის შვილი, დადვანანთი. ეს ვისი შვი-ლია? ეს არის ფალიანანთ ნარსავის შვილი. პანტლიდ უდესიანის ვაჟიშვილი – მახუნჯაკი ვაჟკაცია. იმისი ტოლი არის ხერგიანანთ ჭყინტულდის გოგო თეთრუა. ისიც ქალიშვილია.

რა გქვია? მე მქვია გიორგი (დადავი, იასონი, მათე...). რა გვარის{ა} ხარ? მე ვარ გულბანი (ნაკანი, ნიჟარაძე...). რა ჰქვია იმ გოგოს? იმას ჰქვია ვენერა (კესა, ქემეზი, ციცი...). რა გვარის{ა} არის? გვიდანი.

რა არის შენი ("გაქვს შენ") ეს ბიჭი? ეს ბიჭი ჩემი ძმაა. ის გოგო რა არის შენი? ის გოგო ჩემი დაა (ძმისთვის). გოგო, შენი რა არიან ესენი, აი? ეს ბიჭი ჩემი ძმაა ("ძმა მაქვს") და ეს გოგო – და (დისთვის). ეს არის ჩემი ძმა, ის არის იმისი და (ძმისთვის). ეს არის ჩემი ძმა, ის არის იმისი და (დის-თვის).

სად არის მამაშენი ("შენი მამა")? მამაჩემი ("ჩემი მამა") შინ არის.

შინ ვინ გყავს ("გყვანან") შენ? მე შინ მყავს ("მყვანან"): დედა და მამა, ძმები და დები. ვინ ჰყავს იმ გოგოს შინ? იმას ჰყავს: დედა და მამა, ძმები და დები.

ჰყავს ქმარი შენს დას? არა, ჩემს დას ქმარი არ ჰყავს. იმის დას ჰყავს ქმარი. ცოლი გყავს შენ? არა. ჰყავს იმას ცოლი? არა, იმას ცოლი არ ჰყავს, ქმარი ჰყავს.

ჩემი დის ქმარი ჩემი სიძეა. ჩემი ქალიშვილის ქმარიც ჩემი სიძე არის. შენი დის ქმარი შენი სიძეა. შენი ქალიშვილის ქმარიც შენი სიძეა.

ჩემი ვაჟიშვილის ცოლი ჩემი რძალია. ჩემი ძმის ცოლიც ჩემი რძალია. შენი ძმის ცოლი შენი რძალია.

რა არის შენი ("რა გაქვს შენ") ეს ქალი? ეს ქალი ჩემი რძალია ("რძალი მაქვს"). რა არის შენი ეს ვაჟკაცი? ძმა არის (ან: ეს ვაჟკაცი ჩემი ძმა არის). შენი რა არის დის ქმარი? სიძე (ან: დის ქმარი ჩემი სიძეა). შენი რა არის ძმის ცოლი? რძალი (ან: ძმის ცოლი ჩემი რძალია, ან: ჩემი ძმის ცოლი ჩემი რძლია).

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: წერილობით შეადგინეთ წინადადებები.

გიგა მამიდა, დეიდა, ბიცოლა (тѐтя); მრ. გიგა̄ლა̈რ (‖ლა̈გგაჲა)

ბუბა ბიЮა, ბიЮია, Юია; მამიდის Шმარი, მრ. ბუბა̄ლა̈რ (‖ლაბბაუ̂ა)

ბიძა̈ჲ ბიძა; მრ. ლა̈ბძა̈ჲა

დიმთილ დედამთილი; სიდედრი

მიმთილ მამამთილი; სიმამრი

ხოშა დედე, დადა ბებია, დიდედა; მრ. ხოშა დედე̄ლა̈რ, დადა̄ლა̈რ

{ხოშა} ბაბა ბაბუა, მხცოვანი; მრ. {ხოშა} ბაბა̄ლა̈რ

სა̈მუნ ცოლისძმა მრ. ლა̈სმუნა

დაჲ მული; მრ. ლა̈და̈ჲა, და̈ჲა̄̈ლ

ძმა̈ჲ მაზლი; მრ. ლა̈ძმა̈ჲა, ძმა̈ჲა̄̈ლ

მეყე̄რუ̂ა რძალი რძლისთვის, მრ. ლა̈მყა̄̈რუ̂ /, ლა̈მყა̄̈რუ̂ა̈ლ

მექშუ̂ელ ქვისლი; მრ. ლა̈მქოშლა

ქორ სახლი, ქორს სახლში, შინ

г სუ̈ყ ასული (გათხოვილი ქალი ოჯახისათვის, გვარისათვის); მრ. ლა̈ჲსუშა

ნიბა̄̈შინ წული (ძმისწული, დისწული, საერთოდ წული

ოჯახისათვის, გვარისთვის); მრ. ლა̈ნბა̄̈შნა

დიე̄შ, მუუ̂ე̄შ, საზღვრულის წინ დიე̄, მუე̄ ნათ.

ბრუნვის ფორმებია: დედის, მამის

გიგა̄̈შ, ბუბა̄̈შ, საზღვრულის წინ გიგა̄̈, ბუბა̄̈ ნათ.

ბრუნვის ფორმებია: დეიდის (მამიდის, ბიცოლასი), ბიძის

მუხუ̂ბე̄მიშდ, ჩი̄ჟე̄მიშდ, თელღრა̄̈შდ ნანათესაობითარი

ვითარებითია: ძმისთვის, სიძისთვის, რძლისთვის... (<"ძმ-ის-{ა}-დ,

სი-ძ-ის-{ა}-დ, რძლ-ის-{ა}-დ"...)

უშხუ̂ა̄რ ერთმანეთს

უშხუ̂{ა}რე̄შდ ერთმანეთისთვის (<"ერთმანეთის{ა}დ")

მიშგუ̂ოუ̂ ჩემთვის

ისგუ̂ოუ̂ შენთვის

ლითუ̂რი სწავლა

ლუწუ̂ი̄ლე გათხოვილი

მო̄დეჲ ანდა

I პ. მი მ-აყა მყავს მ-უღუ̂ა/მაქვს მ-აკუ მინდა ("მ-ე-ნუკვ-ი-ს") მ-ალა̈ტ მიყვარს
II პ. სი ჯ-აყა ჯ-უღუ̂ა/ ჯ-აკუ ჯ-ალა̈ტ
III პ. ეჩას ხ-აყა ხ-უღუ̂ა/ ხ-აკუ ხ-ალა̈ტ
I-II პ. ნა̈ჲ გუ̂-აყა გ-უღუ̂ა/ გუ̂-აკუ გუ̂-ალა̈ტ
I-III პ. ნა̈ჲ ნ-აყა ნ-უღუ̂ა/ ნ-აკუ ნ-ალა̈ტ

II პ. სგა̈ჲ ჯ-აყახ ჯ-უღუ̂ა/ეხ

III პ. ეჯჲა̈რს ხ-აყახ ხ-უღუ̂ა/ეხ

ჯ-აკუხ ხ-აკუხ


ჯ-ალა̈ტხ ხ-ალა̈ტხ


მა̈ჲ ჯა̄რ ალ ზურა̄ლ, ეჯ მა̄რე? ალ ზურა̄ლ გიგა მა̄რ, ეჯ მა̄რე – ბუბა. მიშგუ̂ა დიე̄ უდილ მიშგუ გიგა ლი. მიშგუ̂ა მუუ̂ე̄ დაჩუ̂ირი მიშგუ გიგა ლი. მიშგუ̂ა დიე̄ ჯჷმილ მიშგუ ბუბა ლი. მიშგუ̂ა მუუ̂ე̄ მუხუ̂ბეი მიშგუ̂ოუ̂ ბუბა ლი.

ხეხუ̂მი ჯჷმილ ჭა̈შს სა̈მუნ ხა̄რ. ჭა̈შმი დაჩუ̂ირ ხეხუ̂ს და̈ჲ (და̈ჲა) ხა̄რ. ლაუ̂დილა̄̈ ლაჭშა უშხუ̂ა̄რ ლა̈მქოშლა ხა̄რხ. ჭა̈შმი მუხუ̂ბე ხეხუ̂ს ძმა̈ჲ ხა̄რ. თელღრა თელღრას მეყე̄რუ̂ა ხა̄რ.

ჭა̈შმი დი ხეხუ̂მიშდ ი ხეხუ̂მი დი ჭა̈შმიშდ დიმთილ ლი. ჭა̈შმი მუ ხეხუ̂მიშდ ი ხეხუ̂მი მუ ჭა̈შმიშდ მიმთილ ლი.

მუხუ̂ბე̄მიშ მო̄დეჲ დაჩუ̂რა̈ გეზალს (ჭყინტგეზალს ი დი̄ნაგეზალს) ნიბა̄̈შინ ხაჟხა. ჯჷმლა̄̈შ მო̄დეჲ უდლა̈ გეზალსი ნიბა̄̈შინ ხაჟხა. ლუწუ̂ი̄ლე „ურა̄Л Шორა̈შდ ი გუ̂ა̈რიშდ дასтЛი. дასუ̂შა̈ გე„Л ნიბა̄̈შინ ხა̄რ Шორს ი გუ̂ა̈რს.

ჲა̈რ ხორი ეჩას? ეჩას და̄̈რ ხორი, დეჲ დი, დეჲ მუ, დეჲ გეზალ ი დეჲ და̄̈რ. მი მირიხ უდილ, ჯჷმილ, ჭა̈შ ი გეზლი̄რ; დე̄სა მირი დადა (ხოშა დედე) ი ბაბა (ხოშა ბაბა).

დადა ლი დიე̄შ ი მუუ̂ე̄ დი, ბაბა ლი დიე̄შ ი მუუ̂ე̄ მუ. ლახუ̂ბა̄̈ ჭყინტგეზლი̄რ ლახუ̂ბა ხა̄რხ უშხუ̂ა̄რ.

მა̈ჲ ხუღუ̂ეხ ალჲა̈რსა? ალჲა̈რს ხუღუ̂ეხ ლა̈ჲრ. ეჯა მინე ლათუ̂ერ ლა̈ჲრ ლი. სი ჯუღუ̂ემა̄ ლა̈ჲრ? ა̄დუ̂.

მა̈ჲ ჯაკუ ამეჩუ? მი მაკუ ლითუ̂რი. ეჯჲა̈რს მა̈ჲ ხაკუხ? ეჯჲა̈რსი ლითუ̂რი ხაკუხ. მი ხუ̂ითუ̂რი ლუშნუს ი ეჯჲა̈რ ითუ̂რიხ ლჷჲფხაზუს.

ჲა̈რ ჯალა̈ტხ სგა̈ჲ? ნა̈ჲ ნალა̈ტხ: დილა̄რუ, მულა̄რუ, ლახუ̂ბა, ლადჩურა (ლაჯმილა, ლაუ̂დილა), გიგა̄ლა̈რ, ბუბა̄ლა̈რ, დედე̄ლა̈რ, ბაბა̄ლა̈რ, ლა̈ჩჟა, ლა̈თლა̈ღრა ი ლა̈ნბა̄̈შნა.

ჲა̈რ ხი? – სტუდენტ. მა̈ჲ ჯაშხა? (ჟახე, გუ̂ა̈რ). იმე ხა̈რი? (ა̈დგილ). ჲა̈რ ჯირი უნიუ̂ერსტეტს? – აფხნეგა̈რ (მინე ჟახე-ჲ გუ̂ა̈რ). ჲა̈რ ჯირი ა̈გის? (დი̄ჲმუ, დაჩუ̂ირ, მუხუ̂ბე, ბუბა...). იმ ხაშდბა? იმ ხითუ̂რი? ხედ ნინს ხითუ̂რი? ხედა ნინ ჯიხალ? ჲა̈რ ლი მუთუ̂რი? მა̈ჲ ჯუღუ̂ე? – ლა̈ირ. ჲა̈რ ლი ისგუ აფხნეგ? ხაკუმა̄ ეჯას ლუშნუ ნინი ლითუ̂რი? მა̈ჲ ჯა̄რ ისგუ̂ა მუხუ̂ბე̄მი გეზ

ალ? მა̈ჲ ჯა̄რ ისგუ̂ა დაჩუ̂რა̈ ჭა̈შ? მა̈ჲ ლი ისგოუ̂ ისგუ̂ა დიე̄ ჯჷმილ, დიე̄ მუ̄?

შენი რა არის ("რა გაქვს") ეს ქალი, ის კაცი? ეს ქალი დეიდაა, ის კაცი ბიძა. დედაჩემის ("ჩემი დედის") და ჩემი დეიდაა. მამაჩემის ("ჩემი მამის") და(ც) ჩემთვის მამიდაა. დედაჩემის ძმა ჩემთვის ბიძაა. მამაჩემის ძმაც ჩემ-თვის ბიძაა. ცოლის ძმა ქმრისთვის ცოლისძმაა ("ქმარს აქვს"). ქმრის{ა} და ცოლისთვის მულია ("ცოლს აქვს"). დების ქმრები ერთმანეთისთვის ქვისლები არიან. ქმრის ძმა ცოლისთვის მაზლია. რძალი რძლისთვის "შილია".

ქმრის დედა ცოლისთვის და ცოლის დედა ქმრისთვის დედამთილია. ქმრის მამა ცოლისთვის და ცოლის მამა ქმრისთვის მამამთილია.

(კაცის) ძმის ანდა დის შვილს (ვაჟიშვილს{ა} და ქალიშვილს) ბადიში ჰქვია. (ქალის) ძმის ან დის შვილსაც ბადიში ჰქვია. გათხოვილი ქალი სახ-ლისთვის(ა) და გვარისთვის ასულია. ასულის შვილი ბადიშია სახლის-თვის(ა) და გვარისთვის ("ბადიში აქვს სახლს და გვარს").

ვინ ჰყავს იმას? იმას არავინ ჰყავს, არც დედა, არც მამა, არც შვილი და არც არავინ. მე მყავს ("მყვანან") და, ძმა, ქმარი და შვილები. არ მყავს ბებია (დიდი დედა) და ბაბუა (დიდი მამა). ბებია არის დედის(ა) და მამის დედა. ბაბუა არის დედის(ა) და მამის მამა. ძმების ვაჟიშვილები ერთმანეთისთვის ძმები არიან ("ერთმანეთს აქვთ").

რა აქვთ ამათ? ამათ აქვთ წიგნი. ის მათი სასწავლო წიგნია. შენ გაქვს წიგნი? – კი.

რა გინდა აქ? მე მინდა სწავლა. იმათ რა უნდათ? იმათაც სწავლა უნ-დათ. მე ვსწავლობ სვანურს და ისინი სწავლობენ აფხაზურს.

ვინ გიყვართ თქვენ? ჩვენ გვიყვარს: დედები, მამები, ძმები, დები, დეიდე-ბი (მამიდები, ბიცოლები), ბიძები, ბებიები, ბაბუები, სიძეები, რძლები და ბა-დიშები.

ვინ ხარ? – სტუდენტი. რა გქვია? (სახელი, გვარი). სად ხარ? (ადგილი). ვინ გყავს უნივერსიტეტში? – ამხანაგები (მათი სახელი და გვარი). ვინ გყავს შინ? (დედა და მამა, და, ძმა,ბიძა...). რას აკეთებ ("მუშაობ")? რას სწავლობ? რომელ ენას სწავლობ? რომელი ენა იცი? ვინ არის მასწავლებელი? რა გაქვს? – წიგნი. ვინ არის შენი ამხანაგი? უნდა იმას სვანური ენის სწავლა? რა არის შენთვის შენი ძმის შვილი? რა არის შენთვის შენი დის ქმარი? რა არის შენთვის დედაშენის ძმა, დედის მამა?

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა. 1. გაეცით კითხვებზე პასუხი სვანურად.

  1. დაუმატეთ ახალი წინადადებები.
ლარდა სამყოფი, საცხოვრებელი უ̂ოთა̈ხ ოთახი ჭუ̂ა̈დ კედელი, მრ.ჭუ̂ა̈დუ̂ა̈რ ლამფა ჭერი ლაჴუ̂რა ფანჯარა სურა̈თ სურათი ნახა̈ტ ნახატი ჩიქე ჯერ გუნ ძალიან ეზერ კარგი, ეზა̈რდ კარგად, -ვითარებითი ბრუნვის ნიშანი


ლიხტა̈უ̂ი ხატვა, ლიხტაუ̂ა̄̈ლი ხატვა (ბევრისა)

ლიჭუ̂და̄ნე კითხვა (წიგნისა)

ლიჭუ̂და̄̈ნი კითხვა (წიგნისა ვინმესთვის)

ლიშდა̈ბ მუშაობა (ხაშდბა მუშაობს)

ლიშჷლდა̈ნი თვლა, ანგარიში

ლიჲრი წერა

ჩი̄ ყველას

თხუ̂იმ თავი

უშხუ̂ა̄რე თხუ̂იმ ერთმანეთი, ("ერთმანეთი {ს} თავი" < თხემ-ი)

I პ. მი ხუ̂-ა-ხტა̈უ̂ი ვხატავ ხუ̂-ი-ხტა̈უ̂ი ვიხატავ ხ-ო-ხტა̈უ̂ი ვუხატავ
II პ. სი    ხ-ა-ხტა̈უ̂ი ხ-ი-ხტა̈უ̂ი ხ-ო-ხტა̈უ̂ი
III პ. ეჯა     ა-ხტა̈უ̂ი ი-ხტა̈უ̂ი ხ-ო-ხტა̈უ̂ი
I-II პ. ნა̈ჲ ლ-ა-ხტა̈უ̂იდ ლ-ი-ხტა̈უ̂იდ ლ-ო-ხტა̈უ̂იდ
I-III პ. ნა̈ჲ ხუ̂-ა-ხტა̈უ̂იდ ხუ̂-ი-ხტა̈უ̂იდ ხ-ო-ხტა̈უ̂იდ
II პ. სგა̈ჲ ხ-ა-ხტა̈უ̂იდ ხ-ი-ხტა̈უ̂იდ ხ-ო-ხტა̈უ̂იდ
III პ. ეჯჲა̈რ ა-ხტა̈უ̂იხ ი-ხტა̈უ̂იხ ხ-ო-ხტა̈უ̂იხ
I პ. ხუ̂-ათუ̂რი ვასწავლი ეჯა მი მ-ათუ̂რი ის მე მასწაƒЛის
II პ. ხ-ათუ̂რი ეჯა სი ჯ-ათუ̂რი
III პ. ხ-ათუ̂რი ეჩას ეჩას ეჯა ეჩას ხ-ათუ̂რი
I-II პ. ლ-ათუ̂რიდ ეჯა ნა̈ჲ გუ̂-ათუ̂რი
I-III პ. ხუ̂-ათუ̂რიდ ეჯა ნა̈ჲ ნ-ათუ̂რი
II პ. ხ-ათუ̂რიდ ეჯა სგა̈ჲ ჯ-ათუ̂რიხ
III პ . ხ-ათუ̂რიხ ეჯა ეჯჲა̈რს ხ-ათუ̂რი

I პ. სი მი მ-ათუ̂რი მასწავლი

II პ. –––––––––––––

III პ. სი ეჩას ხ-ათუ̂რი ასწავლი

I – II პ. –––––––––––––

მი სი ჯ-ათუ̂რი გასწავლი მი ეჩას ხუ̂-ათუ̂რი ვასწავლი


I – III პ. სი ნა̈ჲ ნ-ათუ̂რი გვასწავლი II პ. ––––––––––––– III პ. სი ეჯჲა̈რს ხ-ათუ̂რი ასწავლი


მი სგა̈ჲ ჯ-ათუ̂რი გასწავლით

მი ეჯჲა̈რს ხუ̂-ათუ̂რი ვასწავლი

ს ა უ ბ ა რ ი VI

ალა მა̈ჲ ლ'ა? ალა ლი ქორ. იშა ქორ ლ'ალა̄? ალა ლი მეზუ̂ბელი ქორ. იშა ლი ალ ქორ? ალ ქორ ლი მეზუ̂ბელიშ. მა̈ჲ ხა̄რხ ქორს? ქორს ხა̄რხ ჭუ̂ა̈დუ̂ა̈რ, ყო̄რა̈ლ ი ლაჴუ̂რა̄̈ლ.

ალა ლი უნიუ̂ერსტეტ. უნიუ̂ერსტეტს ხა̄რხ ხუ̂ა̈ჲ აუდიტორია̄̈ლ. ალ უ̂ოთა̈ხისგა (აუდიტორიაჲსგა) ნა̈ჲ ლა̈რიდ. ალ უ̂ოთა̈ხს ხა̄რხ: ჭუ̂ა̈დუ̂ა̈რ, ლამფა, ყო̄რ ი ლაჴუ̂რა. ნა̈ჲ ამეჩუ ხუ̂აშდბად: ხუ̂ა̈ჲრიდ, ხუ̂იჭუ̂და̄ნედ ი ხუ̂იშჷლდა̈ნიდ ლუშნუდ. მე̄რმე აუდიტორიაჲსგა სურათა̈რს ‖ სურათა̈Лს ახტაუ̂ა̄̈ლიხ. ნა̈ჲ ჩიქე მა̄მა ნიხა ლუშნუ, მარე ხუ̂ითუ̂რიდ. ეზა̈რდ ნათუ̂რი ნიშგუ̂ეჲ მუთუ̂რი.

ნა̈ჲ აფხნეგდ ნაყახ შუ̂ანა̈რ. ნიშგუ̂ეჲ აფხნეგ დი̄ნა̄̈ლს ხაჟხახ: გოშაყან, და̈гი, და̈რიКო, დიუ̂ო̄Л, ნა̈ნუ̄Л, სუ„ი, ყჷრჷნყო, дადუ... აЧხნეგ ღუ̂აჟა̈რს ხაჟხახ: გერმანე, მჷჰა̈რბი, პიმენ, პირიბე, ქექეუ̂, შაუ̂გენ, ხა̈ბჯჷ, ჯოკია... ეჯჲა̈რს ხოხალხ ქართუ̂ილ ი ლუშნუი̄. მი აფხნეგდ მაყა მუშუ̂ა̈ნ. ეჯა მი მათუ̂რი ლუშნუს. ათხე ხუ̂იჭუ̂და̄ნე ი ხუ̂იშჷლდა̈ნი ლუშნუდ.

მიშგუ̂ა მუშუ̂ა̈ნ აფხნეგს ა̈გის ხორიხ: დი, მუხუ̂ბე, ხოშა დედე ი ხოშა ბაბა, თელღრა (მუხუ̂ბე̄მი ხეხუ̂), ნიბა̄̈შინ (მუხუ̂ბე̄მი გეზალ), ბუბა (მუუ̂ე̄ მუხუ̂ბე) ი გიგა (დიე̄ უდილ). მუ დე̄სა ხორი. დაჩუ̂ირ ლუწუ̂ი̄ლე ხა̄რ, მიჩ ხეხუ̂ მა̄მა ხორი. ეჯა ითუ̂რი. ეზა̈რდ ახტაუ̂ა̄̈ლი. ნა̈ჲ გუნ ნალა̈ტ უშხუ̂ა̄რე თხუ̂იმ.

მიშგუ მუ ინჟინერ ლი, დი – მუთუ̂რი, ჯჷმილ – ა̈ქიმ ი უდილ ლეთუ̂რი ლი. ნიშგუ̂ეჲ ქორს ხუ̂ა̈ჲ ლარდა̄̈ლ ხა̄რ. ალ ლარდა̄̈ლისგა ნა̈ჲ ხუ̂ა̈რიდ. მიშგუ̂ა მუს ხოხალ ლიხტაუ̂ა̄̈ლი. ეჯა ჩი̄ ნიხტა̈უ̂ი ნახტა̈რს. ნა̈ჲ ხუ̂ა̈ჲ ლა̈ჲრა̈ლ ნუღუ̂ეხ ი ეჯჲა̈რს ხოჭუ̂და̄̈ნიდ დადას ი ბაბას. მი ლა̈ირს ხოჲრი მეზუ̂ბელს.

ეს რა არის? ეს არის სახლი. ვისი სახლი არის ეს? ეს არის მეზობლის სახლი. ვისია ეს სახლი? ეს სახლი არის მეზობლის. რა აქვს ("აქვთ") სახლს? სახლს აქვს ("აქვთ") კედლები, კარები და ფანჯრები.

ეს არის უნივერსიტეტი. უნივერსიტეტს აქვს ბევრი აუდიტორიები. ამ ოთახში (აუდიტორიაში) ჩვენ ვართ. ამ ოთახს აქვს: კედლები, ჭერი, კარი და ფანჯარა. ჩვენ აქ ვმუშაობთ: ვწერთ, ვკითხულობთ და ვითვლით სვანურად. მეორე აუდიტორიაში სურათებს ხატავენ. ჩვენ ჯერ არ ვიცით სვანური, მაგ-რამ ვსწავლობთ. კარგად გვასწავლის ჩვენი მასწავლებელი.

ჩვენი ამხანაგები არიან ("ჩვენ ამხანაგებად გვყვანან")სვანები. ჩვენს ამ-ხანაგ გოგოებს ჰქვიათ: გოშაყანი, დაჯი, დარიკო, დივოლი, ნანული, სუზი, ყირინყო, ჰადუ... ამხანაგ მამაკაცებს ჰქვიათ: გერმანე, მუჰარბი, პიმენი,

პირიბე, ქექევი, შავგენი, ხაბჯი, ჯოკია... მათ იციან ქართული და სვანურიც. ჩემი ამხანაგია ("მე ამხანაგად მყავს") სვანი. ის მე მასწავლის სვანურს. ახლა ვკითხულობ და ვითვლი სვანურად.

ჩემს სვან ამხანაგს შინ ჰყავს: დედა, ძმა, ბებია და ბაბუა (დიდი დედა და დიდი მამა), რძალი (ძმის ცოლი), ბადიში (ძმის შვილი), ბიძა (მამის ძმა) და დეიდა (დედის და). მამა არ ჰყავს. და გათხოვილი ჰყავს. მას ცოლი არ ჰყავს. ის სწავლობს, კარგად ხატავს. ჩვენ ძალიან გვიყვარს ერთმანეთი ("ერთმანე-თის თავი").

ჩემი მამა ინჟინერია, დედა – მასწავლებელი, ძმა – ექიმი და და მოს-წავლეა ("სასწავლი არის"). ჩვენს სახლს ბევრი ოთახები ("სამყოფები") აქვს. ამ ოთახებში ჩვენ ვართ. მამაჩემმა იცის ხატვა. ის ყველას გვიხატავს ნახა-ტებს. ჩვენ ბევრი წიგნები გვაქვს და იმათ ვუკითხავთ ბებიას{ა} და ბაბუას. მე წერილს ვუწერ მეზობელს.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა. აუღლეთ ზმნა წინადადებებში.

§ 7. ს ა ს ა უ ბ რ ო მ ა ს ა ლ ა
ლადეღ დღე სგუ̂ებინ წინ, სგუ̂ებნე წინა, წინანდელი
ისგლადეღ შუადღე ხუნკუ̂ი წეღან
ლე̄თ ღამე დო̄სგ, დოსდ ადრე
ისგლე̄თ შუაღამე გუ̂ია̈ნ გვიანი, გუ̂ია̈ნდ გვიან
ჰამ დილა შომა როდის; შომუ̂ა̄̈ჲ როდესაც
ძინა̈რ დილა ეჩქას მაშინ
ნა̈ბოზ საღამო ღო შემდეგ
ლა̄თ გუშინ ამჷნღო ამის შემდეგ, აწი, მომავალში
მჷხა̈რ ხვალ ეჩუნღო იმის შემდეგ, მერე
მჷხა̈რეჩხა̈ნ ზეგ ეჩქანღო იმის შემდეგ, იმის მერე
ხუნკუ̂ი ლადეღ გუშინწინ ("წინა დღე")   ეჩხა̈ნ იქიდან
ლა̈დი (<ლა̈დღიშ) დღეს ლე̄თი (<ლე̄თიშ) წუხელ ისგ შუა დო თუ ბეფშუ̂ ბავშვი, მრ. ბოფშა̈რ


ბა̄ზი (<ბა̄ზი̄შ) ამაღამ ჰამს, ძინა̈რს დილას ნა̈ბოზს საღამოს მ ე შ ვ ე ლ ი ზ მ ნ ა


"ი მ ყ ო ფ ე ბ ა"


I პ. ხუ̂-ი̄რი, ხუ̂-ი̄რა ვიქნები 14 ხუ̂-ირდი  ვიქნები, ვიმყოფები
II პ. ხ-ი̄რი,   ხ-ი̄რა ხ-ირდი
III პ. ი̄რი,     ი̄რა ირდი
I-II პ. ლ-ი̄რიდ, ლ-ი̄რად ლ-ირდიდ
I-III პ. ხუ̂-ი̄რიდ, ხუ̂-ი̄რად ხუ̂-ირდიდ
II პ. ხ-ი̄რიდ,  ხ-ი̄რად ხ-ირდიდ
III პ. ი̄რიხ,    ი̄რახ ირდიხ

ნ ა მ ყ ო

I პ. ხუ̂-ა̈სუ̂   ვიყავი ხუ̂-არდა̈ს ვიმყოფებოდი, ვიყავი
II პ. ხ-ა̈სუ̂ ხ-არდა̈ს
III პ. ლ-ა̈სუ̂ არდა
I-II პ. ლ-ა̈სუ̂დ ლ-არდად
I-III პ. ხუ̂-ა̈სუ̂დ ხუ̂-არდად
II პ. ხ-ა̈სუ̂დ ხ-არდად
III პ. ლ-ა̈სუ̂ხ არდახ

ს ა უ ბ ა რ ი VII

ათხე ჰამ ლი, ეჩქანღო ისგლადეღ ი̄რი, ღო – ნა̈ბოზ. ნა̈ბოზუნღო ლე̄თ ლი, ღო ისგლე̄თ ი̄რა. ლე̄თუნღო მჷხა̈რ ი̄რა, ეჩუნღო – მჷხა̈რეჩხა̈ნ, ღო – ეჩი̄ ეჩხა̈ნ. ლა̈დი̄ სგუ̂ებნე ლადეღ ლა̄თ ლა̈სუ̂, ლა̄თა̈ სგუ̂ებნე ლადეღ ხუნკუ̂ი̄ ლადეღ ლა̈სუ̂.

ათხე მა̈ჲ ლი: ჰამ ლი ჰა ნა̈ბოზ? ჰამ ლი (ჲედ: ათხე ჰამ ლი). ეჩუნღო მა̈ჲ ი̄რა? – ისგლადეღ, ღო – ნა̈ბოზ (ჲედ: ეჩუნღო ისგლადეღ ი̄რა, ღო – ნა̈ბოზ, ჲედ: ჰამუნღო ისგლადეღ ლი, ღო – ნა̈ბოზ). შომა ლი ლე̄თ? – ნა̈ბოზუნღო ჰამდ (ჲედ: ლე̄თ ლი ნა̈ბოზუნღო-ჲ ჰამდ). მა̈ჲ ლი ჰამუნღო-ჲ ნა̈ბოზდ? – ლადეღ (ჲედ: ჰამუნღო ნა̈ბოზდ ლადეღ ლი). შომა ი̄რა მჷხა̈რ? ბა̄ზი̄ჷნღო (ჲედ: ბა̄ზი̄ნღო მჷხა̈რ ი̄რა). შომა ლა̈სუ̂ ლა̄თ? – ლა̈დი̄ სგუ̂ებნე ლადეღ (ჲედ: ლა̈დი̄ სგუ̂ებნე ლადეღ ლა̄თ ლა̈სუ̂, ჲედ: ლა̄თ ლა̈სუ̂ ლა̈დი̄ სგუ̂ებნე ლადეღ).

იმე ხარდა̈ს ლა̄თ? ა̈გის ხუ̂არდა̈ს. იმე ხირდი მჷხა̈რ? მჷხა̈რი ა̈გის ხუ̂ირდი. იმ'ა̄̈რი ისგუ მუხუ̂ბე? ათხე ამეჩუ ა̈რი, ლა̄თ ა̈გის არდა, მჷხა̈რ ქა̈რთს (თბილისს) ირდი.

ლათ იმე არდა ისგუ მუ? ლათ მესტიას არდა, ათხე ა̈გის ა̈რი ი ბა̄ზი̄ ქორს ირდი. იმე ირდი ისგუ აფხნეგ მჷხა̈რ ჰამს? მჷხა̈რ ჰამს მესტიას ირდი, ეჩქანღო – იფა̄̈რ.

მიშგუ ჯჷმილ ჰამს დო̄სგ ა̈გის არდა, ნა̈ბოზს ლენჯა̄̈რ ირდი, ეჩქანღო იმე დო ირდი, მა̄მ მიხალ. შომა ირდიხ თბილისს ისგუ ჯჷმილ ი უდილ?

მჷხა̈რეჩხა̈ნ გუ̂ია̈ნდ ნა̈ბოზს. იმ ხაშდბახ თბილისს? ჯჷმილ სამსახურისგა ა̈რი (‖სამსახურისგ'ა̄̈რი), უდილ ითუ̂რი ინსტიტუტისგა.

ეჩქას სი ბეფშუ̂ ხა̈სუ̂, ათხე მახეღუ̂ა̈ჟ ხი. ისგუ მუ ეჩქას მახეღუ̂ა̈ჟ ლა̈სუ̂.

ხირდიმა̄ ლა̈დი ამეჩუ? ჩიქე ამეჩუ ხუ̂ირდი, ეჩქანღო მა̈ჲ მიხალ, იმე დო ხუ̂ირდი.

ახლა დილაა, შემდეგ შუადღე იქნება, მერე – საღამო. საღამოს მერე ღამეა, მერე შუაღამე იქნება. ღამის შემდეგ ხვალ იქნება, მერე – ზეგ (ხვალის იქით), მერე – მაზეგ (იმის იქით). დღეის წინა დღე გუშინ იყო, გუ-შინის წინა დღე გუშინწინ (წინა დღეს) იყო.

ახლა რა არის: დილა არის თუ საღამო? – დილაა (ან: ახლა დილაა), მე-რე რა იქნება? – შუადღე, მერე – საღამო (ან: დილის შემდეგ შუადღეა, შემდეგ – საღამო). როდისაა ღამე? – საღამოდან (საღამოს მერე) დილამდე (ან: ღამეა საღამოდან დილამდე). რა არის დილიდან საღამომდე? – დღე (ან: დილიდან საღამომდე დღეა). როდის იქნება ხვალ? – ამაღამის მერე (ან: ამაღამის მერე ხვალ იქნება). როდის იყო გუშინ? – დღეის წინა დღეს (ან: დღეის წინა დღეს გუშინ იყო,ან: გუშინ იყო დღეის წინა დღე).

სად იყავი გუშინ? შინ ვიყავი. სად იქნები ხვალ? ხვალაც შინ ვიქნები. სად არის შენი ძმა? ახლა აქ არის, გუშინ შინ იყო, ხვალ თბილისში ("ქართ-ს") იქნება.

გუშინ სად იყო მამაშენი? გუშინ მესტიაში იყო, ახლა შინ არის და

ამაღამაც სახლში (ძვ.ქ. "ქორ-ს") იქნება. სად იქნება შენი ამხანაგი ხვალ დილას? ხვალ დილას მესტიაში იქნება, მერე – იფარში.

ჩემი ძმა დილას ადრე შინ იყო, საღამოს ლენჯერში იქნება, მერე ("თუ")

სად იქნება, არ ვიცი. როდის იქნებიან თბილისში შენი ძმა და და? – ზეგ

გვიან საღამოს. რას აკეთებენ თბილისში? ძმა სამსახურშია, და სწავლობს ინსტიტუტში.

მაშინ შენ ბავშვი იყავი, ახლა ვაჟკაცი ხარ. მამაშენი მაშინ ვაჟკაცი იყო.

იქნები დღეს აქ? ჯერ აქ ვიქნები, მერე რა ვიცი, ("თუ") სად ვიქნები.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა. ჩამოთვალეთ დროის აღმნიშვნელი სახელები და შეადგინეთ წინადადებები.

ა ქ ა̄̈ ნ ი̄ ლ ი კ ე დ     მ ი ს ა ლ მ ე ბ ა ("სალმის აღება")

ხოჩა კარგი; ხოჩა̄მდ კარგად          მა̈გუ̂ა̈რდ როგორ

იმჟი ხა̈რი? როგორ ხარ? (უფრო ავადმყოფის მიმართ იხმარება)

ხოჩილდ უკეთ ჯა̈ყრა დაგმართვია მაჴუ̂მა̄̈რ მადლობელი იუ̂ას მუდამ გზაუ̂რობ მგზავრობა


მიწუ̂ა მინახავხარ, მინახავს

დეშ ვერ

ლეგდ ავად

-უ, -უ̂ ნაწილაკი "მცა"

შუ̂იდებდ ლანჴედა მშვიდობით მოგვსვლიხარ, მოგვსვლია (გამვლელს, შემთხვევით მოსულს ეტყვიან)

აჯემ,შუ̂იდებდ აღერ კარგია, მადლობა ღმერთს, მშვიდობით მოხვედი (ეტყვიან მაშინ, თუ მას ელოდნენ)

ხოჩა̄უ̂ ლადეღ ჯა̄რ! ან: ხოჩა ლადეღუ ჯა̄რ! გამარჯობა! (ასე ესალმებიან ერთმანეთს დილიდან საღამომდე. შეიძლება თქვან დილასაც და საღამოსაც. ნიშნავს: კარგიმცა დღე (ან: კარგი დღემცა) გაქვს! = კარგი დღე გქონდეს!

ხოჩა̄უ̂ ჯარ! გაგიმარჯოს! (ჩვეულებრივ ასე მიუგებენ, რაც ნიშნავს: კარგიმცა გაქვს! = კარგი გქონდეს!). ხოჩა ჯეყა̈რ! ხოჩა̄უ̂ ჯა̈ყრა! (ასედაც მიუგებენ. ნიშნავს: კარგიმცა დაგემართა! = კარგი დაგემართოს! ან: კარგიმცა დაგმართვია! = კარგი დაგმართოდეს!).

ხოჩა̄უ̂ ძინა̈რ ჯა̄რ! დილა მშვიდობისა!

ხოჩა̄უ̂ ნა̈ბოზ ჯა̄რ! საღამო მშვიდობისა!

ხოჩა̄უ̂ ლე̄თ ჯა̄რ! ღამე მშვიდობისა!

გაიგონებთ ასედაც: ხოჩა ძინარუ ჯა̄რ!

ხოჩა ნა̈ბოზუ ჯა̄რ!

ხოჩა ლე̄თუ ჯა̄რ!

შეიძლება მისალმების ფორმულა შემოკლებულადაც თქვან:

ხოჩა ლადეღ! დღე მშვიდობისა! ხოჩა ნა̈ბოზ! საღამო მშვიდობისა!

ხოჩა ძინა̈რ! დილა მშვიდობისა! ხოჩა ლე̄თ! ღამე მშვიდობისა!

დილის, საღამოსა და ღამის მისალმებაზე იმგვარადვე მიუგებენ, როგო-

რადაც დღისაზე: ესაა: ხოჩა̄უ̂ ჯა̄რ! ხოჩა ჯეყა̈რ! ან: ხოჩა̄უ̂ ჯა̈ყრა!

გამომშვიდობებისას ეგევე ფორმულები იხმარება, ოღონდ არის მცირე განსხვავება. თუ დილას გამოემშვიდობა, ეტყვის: ხოჩა ლადეღუ ჯა̄რ! თუ საღამოს, დაბნელებისას, გამოეთხოვა, ეტყვის: ხოჩა ლე̄თუ ჯა̄რ!

მიგებაც არ განსხვავდება, მაგრამ შეიძლება დაუმატონ მიმართვა ხიად! სიხარულო! და ითქმის: ხოჩა̄უ̂ ჯა̄რ, ხიად! გაგიმარჯოს, სიხარულო! ან: ხოჩა

ჯეყა̈რ, ხიად! "კარგი დაგემართა, სიხარულო!" ან: ხოჩა̄უ̂ ჯა̈ყრა, ხიად!

"კარგიც დაგმართვია, სიხარულო!"

ხმარობენ სხვა ფორმულებსაც, უფრო დალოცვის შემცველს:

სი̄უ̂ ნირი შუ̂იდებდ! შენ გვყავდე მშვიდობით! ("შენცა გვყავხარ მშვიდობით") ან:

იუ̂ასუ ხა̈რი! (მუდამ იყო! მუდამცა ხარ! – "თავის დღეშიმცა ხარ"), გმადლობ!

სამგზავროდ გამზადებულს სხვაგან, შორს მიმავალს, გზას ულოცავენ: ხოჩა̄უ̂ გზაუ̂რობ ჯა̄რ! კეთილი მგზავრობა გეШნება! ("კარგი მგზავრობამცა გაქვს!")

შემთხვევით მოსულს, გამვლელს, დამხვდურნი მისალმებაზე ასე მიუგებენ: შუ̂იდებდუ ლანჴედა! მშვიდობით მოგვსვლოდე ("მშვიდობითმცა მოგვსვლიხარ")!

თუ ელოდნენ, მაშინ მომსვლელს ეტყვიან: აჯემ, შუ̂იდებდ აღერ! მადლობა ღმერთს, რომ მშვიდობით მოხვედი!

მ ო კ ი თ ხ ვ ა

მა̈გუ̂ა̈რდ (‖მა̈გუ̂ა̈ჲდ) ხა̈რი? როგორ ხარ?

ხოჩა̄მდ ხუ̂ა̈რი. კარგად ვარ.

ავადმყოფს ჰკითხავენ:

იმჟი ხა̈რი? როგორ ხარ?

დეშ ხუ̂ა̈რი ხოჩა̄მდ ვერ ვარ კარგად, ან: ხოჩილდ ხუ̂ა̈რი უკეთ ვარ.

პატივისცემის ან მოფერების გამოსახატავად "მა̈გუ̂ა̈რდ ხა̈რი" შეკითხვა-ზე მიუგებენ ასე:

სი̄უ̂ მირი იუ̂ას, ხოჩა̄მდ ხუ̂ა̈რი შენ მყავდე ("შენმცა მყავხარ") მუ-დამ, კარგად ვარ; ან: იუ̂ასუ ხა̈რი, ხოჩა̄მდ ხუ̂ა̈რი მუდამ იყავი ("ევასმცა ხარ"), კარგად ვარ; ან: მაჴუ̂მა̄̈რ ხუ̂ი, ხოჩა̄მდ ხუ̂ა̈რი გმადლობთ ("მადლობე-ლი ვარ"), კარგად ვარ.

ისგუ მუ მა̈გუ̂ა̈ჲდ ა̈რი? მამაშენი ("შენი მამა") როგორაა?

მაჴუ̂მა̄̈რ ხუ̂ი, ხოჩა̄მდ ა̈რი გმადლობთ, კარგადაა

ისგუ დი მა̈გუ̂ა̈რდ ა̈რი? დედაშენი ("შენი დედა") როგორაა?

სი̄უ̂ ნირი ხოჩა̄მდ (ან: იუ̂ასუ ხა̈რი, ან: მაჴუ̂მა̄̈რ ხუ̂ი), დეშ ა̈რი ხოჩა̄მდ, ლეგდ ა̈რი შენ გვყავდე კარგად (ან: მუდამ იყო, ან: მადლობელი ვარ), ვერ არის კარგად, ავადაა.

მა̈ჲ ხეყა̈რ? რა დაემართა? ან: მა̈ჲ ხათჷმ? რა სჭირს?

მა̈ჲ მიხალ. რა ვიცი.

გამოთხოვებისას ეტყვის: ხოჩა ლადეღუ ჯარ! გამარჯვებით! = მშვიდო-ბით! ("კარგი დღემცა გაქვს"). ან: ხოჩამდუ მიწუა! კარგად მენახო! ("კარგადამც მინახავხარ!").

დავალება: მიესალმეთ ერთმანეთს. მოიკითხეთ ერთმანეთი.

ზა̈ჲ წელიწადი; ზაუ̂ წელს

თუ̂ე თვე

ნაგზი კვირა (შვიდეული)

ფა̄ნ 24 საათი (დღე-ღამე)

სა̈ჲა̄თსა̈ჲა̄̈თ, საათსაღა̄თ საათი წუთ წუთი

ლჷ-ზა̈ჲ წლისა, წლიანი

ხა̈ნ ხანი

ლჷ-ხა̈ნ ხნისა, ხნიანი, ხნიერი

მა̈ზუმ რამდენი, რა ზომისა, რამხელა

გა̈ნხა̈ნ გვერდით

ერ, ერ{ე} რომ

რ ი ც ხ ვ ი თ ი ს ა ხ ე ლ ი

რ ა ო დ ე ნ ო ბ ი თ ი რ ი გ ო ბ ი თ ი
1 ეშხუ   (ნათ. აშხუ̂-მ-იშ), ერთი მა̄̈ნკუ̂ი, პირველ
2 ჲორიჲერუ (ჲარუ̂-მ-იშ) მე̄რმე
3 სემი          (სამ-მ-იშ) მე̄სმე
4 უ̂ო̄შთხუ̂   (უ̂ო̄შთხუ̂-მ-იშ) მე̄უ̂შთხუ̂ე
5 უ̂ოხუ̂იშდ  (უ̂ოხუ̂იშდ-იშ) მე̄ხუ̂შდე
6 უსგუ̂ა       (უსგუ̂ე̄-მ-იშ) მე̄სგუ̂ე
7 იშგუ̂იდ    (იშგუ̂იდ-იშ) მე̄შგუ̂დე
8 არა          (არე̄-მ-იშ) მე̄რე
9 ჩხარა       (ჩხარე̄-მ-იშ) მე̄ჩხრე
10 ჲეშდ      (ჲეშდ-იშ) მე̄შდე
11 {ჲ}ეშდეშხუ მე̄შდეშხუ̂ე
12 {ჲ}ეშდჲორი, ჲეშდჲერუ მე̄შდჲორე
  • 13 {ჲ}ეშდსემი
  • 14 {ჲ}ეშდიუ̂ო̄შთხუ̂
  • 15 {ჲ}ეშდუ̂ოხუ̂იშდ
  • 16 {ჲ}ეშდუსგუ̂ა
  • 17 {ჲ}ეშდიშგუ̂იდ
  • 18 {ჲ}ეშდარა
  • 19 {ჲ}ეშდჩხარა
  • 20 {ჲ}ერუ̂ეშდ
  • 21 {ჲ}ერუ̂ეშდიეშხუ
მე̄შდსემე...

30 სემეშდ

31 სემეშდიეშხუ...

40 უ̂ო̄შთხუ̂ეშდ

41 უ̂ო̄შთხუ̂ეშდიეშხუ

50 უ̂ოხუ̂იშდჲეშდუ̂ოხუ̂შდა̄̈შდ

60 უსგუ̂ა̄̈შდ

70 იშგუ̂და̄̈შდ

80 არა̄̈შდ

90 ჩხარა̄̈შდ

100 აშირ

200 ჲორ{ი}აშირ

300 სემ{ი}აშირ

1000 ათა̈ს

2000 ჲორ{ი}ათა̈ს

ს ა უ ბ ა რ ი VIII

უ̂ოშა ლახუ̂ბა ხიშდ სგა̈ჲ? ნა̈ჲ სემი ლახუ̂ბა ხუ̂იშდ. უ̂ოშა დაჩუ̂ირ ჯირი – ჲორი. უ̂ოშა ჯჷმილ ხორი ისგუ̂ა აფხნეგს? მიშგუ აფხნეგ დი̄ნა ლი, ეჩას ხორი უ̂ო̄შთხუ̂ ჯჷმილ ი ეშხუ უდილ.

უ̂ოშა ჯირიხ სი გიგა̄ლა̈რ, ბუბა̄ლა̈რ, ლახუ̂ბა, ლადჩურა ი ლა̈თლა̈ღრა? მი მირიხ: უ̂ოხუ̂იშდ გიგა15 (ეშხუ ლი მუუ̂ე̄‖მუე̄ დაჩუ̂ირ, ჲორი – დიე̄ უდილ ი ჲორი – ბუბა̄ლარე ლა̈ხხუ̂ა), უსგუ̂ა ბუბა (მუუ̂ე̄ ლახუ̂ბა ლიხ ჲორი ი დიე̄ ლაჯმილა – უ̂ო̄შთხუ̂), სემი ლახუ̂ბა (სემი მუხუ̂ბე), ეშხუ დაჩუ̂ირ ი ჲორი თელღჷრა (ლახუ̂ბა̄̈ ლა̈ხხუ̂ა).

დი̄ნა, სი უ̂ოშა ჯირი? მი მირიხ იშგუ̂იდ გიგა̄ლა̈რ [სემი ლიხ დიე̄ ლაუ̂დილა, ეშხუ – მუე̄ დაჩუ̂ირ ი სემი – ლა̈ბძა̈ჲა̄̈ (ბუბა̄ლარე) ლა̈ხხუ̂ა], არა ბუბა̄ლა̈რ (სემი – დიე̄ ლაჯმილა ი უ̂ოხუ̂იშდ – მუე̄ ლახუ̂ბა), ჩხარა ლაჯმილა (ჩხარა ჯჷმილ: უ̂ო̄შთხუ̂ წა̈მ ლაჯმილა – მიშგუ̂ა დიე̄შ ი მუე̄ გეზლი̄რ ი უ̂ოხუ̂იშდ – ლა̈ბძა̈ჲა̄̈ გეზლი̄რ) ი ჲეშდ უდილ (გიგა̄ლარე დი̄ნა̄̈ლ).

უ̂ოშა ლი სუმინ სემი? – ჩხარა. ჲურინ ჲეშდ უ̂ოშა ლი? – ჲერუ̂ეშდ. უ̂ოშა ლი ჲურინ უსგუ̂ა? – ჲეშდჲორი. უ̂ოშა ლი არა̄მინ ჲეშდ? – არა̄̈შდ.

ჩხარა̄მინ ჲეშდ – ჩხარა̄̈შდ. უ̂ოშა ი̄რა ჲურინ აშირ? – ჲორ'აშირ. სუმინ ათა̈ს? – სემ'ათა̈ს. უსგუ̂ა̄მინ იშგუ̂იდ? – უ̂ო̄შთხუ̂ეშდჲორი.

უ̂ოშა ლჷზა̈ჲ ხი? ჲერუ̂ეშდიუ̂ოხუ̂იშდ (ჲე̄დ: მი ხუ̂ი ჲერუ̂ეშდიუ̂ოხუ̂იშდ ლჷზა̈ჲ). მა̈ზუმ ლჷხა̈ნ ლი (მა̄დეჲ: უ̂ოშა ლჷზა̈ჲ ლი) ისგუ მუ? მიშგუ მუ იშგუ̂და̄̈შდ ლჷზა̈ჲ ლი. მა̈ზუმ ლჷხა̈ნ ლი ისგუ დი, მუხუ̂ბე, დაჩუ̂ირ, ბუბა? მიშგუ დი ლი უსგუ̂ა̄̈შდ ლჷზა̈ჲ, მუხუ̂ბე – სემეშდ, დაჩუ̂ირ ჲეშდჩხარა ი ბუბა უ̂ოხუ̂იშდჲეშდიჩხარა.

ზაუ̂ისგა ა̈რი ჲეშდჲორი თუ̂ე. თუ̂ეჲსგა ა̈რი უ̂ო̄შთხუ̂ ნაგზი. ნაგზაჲსგა ა̈რი იშგუ̂იდ ლადეღ. ლადეღისგა ა̈რი ჲეშდ – ჲეშდუსგუ̂ა სა̈ჲა̄̈თ. ფა̄ნ ლი ლე̄თ ი ლადეღ, ფა̄ნისგა ა̈რი ჲერუ̂ეშდიუ̂ო̄შთხუ̂ სა̈ჲა̄̈თ. სა̈ჲა̄̈თისგა ა̈რი უსგუ̂ა̄̈შდ წუთ.

ზაუ̂ისგა ა̈რი სემაშირ ი უსგუ̂ა̄̈შდიუსგუ̂ა ლადეღ. თუ̂ეჲსგა ა̈რი სემეშდ მა̄დეჲ სემეშდიეშხუ ლადეღ. ზაუ̂ისგა ა̈რი უ̂ოხუ̂იშდჲეშდიჲორი ნაგზი.

რამდენი ძმა ხართ თქვენ? ჩვენ სამნი ძმანი ვართ. რამდენი და გყავს? – ორი. რამდენი ძმა ჰყავს შენს ამხანაგს? ჩემი ამხანაგი გოგოა, იმას ჰყავს ოთხი ძმა და ერთი და.

რამდენი გყავს შენ დეიდები (მამიდები, ბიცოლები), ბიძები, ძმები, დები და რძლები? მე მყავს: ხუთი "გიგა" (ერთი არის მამის და, ორი – დედის და და ორი ბიძების ცოლები), ექვსი ბიძა (მამის ძმები არიან ორი და დედის ძმები – ოთხი), სამი ძმა ("სამი ძმები"), ერთი და და ორი რძალი (ძმების ცოლები).

გოგო, შენ რამდენი გყავს? მე მყავს შვიდი დეიდა (დეიდები) (სამი არიან დედის დები, ერთი – მამის და და სამი ბიძების ცოლები), რვა ბიძა (სამი – დედის ძმები და ხუთი – მამის ძმები), ცხრა ძმა (ცხრა ძმანი: ოთხი მკვიდრი ძმა – ჩემი დედის და მამის შვილები და ხუთი – ბიძების შვილები) და ათი და (დეიდების, მამიდების გოგოები).

რამდენია სამჯერ სამი? – ცხრა. ორჯერ ათი რამდენია? – ოცი. რამდე-ნია ორჯერ ექვსი? – თორმეტი. რამდენია რვაჯერ ათი? – ოთხმოცი. ცხრა-ჯერ ათი? – ოთხმოცდაათი. რამდენი იქნება ორჯერ ასი? – ორასი. სამჯერ ათასი? – სამი ათასი. ექვსჯერ შვიდი? – ორმოცდაორი.

რამდენი წლის ხარ? – ოცდახუთი (ან: მე ვარ ოცდახუთი წლის). რა (რამდენი) ხნისაა (ან: რამდენი წლის არის მამაშენი?) მამაჩემი სამოცდაათი წლის არის. რა (რამდენი) ხნისაა დედაშენი, ძმა, და, ბიძა? დედაჩემი არის სამოცი წლის(ა), ძმა – ოცდაათი, და – ცხრამეტი და ბიძა – ორმოცდა-ცხრამეტი (წლისა).

წელიწადში არის თორმეტი თვე. თვეში არის ოთხი კვირა. კვირაში არის შვიდი დღე. დღეში არის ათი-თექვსმეტი საათი. "ფან" არის დღე-ღამე ("ღამე 119

და დღე"), დღე-ღამეში არის ოცდაოთხი საათი. საათში არის სამოცი წუთი. წელიწადში არის სამას სამოცდახუთი ან სამას სამოცდაექვსი დღე. თვეში არის ოცდაათი ან ოცდათერთმეტი დღე. წელიწადში არის ორმოცდათორ-მეტი კვირა.

უ̂ოშა სა̈ჲა̄̈თ ‖ სა̄̈თ ‖ საათ ლი? (ჲედ: სა̈ჲა̄̈თიშ უ̂ოშა ლი?) – ჲეშდჲორი (ჲედ: ათხე ჲეშდჲორი სა̈ჲა̄̈თ ლი). უ̂ოშა სა̈ჲა̄̈თ ლა̈სუ̂ ლა̄თ, სი ერ ხარდა̈ს ამეჩუ? ეჩქას ლა̈სუ̂ ჲარუ̂მიხჷნსგა. ათხე უ̂ოშა სა̈ჲა̄̈თ ი̄რა? ათხე ჲეშდუსგუ̂ა წუთ ლი არე̄მიშ; ჲე̄რუ̂ეშდიუ̂ო̄შთხუ̂ წუთ ხოკლი (ხაკლი) ჲეშდს (ჲეშდ სა̈ჲა̄̈თს); ხჷნსგა ლი ჩხარე̄მიშ; ჲეშდ ლი უ̂ოხუ̂იშდიშ.

მა̈ზუმ ხა̈ნ ჯა̄რ შუ̂ა̈ნს? ეშხუ ზა̈ჲ, სემი თუ̂ე ი ჲეშდ ლადეღ. მა̈ზუმ ხა̈ნს არდა ისგუ აფხნეგ ამეჩუ? ეჯა ამეჩუ̄ნ არდა უ̂ო̄შთხუ̂ ზაუ̂, უ̂ოხუ̂იშდ თუ̂ეს ი {ჲ}ეშდიშგუ̂იდ ლადა̈ღ(ს).

ხედა კურს ლი ალა? ალა მე̄სმე კურს ლი. ხედა კურს ლი, გუშგუ̂ეჲ გა̈ნხა̈ნ (მეზუ̂ბელ) აუ̂დიტორიაჲსგა ერ ა̈რი? ეშხუ ლი მე̄რმე კურს, მე̄რმე ლი მე̄ხუ̂შდე კურს. გუშგუ̂ეჲ კურს ხედა ლი? – მე̄შთხუ̂ე.

რომელი (რამდენი) საათია? (ან: საათის რამდენია?) – თორმეტი (ან: ახლა თორმეტი საათია). რომელი საათი იყო გუშინ, შენ რომ იყავი აქ? მა-შინ იყო ორის ნახევარი. ახლა რომელი საათი იქნება? ახლა თექვსმეტი წუ-თია რვის; ოცდაოთხი წუთი უკლია ("აკლია") ათს (ათ საათს); ნახევარია ცხრის; ათია ხუთის.

რამდენი ხანი ხარ ("გაქვს") სვანეთში? – ერთი წელი, სამი თვე და ათი დღე. რამდენ ხანს იყო შენი ამხანაგი აქ? ის აქ იყო ოთხ წელიწადს, ხუთ თვეს და ჩვიდმეტ დღეს.

რომელი კურსია ეს? ეს მესამე კურსია. რომელი კურსია, ჩვენ გვერდით (მეზობელ) აუდიტორიაში რომ არის? ერთია მეორე კურსი, მეორე არის მეხუთე კურსი. ჩვენი კურსი რომელია? – მეოთხე.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: დაწერეთ სიტყვებით: 14, 17, 19, 21, 29, 35, 79, 98, 200, 957, 3284... 7 X 9, 8 X 11, 9 X 15, 10 X 15...

შეადგინეთ რიცხვების შემცველი წინადადებები და თარგმნეთ.

ლუ̈ნთ (ლინთუ̂) ზამთარი ა̈თუ ცხელი, სიცხე
ლუფხუ̂ გაზაფხული ანღრი მოდის
ზაუ̂ლადეღ ზაფხული ჴედნი მოდის, მოვა
მუჟღუ̂ერ შემოდგომა ხა̈მთქუ̂ა (მა̈მთქუ̂ა, ჯა̈მთქუ̂ა) სჩვევ
ამზაუ̂ წელს მა̈გ ყველა
მიჟ მზე ეში̄ მაინც; ეში̄ჲეში̄ მაინცდამაინც
მჷჟა̄̈რ მზიანი ჲეს ხან; ჲესი{О}ესინ ხანდახან
დოშდულ მთვარე ძღჷდ ძალიან, დიდად
დოშდუ̂ლი̄რ მთვარიანი ჩიგარ ყოველთვის
მუს თოვლი მა̄დხუ̂ა̈ჲ ცოტა ("არა-ხვავ-ი")
ბიქუ̂ ქარი ჲერ <ჲერხი ზოგი
უჩხა წვიმა თუ̂ით თითოეული, თითო
შუ̂ა̈ნ სვანეთი -შა̄ლ თანდებული "-ვით"
საგა̈ნ საგანი -ჟი თანდებული "-ზე"
ტებდი თბილი, სითბო მჷცხი ცივი, სიცივე

ია

მხოლოობითი რიცხვი

სახ. ჴა̈ნ ხარი ქათალ ქათამი ლარდა სამყოფი ჟახე სახელი
მოთხ . ჴა̈ნ- ქათალ- ლარდა-დ ჟახა-დ, ჟახე̄მ
მიც. ჴა̈ნ-ს ქათალ- ლარდა-ს ჟახა
ვით. ჴა̈ნ- ქათალ- ლარდა-დ ჟახა-დ
მოქმ. ჴან-შუ̂ ქათალ-შუ̂ ლარდოშ{უ̂} ჟახოშ{უ̂}
ნათ. ჴა̈ნ-ი{შ} ქათლ-ა̈-{შ} ლარდა̄̈-შ ჟახე̄მ-ი{შ}

მრავლობითი რიცხვი

სახ. ჴან-ა̈რ ქათლ-ა̈რ ლარდ-ა̄̈ლ 16 ჟახ-ა̄̈ლ
მოთხ. ჴან-ა̈რ-დ ქათლ-ა̈რ-დ ლარდ-ა̄̈ლ-დ ჟახ-ა̄̈ლ-დ
მიც. ჴან-ა̈რ-ს ქათლ-ა̈რ-ს ლარდ-ა̄̈ლ-ს ჟახ-ა̄̈ლ-ს
ვით. ჴან-ა̈რ-დ ქათლ-ა̈რ-დ ლარდ-ა̄̈ლ-დ ჟახ-ა̄̈ლ-
მოქ. ჴან-ა̈რ-შუ̂ ქათლ-ა̈რ-შუ̂ ლარდ-ა̄̈ლ-შუ̂ ჟახ-ა̄̈ლ-შუ̂
ნათ. ჴან-რ-ე{შ} ქათლ-არ-ე{შ} ლარდ-ა̄ლ-ე{შ} ჟახ-ა̄ლ-ე̄{შ}
ს ა უ ბ ა რ ი IX

ათხე მუჟღუ̂ერ ლი. მუჟღუ̂ერუნღო ლინთუ̂ ანღრი, ეჩქანღო – ლუფხუ̂, ღო – ზაუ̂ლადეღ. შუ̂ა̈ნს ეზერ მუჟღუ̂ერ ხა̈მთქუ̂ა. ლადეღშუ̂ მჷჟა̄̈რ ლი ი ლე̄თშუ̂ დოშდუ̂ლი̄რ. ლინთუ̂ ეზერ ხოხალ. ლინთუ̂ისგა ხუ̂ა̈ჲ მუს ჴედნი, მარე მჷცხი ეში̄ (‖ეშიჲ) მა̄მა ლიზ. ლუფხუ̂ ტებდი ლი, ჲესიჲესინ ბიქუ̂ ხოხალ. ზაუ̂ლადეღ ა̈თუ ლი, მარე თბილისშა̄ლ შუ̂ა̈ნს დე მჷცხი ხა̈მთქუ̂ა ი დე ა̈თუ. ზაუ̂ლადეღ ეზერ ლარდა ლი შუ̂ა̈ნს: ჩიგარ მჷჟა̄̈რ ლი, ჲეს უჩხა ხოხალ, ჲეს ბიქუ̂; ბიქუ̂ მადხუ̂ა̈ჲ ხა̈ნს ლი. მი გუნ მალა̈ტ შუ̂ა̈ნ.

– ხოჩა ლადეღ შუ̂ანა̈რს!

– ხოჩა̄უ̂ ჯა̄რ, ხიად!

– მა̈გუ̂ა̈რდ ხა̈რიდ, იმ ხიჩოდ?

– სი̄უ̂ ნირი შუ̂იდებდ, ხოჩა̄მდ ხუ̂ა̈რიდ.

– ალჲა̈რ ჲა̈რ ლიხა̀, ოთარ?

– მიშგუ აფხნეგა̈რ ი ლაცლა. ალა ლი მიშგუ მუხუ̂ბე რამზი, ეჯა ლი მიშგუ̂ა ბუბა̄̈ (ბიძა̈ი) გეზალ ბიმჷრზა ზურებია̄ნ, ეჯაი̄ მიშგუ მუხუ̂ბე ლი, ალჲა̈რ ლიხ მიშგუ აფხნეგა̈რ – ისმა̈ილ გულედა̄ნ ი ჭყინტჷლდ თა̈მლია̄ნ. ალ დი̄ნა̄ლე ჟახა̄̈ლ ჩუ ჯიხალ; გუ̂ილიფხ, უ̂არსახან, მელანდარ, ჯამექი ი ჯაჯა. გუ̂ილიფხ ი უ̂არსახან მიშგუ ლადჩურა ლიხ, იშგენ დი̄ნა̄̈ლი ლადჩურა მა̄რხ: ალჲა̈რ მიშგუ̂ა გიგა̄̈ (მიშგუ̂ა დიე̄ უდლა̈) დი̄ნა̄̈ლ ლიხ.

– სი იმუ̂ა̄̈ჲ ხაშდბა, ალა ჩუ მიხალ, მარე ალჲა̈რ იმე დო ა̈რიხ ი იმ დო ხაშდბახ, ეჯა დეშ მიხალ.

– მიშგუ მუხუ̂ბე, რამზი, ექიმ ლი ი თბილისს ხაშდბა, იშგენ ჭყჷნტა̈რ უნიუ̂ერსტეტს ხუ̂ითუ̂რიდ. დი̄ნა̄̈ლი ლათუ̂ერს ა̈რიხ:   ჲორი

უნიუ̂ერსტეტისგა ითუ̂რიხ, ეშხუ ინსტიტუტისგა ი სემი ტეხნიკუმისგა.

– თუ̂ით უ̂ოშა ლჷზა̈ჲ ხიშდ?

– მი ხუ̂ი ჲერუ̂ეშდიუსგუ̂ა ლჷზა̈ჲ, რამზი ლი სემეშდ ლჷზა̈ჲ, ისმა̈ილ ი ჭყინტჷლდ მიშგუ ლაცლა ლიხ. დი̄ნა̄̈ლ მა̈ზუმ ლჷხა̈ნ დო ლიხ, ეჯა მინს ხოჩილდ ხოხალხ.

– ხედ კურსჟი ხა̈რიდ?

– ჭყჷნტა̈რ მე̄სმა კურსჟი ხუ̂ა̈რიდ, ი დი̄ნა̄̈ლ ერ ითუ̂რიხ უნიუ̂ერსტეტს, ეჯჲა̈რ მე̄სმა კურსჟი ა̈რიხ, მე̄რმა̄̈ლ ერ ითუ̂რიხ ინსტიტუტს ი ტეხნიკუმს – მე̄შთხუ̂ა̄მ კურსჟი ა̈რიხ.

– იმე ხარდად ამზაუ̂?

– მა̈გ შუ̂ა̈ნს ხუ̂არდად. ჭყჷნტა̈რ ჲერხი მესტიას ხუ̂არდად, ჲერხი – უშგულს, დი̄ნა̄̈ლ მინე-მინე სოფელს არდახ. ზაუ̂ლადა̈ღ შუ̂ა̈ნს გუნ ხოჩა ლარდა ლა̈სუ̂.

– იმ ხითუ̂რიდ ამეჩუ?

– მი ხუ̂ითუ̂რი გერმანულს, მიშგუ აფხნეგ ჭყჷნტა̈რ ითუ̂რიხ ლურსუს ი ინგლისურს; დი̄ნა̄̈ლ ჲერხი ითუ̂რიხ ფრანგულს ი იშგან საგნა̈რს, ჲერ – იმ ი ჲერ – იმ.

– ჯუღუ̂ახმა̄ ლა̈ირა̈ლ?

– ა̄დუ̂.  ჩიგარ ხუ̂ითუ̂რიდ:  ხუ̂ა̈ჲს ხუ̂იჭუ̂და̄ნედ, ხუ̂ა̈ჲრიდ,

ხუ̂ახტაუ̂ა̄̈ლიდ.

– ეზერ, ხიად, ეზერ. მაჴუ̂მა̄̈რ ჯა̄რ. ხოჩა ლადეღუ ჯარხ!

– იუ̂ასუ ხა̈რი, ხჲად! ხუ̂ა̄̈ ხა̈ნსუ ნირი ისგუ თხუ̂იმ!

,,,

ახლა შემოდგომაა. შემოდგომის მერე ზამთარი მოდის, იმის მერე – გა-ზაფხული, მერე – ზაფხული. სვანეთში კარგი შემოდგომა იცის ("სჩვევია"), დღისით მზიანია და ღამით – მთვარიანი. ზამთარიც კარგი იცის. ზამთარში ბევრი თოვლი მოდის, მაგრამ სიცივე მაინც არ არის. გაზაფხული თბილია, ხანდახან ქარი იცის. ზაფხულში ცხელა ("სიცხე არის"), მაგრამ თბილისივით სვანეთში არც სიცივეა ("სჩვევია") და არც – სიცხე. ზაფხულში კარგი სამ-ყოფია სვანეთში: ყოველთვის მზეა ("მზიანია"), ხან წვიმა იცის, ხან – ქარი. ქარი ცოტა ხანსაა. მე ძალიან მიყვარს სვანეთი.

– გამარჯობა ("კარგი დღე") სვანებს!

– გაგიმარჯოს (გაგიმარჯოსამც), სიხარულო!

– როგორ ხართ, რას შვრებით ("აკეთებთ")?

– გმადლობთ (შენამც გვყავხარ მშვიდობით)! კარგად ვართ.

– ესენი ვინ არიან, აი, ოთარ?

– ჩემი ამხანაგები და ტოლები. ეს არის ჩემი ძმა რამზი, ის არის ჩემი ბიძაშვილი ბიმურზა ზურებიანი; ისიც ჩემი ძმა არის, ესენი ჩემი ამხანაგები – ისმაილ გულედანი და ჭყინტულდ თამლიანი. ამ გოგოების სახელები კი იცი: გვილიფხი, ვარსახანი, მელენდარი, ჯამექი და ჯაჯა. გვილიფხი და ვარსახანი ჩემი დები არიან, სხვა გოგოებიც [ჩემი] დები არიან ("მაქვს"): ესე-ნი დეიდაჩემის ("ჩემი დედის დის") გოგოები არიან.

– შენ რასაც აკეთებ ("მუშაობ"), ეს კი ("ქე") ვიცი, მაგრამ ესენი ("თუ") სად არიან და ("თუ") რას აკეთებენ, ეს არ ("ვერ") ვიცი.

– ჩემი ძმა, რამზი, ექიმი არის და თბილისში მუშაობს, დანარჩენი ბიჭები უნივერსიტეტში ვსწავლობთ. გოგოებიც სასწავლებლად არიან: ორი უნივერსიტეტში სწავლობენ, ერთი ინსტიტუტში და სამი – ტექნიკუმში.

– თითო რამდენი წლის(ა) ხართ?

– მე ვარ ოცდაექვსი წლის(ა), რამზი არის ოცდაათი წლის(ა), ისმაილი და ჭყინტულდი ჩემი ტოლები არიან. გოგოები ("თუ") რა ("რამდენი") ხნის არიან, ის თვითონ უკეთესად იციან.

– რომელ კურსზე ხართ?

– ბიჭები მესამე კურსზე ვართ და, გოგოები რომ სწავლობენ უნივერსი-ტეტში, ისინი მესამე კურსზე არიან, სხვები რომ სწავლობენ ინსტიტუტში და ტექნიკუმში – მეოთხე კურსზე არიან.

– სად იყავით ამ წელს?

– ყველა სვანეთში ვიყავით. ბიჭები ზოგი მესტიაში ვიყავით, ზოგი – უშგულში, გოგოები თავ-თავიანთ სოფელში იყვნენ. ზაფხულში სვანეთში ძალიან კარგი ("სამყოფი") იყო.

– რას სწავლობ აქ?

– მე ვსწავლობ გერმანულს, ჩემი ამხანაგი ბიჭები სწავლობენ რუსულს და – ინგლისურს; გოგოები ზოგი სწავლობენ ფრანგულს და სხვა საგნებს, ზოგი – რას და ზოგი – რას.

– გაქვთ წიგნები?

– კი. ყოველთვის ვსწავლობთ: ბევრს ვკითხულობთ, ვწერთ, ვხატავთ.

– კარგი, სიხარულო, კარგი. მადლობელი ვარ (შენი). კარგად იყავით ("კარგი დღემც გაქვთ")!

– გმადლობ, სიხარულო! დიდხანს გვეყოლე ("ბევრ ხანსამც გვყავს შენი თავი")!

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. აბრუნეთ სახელები: აფხნეგ, მუშუ̂ა̈ნ, გეზალ, ბუბა, ლახუ̂ბა, მუხუ̂ბე.

  1. შეადგინეთ მოკლე საუბარი.

დო̈შდიშ ორშაბათი თახა̈შ სამშაბათი

ჯჷმა̈შ ოთხშაბათი

ცა̄̈შ ხუთშაბათი

უ̂ებიშ პარასკევი

საფტინ შაბათი

მიშლადეღ კვირა

ლუნთუ̂რი შარშან

ლეჰნა შარშანწინ, ზოგ დიალექტში შარშან

ზომხა ახალი წელი

უ̂იქმ უქმე

ახჭიმ მოსდევს, მოჰყვება

იანუ̂ა̈რ, ქუ̂ა̈ხ იანვარი

თებჷრუ̂ა̈ლ, თებრუ̂ა̈ლ თებერვალი მა̈რტ მარტი

აპრილ აპრილი

მა̈ის მაისი

ივნის, პა̈რპო̄ლდში თუ̂ე ივნისი, პეტრეპავლობისთვე

იუ̂ლის, ლიგურკე̄ თუ̂ე ივლისი, კვირიკობი{ს}თვე

აგუსტ, ლიმჷრჲე̄ თუ̂ე აგვისტო, მარიამობი{ს}თვე

სეკტენბერ, ჲენკანობა̈ თუ̂ე სექტემბერი, ენკენობი{ს}თვე

ოკტონბერ, წიფობ, წიფობა̈ თუ̂ე ოქტომბერი,

მწიფობი{ს}თვე

ნოენბერ, ლიგე̄რგი̄ თუ̂ე, ღუ̂ინობ, შა̈შშობ ნოემბერი,

გიორგობი{ს}თვე, ღვინობისთვე ("ღვინ-ობ-ა"), ჭინკობისთვე ("სა-შიშ-

ობ-ა")

დეკენბერ, ქრისდე̄ში თუ̂ე დეკემბერი, ქრისტეშობისთვე

თუ̂ითო̄ლაჟი თითოეულზე

ჩი̄ იხმარება საზღვრულის წინ ყველა ბრუნვაში, გარდა სახელობითისა, სადაც გამოიყენება მა̈გ ("ყველა") ფუძე

თ ა ნ დ ე ბ უ ლ ე ბ ი

-თე -კენ: ა̈გითე, ქორთე, მუხუ̂ბათე, და̈უ̂ითიშთე, პეტრე̄შთე, მიშგუ̂ათე.. შინისკენ, სახლისკენ, ძმისკენ, დავითისკენ, პეტრესკენ, ჩემკენ...

-ცახა̈ნ -თან: დაჩუ̂ირცახა̈ნ, მუხუ̂ბაცახა̈ნ, და̈უ̂ითიცახა̈ნ, პეტრე̄ცახა̈ნ, მიშგუ̂აცახა̈ნ... დასთან, ძმასთან, დავითთან, პეტრესთან, ჩემთან...

-მჷყ -თან (ადგილმდებარეობის გამოსახატავად): დაჩუ̂ირმჷყ, მუხუ̂-ბამჷყ, და̈უ̂ითიშმჷყ, პეტრე̄შმჷყ, მიშგუ̂ამჷყ... დასთან, ძმასთან, დავითთან, პეტრესთან, ჩემთან...

-ხა̈ნ, -ხა̈ნქა -გან, -(ით)გან: დაჩუ̂ირხა̈ნ, სოფელხა̈ნ, მუხუ̂ბახა̈ნ, და̈უ̂ი-თიშხა̈ნ, პეტრე̄შხა̈ნ, მიშგუ̂ახა̈ნ... დისგან, სოფლიდან, ძმისგან, დავითისგან, პეტრესგან, ჩემგან...

ასევეა -ჟი -ზე და -{ }სგა -ში...

იმთე საითკენ

იმხა̈ნ საიდან

ამხა̈ნ, ამხა̈ნქა აქედან

ეჩხა̈ნ (<ეჯხა̈ნ) იქიდან

ამჟი ასე

ეჯჟი ისე (შდრ. იმჟი როგორ).

I პ. ღური მივდივარ ონღუ̂რი მოვდივარ ესღუ̂რი მივდივარ
II პ. III პ. I-II პ. I-III პ. II პ. III პ. ღჷრი ღჷრი ლჷღრიდ ღურიდ ღჷრიდ ღჷრიხ ანღრი ანღრი ალღრიდ ონღუ̂რიდ ანღრიდ ანღრიხ ესღრი ესღრი ელღრიდ ესღუ̂რიდ ესღრიდ ესღრიხ
ნ ა მ ყ ო
მი მირ-და ეჯა მყავდა            მი ხორ-და̈ს ეჩას ვყავდი      მი სი ჯირ-და̈ს გყავდი სი ჯირ-და ეჯა გყავდა           სი ხორ-და̈ს ეჩას ჰყავდი       მი ეჩას ხორ-და̈ს ვყავდი ეჩას ხორ-და ეჯ ჰყავდა       ეჯა ხორ-და ეჩას ჰყავდა      სი მი მირ-და̈ს მყავდი ნა̈ჲ გუ̂ირ-და ეჯა გვყავდა       ნა̈ჲ ლორ-და-დ ეჩას ვყავდით   სი ეჩას ხორ-და̈ს ჰყავდი ნა̈ჲ ნირ-და ეჯა გვყავდა         ნა̈ჲ ხორ-და-დ ეჩას ვყავდით   ეჯა მი მირ-და მყავდა ეჯა მი მირ-და მყავდა            სგა̈ჲ ხორ-და-დ ეჩას ჰყავდით  ეჯა სი ჯირ-და გყავდა სგა̈ჲ ჯირ-და-ხ ეჯა გყავდათ     სგა̈ჲ ხორ-და-დ ეჩას ჰყავდით ეჯჲა̈რს ხორ-და-ხ ეჯა ჰყავდათ ეჯჲა̈რ ხორ-და-ხ ეჩას ჰყავდნენ ნ ა მ ყ ო უ წ ყ ვ ე ტ ე ლ ი I პ. მი ხუ̂-ა-ხტა̈უ̂და̈ს ვხატავდი ხუ̂-ი-ხტა̈უ̂და̈ს ვიხატავდი ხ-ო-ხტა̈უ̂და̈ს ვუხატავდი II პ. სი ხ-ა-ხტა̈უ̂და̈ს           ხ-ი-ხტა̈უ̂და̈ს        ხ-ო-ხტა̈უ̂და̈ს III პ. ეჯა ა-ხტა̈უ̂და              ი-ხტა̈უ̂და         ხ-ო-ხტა̈უ̂და I-II პ. ნა̈ჲ ლ-ა-ხტა̈უ̂დად       ლ-ი-ხტა̈უ̂დად     ლ-ო-ხტა̈უ̂დად I-III პ. ნა̈ჲ ხუ̂-ა-ხტა̈უ̂დად       ხუ̂-ი-ხტა̈უ̂დად       ხ-ო-ხტა̈უ̂დად II პ. სგა̈ჲ ხ-ა-ხტა̈უ̂დად        ხ-ი-ხტა̈უ̂დად      ხ-ო-ხტა̈უ̂დად III პ. ეჯჲა̈რ ა-ხტა̈უ̂დახ           ი-ხტა̈უ̂დახ       ხ-ო-ხტა̈უ̂დახ
I პ. მი ღურდა̈ს მივდიოდი ონღურდა̈ს მოვდიოდი ესღურდა̈ს მივდიოდი
II პ. სი ღჷრდა̈ს ანღჷრდა̈ს ესღჷრდა̈ს
III პ. ეჯა ღჷრდა ანღჷრდა ესღჷრდა
I-II პ. ნა̈ჲ ლჷღრიდად ალღჷრდად ელღჷრდად
I-III პ. ნა̈ჲ ღურდად ონღურდად ესღურდად
II პ. სგა̈ჲ ღჷრდად ანღჷრდად ესღჷრდად
III პ. ეჯჲა̈რ ღჷრდახ ანღჷრდახ ესღჷრდახ

ს ა უ ბ ა რ ი X

ნაგზაჲსგა ა̈რი იშგუ̂იდ ლადეღ (ლადა̈ღ).

ალ ლადღა̈რს ხაჟხახ:


დო̈შდიშ, თახა̈შ, ჯჷმა̈შ, ცა̄̈შ, უ̂ებიშ, საფტინ ი მიშლადეღ. "დო̈შდიშ" ლი "დოშდ-ულ" ჟახახა̈ნქა. "მიშლადეღ" ლი "მიჟ+ლა-დეღ".

ლა̈დი ლი ჯჷმა̈შ. ჯჷმა̈შჷნღო ლი ცა̄̈შ, ეჩჷნღო – უ̂ებიშ, ღო – საფტინ ი ღო – მიშლადეღ. მიშლადეღ უ̂იქმ ლი.

უ̂ოშა ლადეღ ა̈რი ნაგზაჲსგა? მა̈ჲ ხაჟხახ ალ ლა̈დღა̈რს? უ̂ოშა ლადეღ ა̈რი

ზაუ̂ისგა, თუ̂ეჲსგა? უ̂ოშა ნაგზი ა̈რი ზაუ̂ისგა, თუ̂ეჲსგა?

ლა̄თ ლა̈სუ̂ თახა̈შ, ლა̄თა̈ სგუ̂ებნე ლადეღ – დო̈შდიშ. მჷხა̈რ ლი ცა̄̈შ, მჷხა̈რ ეჩხა̈ნ ი̄რა უ̂ებიშ, ეჩი̄ ეჩხა̈ნ – საფტინ, ღო – მიშლადეღ.

მა̈ჲ ლადეღ ლი ლა̈დი? მა̈ჲ ლადეღ ლა̈სუ̂ ლა̄თ? მა̈ჲ ლადეღ ი̄რა მჷხა̈რ, მჷხა̈რ ეჩხა̈ნ, ეჩი̄ ეჩხა̈ნ?

ზაუ̂ისგა ა̈რი ჲეშდჲორი (ჲეშდჲერუ) თუ̂ე. ალჲარე ჟახა̄̈ლ ლიხ: ჲა̈ნუ̂ა̈რ ჲედ ქუ̂ა̈ხ, თებ{ე}რუ̂ა̈ლ (თებჷრუ̂ა̈ლ), მა̈რტ, აპრილ, მა̈ის, იუ̂ნის ჲედ პა̈რპო̄ლდში თუ̂ე, იუ̂ლის ჲედ ლიგურკე̄ თუ̂ე, აგუსტ ჲედ ლიმჷრჲე̄ თუ̂ე, სეკტენბერ ჲედ ჲენკანობა̈ თუ̂ე, ოკტონბერ ჲედ წიფობ ჲედ წიფობა̈ თუ̂ე, ნოენბერ ჲედ ლიგე̄რგი̄ თუ̂ე ჲედ ღუ̂ინობ ჲედ შა̈შშობ, დეკენბერ ჲედ ქრისდე̄ში თუ̂ე.

ჩი̄ თუ̂ეჲა̈რს ქართუ̂ილდ ი იშგან ნჷნა̈რჟი̄ ამჟი ხაჟხახ, ა: ჲანუ̂ა̈რ, თებჷრუ̂ა̈ლ, მა̈რტ, აპრილ, მა̈ის, იუ̂ნის ი იშგენ; ჲერხი თუ̂ეჲა̈რს ქართუ̂ილდ ი ლუშნუდ ეშხუ ჟახე ხაჟხახ: ლიგურკე̄ თუ̂ე = კვირიკობისთვე, ლიმჷრჲე̄ თუ̂ე = მარიამობისთვე, ჲენკანობა̈ თუ̂ე = ენკენისთვე, წიფობ ი ღუ̂ინობ = მწიფობისთვე და ღვინობისთვე, ლიგე̄რგი თუ̂ე = გიორგობისთვე, ქრისდე̄ში თუ̂ე = ქრისტეშობისთვე; ჲერხი თუ̂ეჲრე ჟახა̄̈ლ ლუშნუ ლიხ: ქუ̂ა̈ხ "იანვარი", პა̈რპო̄ლდში თუ̂ე "პეტრეპავლობისთვე" ი შა̈შშობ ჲედ შა̈შშობა̈ თუ̂ე "საშიშობისთვე" ("ჭინკობისთვე").

ქუ̂ა̈ხ

(იანუ̂ა̈რ) ზა̈ჲა̄̈ მა̄̈ნკუ̂ი̄ თუ̂ე ლი. ეჯა ზომხა̄̈ თუ̂ე ლი. ქუ̂ა̈ხს ახჭიმ ზა̈ჲა̈ მე̄რმე თუ̂ე – თებჷრუ̂ა̈ლ. მე̄სმე თუ̂ე ლი მა̈რტ, მე̄შთხუ̂ე – აპრილ, მე̄ხუ̂შდე – მა̈ის. პირუ̂ელ მა̈ის ძღჷდ უ̂იქმ ლი. მე̄სგუ̂ე თუ̂ე ლი იუ̂ნის,

მე̄შგუ̂დე – იუ̂ლის, მე̄რე – აგუსტ, მე̄ჩხრე – სეკტენბერ, მე̄შდე – ოკტონბერ, მე̄შდეშხუ̂ე – ნოენბერ, მე̄შდჲორე – დეკენბერ.

ზაუ̂ისგა უ̂ო̄შთხუ̂ დრო̈უ̂ ა̈რი: ლინთუ̂, ლუფხუ̂, ზაუ̂ლადეღ ი მუჟღუ̂ერ. თუ̂ითუ̂ო̄ლაჟი ალ დრო̈უ̂ისგა თუ̂ით სემი თუ̂ე ა̈რი. ქრისდე̄ში თუ̂ე, ქუ̂ა̈ხ ი თებრუ̂ა̈ლ ლინთუ̂ჲა̈ თუ̂ეჲა̈რ ლიხ, მა̈რტ, აპრილ ი მა̈ის – ლუფხუ̂ჲა̈შ, პა̈რპო̄ლდშიშ, ლიგურკე̄შ ი ლიმჷრჲე̄ თუ̂ეჲა̈რ – ზაუ̂ლა̈დღიშ, ჲენკანობა̄̈ თუ̂ე, წიფობ ი ლიგე̄რგი̄ თუ̂ე – მუჟღუ̂რეშიშ.

ნა̈ჲ

შუ̂ა̈ნს ხუ̂არდად ამზაუ̂ ი ლუნთუ̂რი ზაუ̂ლადა̈ღ, მარე კოტო̄ლ ხა̈ნს გარ

. ამზაუ̂ ჲარუ̂ ნაგზა ხუ̂არდად ი ლუნთუ̂რი – აშხუ̂ თუ̂ეს. ნა̈ჲ შუ̂ა̈ნს ნირიხ ლახუ̂ბა. ნირდახ ლადჩურა, მარე ათხე ქუთა̄̈შთე ლიხ ლუწუ̂ი̄ლე ი ეჩ'ა̄̈რიხ.

შომუ̂ა̄̈ჲ თბილისს ხუ̂ა̈რიდ, ეჩქა ჩილადეღ ჰამს ესღუ̂რიდ ჲერხი უნიუ̂ერსტეტთე, ჲერხი – ინსტიტუტთე ი ჲერხი ტექნიკუმთე ი ჩიგარ ეჩე ხუ̂ა̈რიდ ჩხარა̄მ სა̈ჲა̄თუნღო სამ სა̈ჲა̄თდ. უნიუ̂ერსტეტხა̈ნ ი ინსტიტუტხა̈ნ ა̈გითე ონღუ̂რიდ უ̂ო̄შთხუ̂ სა̈ჲა̄თჟი, ტექნიკუმხა̈ნ – უ̂ო̄შთხუ̂ა̈შ ჲერუ̂ეშდიუ̂ოხუ̂იშდ წუთჟი̄ნ ი ეჩჷნღო სერ ა̈გის ხუ̂ითუ̂რიდ.

მი, მიშგუ ლახუ̂ბა-ჲ ლადჩურა ბინად ხუ̂ა̈რიდ ნიშგუ̂{ე}ჲა̈რმჷყ, მიშგუ აფხნეგ ისმა̈ილ მიჩა დაჩუ̂ირშე̄რმჷყ ა̈რი, მე̄რმე აფხნეგა̈რ – სტუდქალა̈ქს.

საფტინს ი მიშლადა̈ღ ნა̈ბოზს ღურიდ თიატრთე, კინოთე ი ეჩხა̈ნ ა̈გითე გუ̂იანდ გარ ონღუ̂რიდ – {ჲ}ეშდაშხუ̂-{ჲ}ეშდჲარუ̂ სა̈ჲა̄თჟი̄ნ.

კვირაში არის შვიდი დღე. ამ დღეებს ჰქვიათ: ორშაბათი, სამშაბათი, ოთხშაბათი, ხუთშაბათი, პარასკევი, შაბათი და კვირა. ორშაბათი მომდინა-რეობს ("არის") მთვარის სახელიდან. კვირა არის "მზე"+ "დღე".

დღეს არის ოთხშაბათი. ოთხშაბათის მერე არის ხუთშაბათი, იმის მერე პარასკევი, მერე – შაბათი და მერე – კვირა. კვირა უქმეა.

რამდენი დღეა კვირაში? რა ჰქვიათ ამ დღეებს? რამდენი დღე არის წელიწადში, თვეში? რამდენი კვირაა წელიწადში, თვეში?

გუშინ იყო სამშაბათი, გუშინწინ ("გუშინის წინა დღეს") – ორშაბათი. ხვალ არის ხუთშაბათი, ზეგ ("ხვალის იქით") იქნება პარასკევი, მაზეგ – შა-ბათი, მერე – კვირა.

რა დღეა დღეს? რა დღე იყო გუშინ? რა დღე იქნება ხვალ, ზეგ, მაზეგ?

წელიწადში არის თორმეტი თვე. ამათი სახელებია: იანვარი ან ქვახი, თებერვალი, მარტი, აპრილი, მაისი, ივნისი ან პეტრეპავლობისთვე, ივლისი ან კვირიკობისთვე, აგვისტო ან მარიამობისთვე, სექტემბერი ან ენკენ(ობი)სთვე, ოქტომბერი ან მწიფობისთვე, ნოემბერი ან გიორგობისთვე, ან ღვინობისთვე, ან ჭინკობისთვე, დეკემბერი ან ქრისტეშობისთვე.

ყველა თვეს ("თვეებს") ქართულად და სხვა ენებზეც ასე ჰქვია, აი: იანვა-რი, თებერვალი, მარტი, აპრილი, მაისი, ივნისი და სხვა; ზოგიერთ თვეს ქარ-თულად და სვანურად ერთი სახელი ჰქვია: კვირიკობისთვე, მარიამობისთვე, ენკენ(ობ)ისთვე, მწიფობისთვე და ღვინობისთვე, გიორგობისთვე, ქრისტეშო-ბისთვე; ზოგი თვეების სახელები სვანურია: ქუ̂ა̈ხ (იანვარი), პა̈რპოლდში თუ̂ე (პეტრეპავლობისთვე) და შა̈შშობ ან შა̈შშობა̈ თუ̂ე (საშიშობისთვე, ჭინკობისთვე).

ქუ̂ა̈ხ (იანვარი) წელიწადის პირველი თვეა. ის ახალი წლის თვეა. ქუ̂ა̈ხს მოჰყვება წელიწადის მეორე თვე – თებერვალი. მესამე თვე არის მარტი, მე-ოთხე – აპრილი, მეხუთე –მაისი. პირველი მაისი დიდი უქმეა. მეექვსე თვე არის ივნისი, მეშვიდე – ივლისი, მერვე – აგვისტო, მეცხრე – სექტემბერი, მეათე – ოქტომბერი, მეთერთმეტე – ნოემბერი, მეთორმეტე – დეკემბერი.

წელიწადში ოთხი დროა: ზამთარი, გაზაფხული, ზაფხული და შემოდ-გომა. სათითაოდ ამ დროებში ("თითო") სამი თვეა. ქრისტეშობისთვე, იანვა-რი და თებერვალი ზამთრის თვეებია; მარტი, აპრილი და მაისი – გაზაფხუ-ლის(ა); პეტრეპავლობის, კვირიკობის(ა) და მარიამობის თვეები – ზაფხუ-ლის(ა); ენკენ(ობ)ისთვე, მწიფობის(თვე) და გიორგობისთვე – შემოდგო-მის(ა).

ჩვენ სვანეთში ვიყავით ამ წელს და შარშან ზაფხულს, მაგრამ მხოლოდ ცოტა ხანს. ამ წელს ორ კვირას ვიყავით და შარშან ერთ თვეს. ჩვენ სვანეთ-ში გვყავს ძმები. გვყავდა დები, მაგრამ ახლა ქუთაისში არიან გათხოვილი და

იქ ცხოვრობენ ("არიან").

როცა თბილისში ვართ, მაშინ ყოველდღე დილას მივდივართ ზოგი უნი-ვერსიტეტში, ზოგი – ინსტიტუტში, ზოგი – ტექნიკუმში და ყოველთვის იქ ვართ ცხრა საათიდან სამ საათამდე. უნივერსიტეტიდან და ინსტიტუტიდან სახლში მოვდივართ ოთხ საათზე, ტექნიკუმიდან – ოთხის ოცდახუთ წუთზე და შემდეგ უკვე შინ ვსწავლობთ.

მე, ჩემი ძმები და დები ბინად ვართ ჩვენებთან, ჩემი ამხანაგი – ისმა-

ილი თავისი დის ოჯახში ("დისიანთან") არის, სხვა ამხანაგები – სტუდქა-ლაქში.

შაბათს(ა) და კვირას, საღამოს, მივდივართ თეატრში, კინოში და იქიდან შინ გვიან მოვდივართ – თერთმეტ-თორმეტ საათზე.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. იხმარეთ თანდებულიანი ფორმები წინადადებებში.

  1. დაუსვით კითხვები თანდებულიან ფორმებს.
უფროობითი ხარისხი ფ ე რ ე ბ ი აღმატებითი ხარისხი
წჷრნი წითელი ხო-წრან-ა უფრო წითელი  მა-წრან-ე უწითლესი
თუ̂ეთნე თეთრი ხო-თთუ̂ენ-ა მა-თთუ̂ენ-ე
{ჲ}რჟი ლურჯი; მწვანე ხო-ჲჷრჟ-ა მა̈-ჲჷრჟ-ე
ყუ̂ითელ ყვითელი ხო-ყუ̂თილ-ა მა̈-ყუ̂თილ-ე
მეშხე შავი ხო-მშხ-ა მა̈-მშხ-ე
ს ი თ ბ ო - ს ი ც ი ვ ე
ტებდი თბილი ხო-ტბიდ-ა მა̈-ტბიდ-ე
ა̈თუ ცხელი ხო-ჲთუ̂-ა მა̈-ჲთუ̂-ე
მჷცხი ცივი ხო-მცხა̄ნ-ა‖ ხო-მცხ- მა-მცხა̄ნ-ე
ზ ო მ ა - ს ი დ ი დ ე
კჷ̄ლთხი მაღალი ხო-კლათხ-ა მა-კლათხ-ე
დამბა̈ლ დაბალი ხო-დჷმბალ-ა‖ ხო-დლ მბ- ა მა-დჷმბალ-ე
ჯო̄დი გრძელი ხო-ჯუ̂დ-ა მა-ჯუ̂დ-ე
მეკუ̂შდე მოკლე ხო-ნკუ̂შდ-ა მა̈-ნკუ̂შდ-ე
მაშრი ფართო ხო-მშარ-ა მა-მშარ-ე
ნახუ̂წი ვიწრო ხო-ნხუწ-ა მა-ნხუწ-ე
ს ხ ვ ა თ ვ ი ს ე ბ ე ბ
მახე ახალი ხო-მხ-ა მა-მხ-ე
ჯუ̂ინელ ძველი ხო-ჯუ̂ნელ-ა მა̈-ჯუ̂ნელ-ე
მეგრე მსხვილი ხო-ნგრ-ა მა̈-ნგრ-ე
ნეცინ წვრილი ხო-ნცინ-ა მა̈-ნცინ-ე
ბჷგი მაგარი ხო-ბგ-ა მა-ბგ-ე
მე̄ნშგუ̂ე რბილი ხო-ნშგუ̂-ა‖ხო-მე-ნშგუ̂- მა̈-ნშგუ̂-ე‖მა-მე-ნშგუ̂-ე
სგელ სქელი ხო-ნსგლ-ა მა̈-ნსგლ-ე
დჷთხელ თხელი ხო-დთხელ-ა მა̈-დთხელ-ე
მეჩი მოხუცი ხო-მჩ-ა მა̈-მჩ-ე
მუჭხუ̂ი ტკბილი ხო-მჭუხუ̂-ა მა-მჭუხუ̂-ე
მჷხიმ მწარე, მჟავე ხო-მხჷმ-ა მა-მხჷმ-ე
მჷჟირ სველი ხო-მჟირ-ა მა̈-მჟირ-ე
ზჷსკი მშრალი ხო-ზსკ-ა მა̈-ზსკ-ე
კადა̈რ მშრალი, ხმელი ხო-კდარ-ა მა-კდარ-ე
ფჷრი ხმელი   ხო-მფრ-ა ზჷსყი ნედლი  ხო-ზსყ-ა ხო-ჩ-ა კარგი ხო-ლ-ა ცუდი, ავი ხო-დრ-ა უფრო ცუდი ხო-შ-ა დიდი; უფროსი


მა̈-მფრ-ე მა̈-ზსყ-ე მა-ჩე̄ნ-ე უკეთესი მა-ლე̄ნ-ე უცუდესი მა-დრე̄ნ-ე ყველაზე ცუდი მა-შე̄ნ-ე უდიდესი; ყველაზე უფროსი


ხო-ხუ̂რ-ა მცირე; უმცროსი მა-ჰუ̂რე̄ნ-ე უმცირესი;

ყველაზე უმცროსი

ხუნკუ̂ი (<ხონკუ̂ი) უფრო ადრე, წინა მა̄̈ნკუ̂ი პირველი, წეღან

ფერ ფერი

ბა̈ჲრახ დროშა, ბაირაღი

ბალე ფოთოლი

ლესგდი შესახედავი

-ილ, ზოგჯერ -ე̄ლ სუფიქსი აღნიშნავს "უფრო"-ს: ხოჩილ უფრო კარგი, ხოხუ̂რილ უფრო მცირე

სურუ ძალიან; დიდი, ნამეტანი

ეჩქად მანამდე

იზელა̈ლ დადის

გიმ მიწა; დედამიწა

დეც ზეცა, ცა

ლიც წყალი

ეჯკა̈ლი იმნაირი, იმგვარი

ზი ძევს

მა̈ჲკა̈ლი როგორი ("რა ყალი{ბისა}")

მა̈გუ̂ა̈რ, მა̈გუ̂ა̈ჲ როგორი ("რა გვარი")

თუ̂ალა̈შ თვალადი ("თვალის{ა}")

ამკა̈ლი ამნაირი ("ამ ყალი{ბისა}"), ამგვარი

შუკუ̂ გზა, ქუჩა ("შუკა")

ზაგა̈რ ქედი (მთისა)

თანა̈ღ მთა (გადასასვლელი)

ლახუ̂ მთა (საძოვარი)

ზექ შეშა

თუ̂ი თაფლი

ს ა უ ბ ა რ ი XI

გუშგუ̂ეჲ ბა̈ჲრახ წჷრნი ლი. ქორა̈ ჭუ̂ა̈დუ̂ა̈რ ი ლამფა თუ̂ეთნე ლიხ, ყო̄რა̈ლ ი ლაჴუ̂რა̄̈ლ – ყუ̂ითელ. ბალე ჲჷრჟი ფერიშ ლი, დეცი ჲჷრჟი ლი.

ლუშნუდ "მწვანე"ს ი "ლურჯ"ს ჲერქჷდა̄̈შ ჲჷრჟი ხაჟხა, "მწვანე"ს აჯაღ ლაჩხუ̂ა̈ ფერიშ ხაჟხა.

ლა̈დი ა̈თუ ლი, ლა̄თ მჷცხი ლა̈სუ̂. ალ ლიც ტებდი ლი, ეჯ ლიც – მჷცხი. ჩა̈ი ა̈თუ ლი. ალას მჷცხი ხა̄რ, ეჩას – ა̈თუ. სი ჯა̄რმა̄ მჷცხი? დე̄სა, მი̄ ა̈თუ მა̄რ.

შუ̂ა̈ნს ხუ̂ა̈ჲ ლახუ̂ა̈რ ი ზაგრა̈ლ ლიხ, ჲერ კჷ̄ლთხი ი ჲერ დამბალ. მესტ

ია̄̈ შუკუ̂ა̈რ მაშრი ლიხ, უშგუ̂ლა̈შ – ნახუ̂წი. შუკუ̂ მესტიახა̈ნ ზუგდიდთე ჯო̄დი ლი, მესტიახა̈ნ ბეჩუ̂ითე – მეკუ̂შდე.

ალ ლა̈ირ მახე ლი, ეჯ ლა̈ირ – ჯუ̂ინელ. ბიბლიოტეკაჲსგა ხუ̂ა̈ჲ ჯუ̂ინელ ი მახე ლა̈ირ ი გაზე̄თ ა̈რი. შუ̂ა̈ნ ლი ჯუ̂ინელ ი მახე. მახე შუ̂ა̈ნ გუნ ხოჩა ლი.

ჲა̈რ ხიშდ ხოშა: სი ჰა ისგუ მუხუ̂ბე? მი ხოშა ხუ̂ი, მიშგუ მუხუ̂ბე ხოხუ̂რა ლი. ხოშა̄მდი̄ ალ ბეფშუ̂ ნირი ი ხოხუ̂რა̄მდი̄. თბილის ქუთა̄̈შდ ხოშა ლი. ალა ეჩჷნ ხოშაი̄ მალა̈ტ. მესტიახა̈ნ ზუგუ̂დი{თ}თე ჯუ̂ე̄დია (‖ჯო̄დი) შუკუ̂ ლი.

მა̈ჲკ

ა̈ლი ლтნთ ხოხალ შუ̂ა̈ნს? მე̄უ̂არ ხოლა. ლтნთ ჯო̄დი ლი, ხუ̂ა̈ჲ მუს ჴედნი, შუკუ̂ მა̄მა ლი. ლтნთდ ხოჩა ლუფხუ̂ ლი, მარე ჩინ მაჩე̄ნე ზაუ̂ლადა̈ღ ლი. თანა̈ღჟი ი კოჯა̈რჟი მუს ი უ̂ოლ ხა̄̈ზ, ლახუ̂ა̈რ ი ზაგრა̈ლ ჲჷრჟი ფერიშ ლიხ. ლადეღშუ̂ მჷჟა̄̈რ ლი, ლე̄თშუ̂ – დოშდუ̂ლი̄რ. მუს ჩიდ მა̈თთუ̂ენე ლი. ჲერხ'ა̈გის ზაუ̂ლადა̈ღი ხოლა ხოხა: სურუ ა̈თუ ხა̈მთქუ̂ა. აშ ზაუ̂ლადეღ ლუფხუ̂დ ხოჲთუ̂ა ლი.

მაკლათხე კოჯ შუ̂ა̈ნს უშბა ლიზ, ეჩუნღო – თუ̂ეთნჷლდ. უშბას ი თუ̂ეთნჷლდს ჩიგარ მუს ი უ̂ოლ ხა̄̈ზხ. საქართუ̂ელოჲსგა ჩიდ მაშე̄ნე ი მაჩე̄ნე ქალა̈ქ თბილის ლი. ლუშნუდ თბილისი ჯუ̂ინელ ჟახე ქა̈რთ ლა̈სუ̂.

შუ̂ა̈ნს ჲერხ'ა̈გის ეზერ სიმინდ ჴედნი. სიმინდ ხოხალ სგელ მა̄დეჲ დჷთხელ, სიმინდი კაკა̈ლ – მეგრე მა̄დეჲ ნეცინ. ალ სიმინდ ხონსგლა ლი მე̄რმა̄̈ლდ. თუ̂ი ი შაქა̈რ მუჭხუ̂ი ლიხ, მარე თუ̂ი შაქა̈რდ ხომჭუხუ̂ა ლი.

ფჷრი ი ბჷგი ზექ ხოჩა ლი, ზჷსყი ი მენშგუ̂ე – ხოლა. გიმ ჲერხ'ა̈გის მჷჟირ ლი, ჲერხ'ა̈გის – კადა̈რ (ზჷსკი). ჲერხი ხილმა̈ხილ მჷხიმ ლი.

ამეჩუ ა̈რი მეჩი მა̄რე. ეჯა ლი თუ̂ეთნე, კჷ̄ლთხი ი ნეცინ. ამკა̈ლი მა̄რე ხოჩა თუ̂ალა̈შ (ხოჩა ლესგდი) ლი.

მი ისგუ̂ა აფხნეგდ ხოშილ ხუ̂ი, მარე მიჩა აფხნეგდ ხოხუ̂რილ ხუ̂ი. უ̂ოთარ ისგუ̂ან ხოჩილ ლი. ეჯა ათხე ხოჩილდ ა̈რი. ალ შუკუ̂ ხონკუ̂შდილ ლი.

მა̈ჲკა̈ლი ფერიშ ლი გუშგუ̂ეО ბა̈ჲრახ, ქორა̈ ჭუ̂ა̈დუ̂ა̈რ, ყო̄რა̈ლ, ბალე ი დეც, დაფა?

მა̈ჲ ლი მჷცხი, ტებდი, ა̈თუ? ჲა̈ს ხა̄რ მჷცხი, ა̈თუ?

მა̈ჲკა̈ლი ლი ალ ქორ: ჯუ̂ინელ ჰა მახე? ხედა ქალა̈ქ ლი საქართუ̂ე-ლოჲსგა ჩიდ მაჩე̄ნე ი მაშე̄ნე? ხედა ხიშდ მაჰუ̂რე̄ნე ლეთუ̂რჲა̈ლისგა?

ჯუ̂ინალდ შუ̂ა̈ნს ნახუ̂წი შუკუ̂ა̈რ ლა̈სუ̂ხ, ათხე მაშრი ლიხ, აუ̂ტომობი-ლა̈რ ჩილადეღ იზელა̄̈ლხ. ჯუ̂ინალდ მესტიახა̈ნ ზუგუ̂დი{თ}თე ღურდად უ̂ო̄შთხუ̂-უ̂ოხუ̂იშდ ლადეღისგა, ათხე აუ̂ტომობილშუ̂ ღურიდ უსგუ̂ა-არა̄მ სა̈ჲა̄თისგა. ქუთა̄̈შხა̈ნ მესტიათე ონღურდად უ̂ო̄შთხუ̂ ლადეღ, ათხე აშხუ̂ სა̈ჲა̄თსი მა̄მ ხაკუ მა̄რე. ჩილადა̈ღ ჲურინ-უსგუ̂ა̄მინ ჴედნი შუ̂ა̈ნთე ჰა̈ეროპლა̈ნ. შუკუ̂ჟი̄ნ ა̈რი უ̂ო̄შთხუ̂ეშდიუ̂ოხუ̂იშდ წუთს.

ამჟი ლიხ გოშა̈რ მახა შუ̂ა̈ნისგა.

ჩვენი დროშა წითელია. სახლის კედლები და ჭერი თეთრია, კარები და ფანჯრები – ყვითელი. ფოთოლი ლურჯი ფერისაა, ცაც ლურჯია. სვანურად "მწვანეს" და "ლურჯს" ორივეს ლურჯი ჰქვია, "მწვანეს" კიდევ საძოვრისფერი ჰქვია.

დღეს სიცხეა, გუშინ სიცივე იყო. ეს წყალი თბილია, ის წყალი – ცივი. ჩაი ცხელია. ამას სცივა ("სიცივე აქვს"), იმას სცხელა. შენ თუ გცივა? არა, მეც მცხელა.

სვანეთში ბევრი მთები და ქედებია, ზოგი მაღალი და ზოგი დაბალი. მესტიის გზები ("შუკ-ებ-ი") ფართოა, უშგულის(ა) – ვიწრო. გზა ("შუკა") მესტიიდან უშგულისკენ გრძელია, მესტიიდან ბეჩოსკენ – მოკლე.

ეს წიგნი ახალია, ის წიგნი – ძველი. ბიბლიოთეკაში ბევრი ძველი და ახალი წიგნი და გაზეთია. სვანეთი არის ძველი და ახალი. ახალი სვანეთი ძალიან კარგია.

ვინ ხართ უფროსი: შენ თუ შენი ძმა? მე უფროსი ვარ, ჩემი ძმა უმცროსია. უფროსადაც ეს ბავშვი გვყავს და უმცროსადაც. თბილისი ქუთაისზე დიდია. ეს იმაზე მეტადაც მიყვარს. მესტიიდან ზუგდიდში შორი გზაა.

როგორი ზამთარი იცის სვანეთში? – ძალიან ცუდი. ზამთარი გრძელია; ბევრი თოვლი მოდის, გზა არ არის. ზამთარზე კარგი გაზაფხულია, მაგრამ ყველაზე უკეთესი ზაფხულია. უღელტეხილზე და კლდეებზე თოვლი და ყი-ნული დევს ("ა--ევ-ს"), მთები და ქედები მწვანეა ("ლურჯი ფერის(ა) არიან"). დღისით მზიანია, ღამით – მთვარიანი. თოვლი ყველაზე უფრო თეთრია. ზოგ ადგილას ზაფხულიც ცუდი იცის: ნამეტანი სიცხე იცის ("სჩვევია"); ისე, ზაფხული გაზაფხულზე უფრო ცხელია.

ყველაზე უფრო მაღალი კლდე სვანეთში უშბაა, მერე – თეთნულდი. უშბას(ა) და თეთნულდს ყოველთვის თოვლი და ყინული ადევთ. საქართვე-ლოში ყველაზე დიდი და საუკეთესო ქალაქი თბილისია. სვანურად თბილი-სის ძველი სახელი იყო "ქართ-".

სვანეთში ზოგ ადგილას კარგი სიმინდი მოდის. სიმინდი იცის სქელი ან თხელი, სიმინდის მარცვალი – მსხვილი ან წვრილი. ეს სიმინდი უფრო სქე-ლია სხვებზე. თაფლი და შაქარი ტკბილია, მაგრამ თაფლი შაქარზე უფრო ტკბილია.

ხმელი და მაგარი შეშა კარგია, ნედლი და რბილი – ცუდი. მიწა ზოგ ადგილას სველია, ზოგ ადგილას – მშრალი. ზოგიერთი ხილი მჟავეა.

აქ არის მოხუცი კაცი. ის არის თეთრი, მაღალი და გამხდარი ("წვრილი"). ასეთი ("ამგვარი") კაცი თვალადი ("კარგი შესახედავი") არის.

მე შენს ამხანაგზე უფროსი ვარ, მაგრამ მის ამხანაგზე უმცროსი ვარ. ოთარი შენზე უკეთესია. ის ახლა უკეთესად არის. ეს გზა უფრო მოკლეა.

რა ("რა ღ ლ {ბ}-ი") ფერისაა ჩვენი დროშა, სახლის კედლები, კარები, ფოთოლი და ცა, დაფა?

რა არის ცივი, თბილი, ცხელი? ვის სცივა, სცხელა?

როგორია ეს სახლი: ძველი თუ ახალი? რომელი ქალაქია საქართველო-ში ყველაზე უკეთესი და უდიდესი? რომელი ხართ უმცროსი მოსწავლეებში?

ძველად სვანეთში ვიწრო გზები იყო, ახლა ფართოა, ავტომობილები ყო-ველდღე დადიან. ძველად მესტიიდან ზუგდიდში მივდიოდით ოთხ-ხუთ დღე-ში, ახლა ავტომობილით მივდივართ ექვს-რვა საათში. ქუთაისიდან მესტიაში მოვდიოდით ოთხი დღე, ახლა ერთ საათსაც არ უნდება (უნდა) კაცი. ყო-ველდღე ორჯერ-ექვსჯერ მოდის ("მოვა") სვანეთში თვითმფრინავი, გზაში ("შუკა-ზე") არის ორმოცდახუთ წუთს.

ასეა საქმეები ახალ სვანეთში.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. შეუცვალეთ ზედსართავ სახელებს ხარისხები.

  1. შეადგინეთ ახალი წინადადებები.
ტა̈ნ ტანი თხუ̂იმ, მრ. თხუმა̈რ თავი ში მრ. შია̈რ ხელი ჭიშხ, მრ. ჭჷშხა̈რ ფეხი ფხულე, მრ. ფხულა̈რ თითი ცხა, მრ. ცხა̄რა̈ლ ფრჩხილი; კლანჭი ბარჯ, მრ. ბარჯა̄̈ლ მხარი, ბეჭი მეჴა̈რ, მრ. მეჴრა̄̈ლ მკლავი ტუ̂ეტ, მრ. ტოტა̈რ თათი (ძვ. ქ. ტოტ-ი), ხელის მტევანი ნიჩუ̂ მრ. ნიჩუ̂ა̈რ პირისახე თე, მრ. თე̄რა̈ლ თვალი კუ̂იჭ (ქათმის), დი̄რ (ადამიანის) კუჭი თალა̄ფა, მრ. თალა̄ფა̄̈ლ წამწამი ნეფხუ̂ნა, მრ. ნეფხუ̂ნა̄̈რ ცხვირი შდიმ, მრ. შდჷმრა̈ლ ყური პილ, მრ. პილა̈რ ტუჩი შდიქ, მრ. შდჷქა̈რ კბილი ჰაყბა, მრ. ჰაყბა̄̈რ ლოყა კაპრა̈ჲ, მრ. კაპრა̈ჲა̈ლ ნიკაპი ფა̈თუ̂, ნათ. ფა̈თუ̂ა̈შ თმა უ̂ა̄̈რე, მრ. უ̂არა̄̈ლ წვერი ულმა̈შ, მრ. ულმაშა̈რ ულვაში ცერ, მრ. ცერა̈ლ ცერი კენჭა, მრ. კენჭა̄̈ლ ნეკი ნე̄სგა̄̈ ფხულე შუათითი ხა̄გ ადგას, ახურავს, აქვს ლიგჷრგა̈ლი ლაპარაკი, მეტყველება (გა̈რგუ̂ლი ვლაპარაკობ) ღუ̂ეშგიმპილს უკანასკნელად, ბოლოს და̈ბ ყანა


ლერსგუ̂ენ მარჯვენა ლერთენ მარცხენა კინჩხ კისერი, ქედი ("კინჩხ-ი") ყია ყელი ჴარჴ ხახა გუ̂ა̈მ, მრ. გუ̂ამა̈რ მკერდი ჴა̈დ, მრ. ჴადა̈რ მუცელი გუ̂ი, მრ. გუა̈რ გული პე̄რშუ̂და ფილტვი ყუ̂იჟე ღვიძლი ჯაჭ ჭაჭა, თირკმელი ნებგუ̂ა, მრ. ნებგუ̂ა̄̈რ შუბლი ნჷნი̄რ ელენთა ჭინჭილ, მრ. ჭინჭლა̈რ ნაწლავი ტუფ ტყავი ნა̄̈თი ნაწილი; ნათესავი ნე̄სგა შუა ლიჭკუ̂ა̈რი ფიქრი ლიჰუ̂ნა̈რი მოსმენა ლისგდი მზერა, ცქერა, ყურება ლისგი̄დრა̄̈ლ ყურება (აქეთ-იქით) ლიშდა̈ბ მუშაობა ლიჭრენი შეერთება, მიმაგრება, მიკერება ესღუ̂ა მიაქვს ახღუ̂ა მოაქვს (შდრ. ხუღუ̂ა აქვს) თა̈კუ̂ თოკი ბა̈ჩ ქვა ნა̈წილ ნაწილი ხანლობშუ̂ ხნოვანებით ამჷნ ამაზე ("ამა-დ") ეჩჷნ იმაზე ("იმა-დ")


ს ა უ ბ ა რ ი XII

ალა ლი მა̄რე̄მი ტა̈ნ. ტა̈ნს ხა̄რ თხუ̂იმ, შია̈რ ი ჭჷშხა̈რ. მა̄რა აშუ̂ხა̈ნ ხა̄რ ლერსგუ̂ენ ში̄-ჲ ჭიშხ, მე̄რმახენ (‖მე̄რმახა̈ნ) – ლერთენ ში̄-ჲ ჭიშხ. შია̈რშუ̂ ლაშდბად ი ჭჷშხა̈რშუ̂ ლიზელა̄̈ლდ. ბარჯ ლი ტა̈ნი ნა̈წილ. ბარჯ ხა̄რ მა̄რა კინჩხიშ ი მეჴრა̈ ნე̄სგა.

თუ̂ით შიჟი ი ჭიშხჟი გუ̂ა̄რ უ̂ოხუ̂იშდ ფხულე, ჲერქჷდა̄̈შხა̈ნი ტოტა̈რჟი ი ჭჷშხა̈რჟი ჲერუ̂ეშდ ფხულე გუ̂ა̄რ. ალ ფხულა̈რს ხაჟხახ: ცერ, კენჭა (‖კა̈ნჭო̄ლ) ი ნე̄სგა̄̈ ფხულე.

მეჴა̈რ ლი ში̄მი ნა̈წილ ბარჯხა̈ნქაჲ ტო̈ტთექა. თუ̂ით ტო̈ტს ხა̄რ თუ̂ით უ̂ოხუ̂იშდ ფხულე.

თხუ̂იმი სგუ̂ებნე ნა̈წილს ნიჩუ̂ა̈რ ხაჟხახ. ნიჩუ̂ა̈რჟი გუ̂ა̄რ: ნებგუ̂ა, ჲორი ნექჭა, ჲორი თე, ჲორი შდიმ, ნეფხუ̂ნა, პილა̈რ, ჰა̈ყბა̄̈რ ი კაპრა̈ჲ. თე̄რა̈ლს ალფა̈რიხ თალა̄ფა̄̈ლ. თხუმჟი გუ̂ა̄გ ფა̈თუ̂ა̈რ, ღუ̂აჟა̈რს ჰა̈ყბა̄̈რჟი – უ̂ა̄̈რე ი ნიჩუ̂ა̈რჟი – ულმაშა̈რ. ფა̈თუ̂ ჲერს მეშხე ხა̄გ, ჲერს თუ̂ეთნე ი ჲერს წჷრნი. თხუმშუ̂ ლაჭკუ̂ა̈რიდ, თე̄რალშუ̂ ლისგი̄დრა̄̈ლდ ი შდჷმშუ̂ ლიჰუ̂ნა̈რიდ.

კინჩხი სგუ̂ებნე ნა̈წილ ყია ლი. უშკუ̂ისგა გუ̂ა̄გხ შდჷქა̈რ, გუ̂ა̄რ ჴარჴ ი ნინ. შდჷქა̈რ სემეშდიჲორი გუ̂ა̄გ. ნჷნშუ̂ ლჷგჷრგა̈ლიდ.

გუ̂ა̈მისგა ი ჴადუ̂ისგა ა̈რიხ: გუ̂ი, პე̄რშუ̂და, ყუ̂იჟე, ჯაჭა̈რ, ნჷნი̄რ, დი̄რ (კუ̂იჭ) ი ჭინჭლა̈რ. ჭინჭლა̈რ ლიხ ჯო̄დი, ნეცინ ი მეგრე.

ხანლობშუ̂ მა̄რე ჩიქე ლი ბეფშუ̂, ეჩჷნღო მახეღუ̂ა̈ჟ ჲედ სი̄მაქ, ღო ღუ̂აჟმა̄რეჲ ჲედ ზურა̄ლ, უ̂ეშგიმპილს – მეჩი. ტანდუ̂ მა̄რე ჲედ ლი კჷ̄ლთხი, ჲედ დამბალ ი ჲედ ნე̄სგა̈ ტა̈ნიშ, ჲერ მეგრე ლი-ჲ ჲერ ნეცინ.

მა̈ჲ ხა̄რ მა̄რე̄მი ტა̈ნს? იმ ლიჩოდ ნჷნშუ̂, ჭჷშხშუ̂, თხუმშუ̂? მა̈ჲ ხა̄რ ტუ̂ეტს? მა̈ჲ ხაჟხახ ფხულა̈რს? მა̈ჲ გუ̂ა̄რ ნიჩუ̂ა̈რჟი? იმე გუ̂ა̄გ ფა̈თუ̂ა̈რ, უ̂ა̄̈რე ი ულმაშა̈რ? მა̈ჲკა̈ლი ფერიშ ლიხ ალჲა̈რ? იმე̄სგა ა̈რიხ: გუ̂ი, პე̄რშუ̂და, ჭინჭლა̈რ? იმ ლიჩოდ ბარჯშუ̂, თანშუ̂, შდჷმშუ̂, ნჷნშუ̂?

ტანდუ̂ ალ მა̄რე კჷ̄ლთხი ლი, მარე ამჷნ ხოკლათხა (ჲედ: ამჷნ ხოშა კჷ̄ლთხი, ჲედ: ამჷნ ხოკლათხილ) ეჯა ლი̄ზ. ეჯ თა̈კუ̂ ჯო̄დი ლა̈სუ̂, მე̄რმე – ხოჯუ̂და ი მე̄სმე – ჩიდ მაჯუ̂დე. ალ და̈ბ სგელ ლი, მარე მე̄რმე და̈ბ ხონსგლა ი მე̄სმე – ჩიდ მა̈ნსგლე ლი.

ბა̈ჩ ლი ბჷგი მა̄დეჲ მე̄ნშგუ̂ე, ფერდ თუ̂ეთნე, მეშხე, ყუ̂ითელ მა̄დეჲ ჲჷრჟი. ალ ბა̈ჩ ეჩჷნ ხობგა (ჲედ: ხობგილ, ჲედ: ხოშა ბჷგი) ლი. ისგუ მეზუ̂ბელ მიჩა ლახუ̂ბად ხოჩა ლი.

– ხოჩა̄უ̂ ლადეღ ჯა̄რხ, აფხნეგა̈რ!

– ხოჩა̄უ̂ ჯა̄რ სი̄ჲ!

– მა̈გუ̂ა̈რდ ხა̈რიდ, იმე ხარდად ი იმთე ესღრიდ?

– ისგუ თხუ̂იმუ ნირი ხოჩა̄მდ! ხოჩა̄მდ ხუ̂ა̈რიდ. ათხე ა̈გითე ესღუ̂რიდ, ანღრიმა̄ ა̈გითე? უნიუ̂ერსტეტს ხუ̂არდად, ხოჰუ̂ნა̈რდად ლექციას. ეზერ ლექცია ლა̈სუ̂ ქართუ̂ილ ნინი ისტორია̄̈ ბედჟი.

– მა̈ზუმ ხა̈ნს ხარდად უნივერსტეტს?

ხუ̂

ა̈ჲ ხა̈ნს, ჩხარა̄მ სა̈ჲა̄თუნღო უ̂ოხუ̂იშდ სა̈ჲა̄თთექა. ჩიქე ლექცია̄̈ლს ხოჰუ̂ნა̈რდად, ღო კრება ლა̈სუ̂. ა̈გის ხუ̂ირდიდ უსგუ̂ა̄მ სა̈ჲა̄თუნღო. ჴედნიმა̄ ნიშგუ̂ეჲთე?

– ა̄დუ̂. ტიატრთე მაკუ ლი̄ზი. სგა̈ჲ ტიატრ გუნ ჯალა̈ტხ ი მა̄მ ღჷრიდა?

– ტიატრ ჩუ ნალა̈ტ, მარე ბა̄ზი მა̄მა ნიჟიბ.

– ჲაღო, ხოჩა ლადეღუ ჯა̄რხ!

– ხოჩა̄უ̂ ჯა̈ყრახ!

ეს არის კაცის (ადამიანის) ტანი. ტანს აქვს თავი, ხელები და ფეხები. კაცს ერთ მხარეს აქვს მარჯვენა ხელი და ფეხი, მეორე მხარეს – მარცხენა ხელი და ფეხი, ხელები – სამუშაოდ და ფეხები – სასიარულოდ. მხარი არის ტანის ნაწილი. მხარი აქვს კაცს კისერს(ა) და მკლავს შორის.

თითო ხელსა ("ხელზე") და ფეხზე გვაქვს ხუთი თითი. ორივე მხარის ხელზე და ფეხზე ოცი თითი გვაქვს. ამ თითებს ჰქვია(თ): ცერი, ნეკა თითი და შუათითი.

მკლავი არის ხელის ნაწილი ბეჭიდან მტევნამდე. თითო ხელის მტევანს აქვს ხუთი თითი.

თავის წინა ნაწილს სახე ჰქვია(თ). სახეზე გვაქვს: შუბლი, ორი წარბი, ორი თვალი, ორი ყური, ცხვირი, ტუჩები, ყბები და ნიკაპი. თვალებს ფარა-

ვენ წამწამები. თავზე გვაქვს ("გვ-ა-დგ-ა-ს") თმები, მამაკაცებს ყბებზე – წვე-რი და სახეზე – ულვაშები. თმა ზოგს შავი აქვს, ზოგს – თეთრი და ზოგს წითელი. თავით ვფიქრობთ, თვალებით ვიყურებით და ყურით ვისმენთ.

კისრის წინა ნაწილი არის ყელი. პირში გვაქვს ("გვ-ი-დგ-ა-ს") კბილები, ხახა და ენა. კბილი ოცდათორმეტი გვაქვს. ენით ვლაპარაკობთ.

მკერდსა ("მკერდში") და მუცელშია ("არიან"): გული, ფილტვი, ღვიძლი, თირკმლები, ელენთა, კუჭი და ნაწლავები. ნაწლავები არის ("არიან") გრძე-ლი, წვრილი და მსხვილი.

ასაკით კაცი ჯერ არის ბავშვი, მერე – ვაჟკაცი ან ქალიშვილი, მერე – მამაკაცი ან ქალი, ბოლოს – მოხუცი.

ტანით კაცი ან არის მაღალი, ან დაბალი, ან საშუალო ტანისა, ან ჩაფსკვნილია ("მსხვილია"), ან გამხდარი ("წვრილი").

რა აქვს კაცის ტანს? რას ვაკეთებთ ენით, ფეხით, თავით? რა აქვს ხელს? რა ჰქვია(თ) თითებს? რა გვაქვს სახეზე? სად გვაქვს ("გვ-ა-დგ-ა-ს") თმები, წვერი და ულვაშები? რანაირი ფერისაა ("არიან") ესენი? სად ("რაში") არის ("არიან") გული, ფილტვი, ნაწლავები? რას ვაკეთებთ მხარით, თვალით, ყუ-რით, ენით?

ტანით ეს კაცი მაღალია, მაგრამ ამაზე მაღალი (ან: ამაზე უფრო მაღა-ლი) ის არის. ის თოკი გრძელი იყო, მეორე – უფრო გრძელი და მესამე – ყველაზე გრძელი (უგრძესი). ეს ყანა ხშირია ("სქელია"), მაგრამ მეორე ყანა უფრო ხშირი(ა) და მესამე ყველაზე ხშირი(ა) ("უსქესია").

ქვა არის მაგარი ან რბილი, ფერად თეთრი, შავი, ყვითელი ან მწვანე. ეს ქვა იმაზე მაგარი (ან: უფრო მაგარი) არის. შენი მეზობელი თავის ძმებზე ("ძმებად") უკეთესია.

,,,

– გამარჯობა ("კარგიმც დღე გაქვთ" = კარგი დღე გექნებათ), ამხანა-გებო!

– გაგიმარჯოს ("კარგიმც გაქვს " = კარგი გექნება)შენც!

– როგორ ხართ, სად იყავით და საით მიდიხართ?

– შენი თავიმც გვეყოლოს კარგად! კარგად ვართ. ახლა შინ მივდივართ. მოდიხარ შინ? უნივერსიტეტში ვიყავით. ვუსმენდით ლექციას. კარგი ლექცია იყო ქართული ენის ისტორიის შესახებ.

– რამდენ ხანს იყავით უნივერსიტეტში?

– დიდხანს. ცხრა საათიდან ხუთ საათამდე. ჯერ ლექციებს ვუსმენდით, მერე კრება იყო. შინ ვიქნებით ექვსი საათის მერე. მოხვალ ჩვენთან?

– კი. თეატრში მინდა წასვლა. თქვენ თეატრი ძალიან გიყვართ და არ წამოხვალთ?

– თეატრი კი გვიყვარს, მაგრამ ამაღამ არ გვცალია.

– აბა, კარგად იყავით ("კარგი დღემც გაქვთ" = კარგი დღე გექნებათ)!

– კარგიმც დაგმართნიათ (= კარგი დაგემართებათ)!

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. დაასახელეთ შემდეგ არსებით სახელთა თვისებები: მუს, ბა̈ჩ, ქორ, ლიც, დაფა, უ̂ოთა̈ხ და სხვა.

  1. აღწერეთ პირისახის ნაწილები.
სგიმ ვეძა, მჟავე წყალი სარაგ წყარო ლჷჯე რძე ღუ̂ინა̈ლ ღვინო ჰარა̈ყ არაყი ნათხუმ ნათავედი (მაგარი არაყი) ჩა̈ი ჩაი ნა̄̈ყუნ შეჭამანდი თა̈შ ყველი ლჷჯმარე სულგუნი კა̄̈რზ გაწელილი ყველი მარწუ̂ენ მაწონი წაქ დამჟავებული შრატი, სველი ნაღებ ნადუღი (" ნა--ებ-ი") ლეღუ̂ ხორცი ლო̈რ (ლუ̂ერ) ლორი, შაშხი როგუ̂ ცერცვი ლობიო ლობიო ქირს ოსპი ღედერ მინდვრის ბარდა ქჷნა̈შ კანაფის თესლის შეჭამადი ლიმა̄რე მომზადება (იმა̄̈რი მზადდება) ლისყე̄ნე გაკეთება ლინყე ცხობა ლიჭი გამოცხობა ლიჯა̈ბ მოხარშვა ლიტყბე შეწვა ლიტუ̄ლი ძახილი ლიყე̄ლი ყველის ამოღება ლიჰრა̈ყი არაყის ხდა თუ̂ითან თვითონ გა̈მ გემო ლჷჴმა̈შ მაგარი ("ღონიერი, ძლიერი") შდჷმა̈ჲ მათრობელა


ლენცელ საუზმე

სა̈დილ სადილი

ლემა̄̈დ სამხარი

უ̂ოხშა̈მ ვახშამი

ლეზუ̂ებ საჭმელი

კუ̂ა̄̈შ

მჭადი

დია̈რ პური

შა̈მღომ ღომი

ლუკუ̂ნე ჩართული (ყველშეზელილი

კარტოფილი, სიმინდის, ფეტვის ან

კანაფის თესლის ფქვილით გამომცხვარი )

ქუთ ხაჭაპური

ჭიშდუ̂ა̈რ ყველიანი მჭადი

კუბდა̄̈რ ხორცის გულიანი პური

თა̈შმჷჯა̈ბ ფქვილშერეული მოხარშული ყველი

ქაქ ფაფა ("ქაქ-ია")

ლჷცფექ თხელი ფაფა ("წყალ-ფქვილი", ადუღებულ წყალში გახსნილი ფქვილი, სვამენ როგორც ჩაის)

მე̄რწუ̂ ერთმანეთში არეული სიმინდის ფქვილი და ყველი ან კარტოფილი და ყველი

ლიყდი ყიდვა

ცხუნი̄ლ ყველგადაკრული პური

მინ ისინი

კალმახ თევზი, კალმახი ჯიმ მარილი

ლიდჲარა̄̈ლ პურობა

ლიზუ̂ებ ჭამა

ლითრე სმა

ლათრა სასმისი; სასმელი ადგილი

ლეთრე სასმელი(სითხე)

ლიბა̈რ ბანა (იბანს)

ლიბრა̄̈ლ ბანა (იბანს ხელ-პირს)

ლებრა̄̈ლ {და}საბანი (ხელები, ფეხები)

ლაბრა̄ლ პირსაბანი, {და}საბანი (წყალი)

ლიჰუ̂დი მიცემა; გაყიდვა

ლაშდაბ სამუშაო (რითაც მუშაობენ)

ნაშდა ნამუშევარი ხოშა ლაღა̈ლდ უფრო მეტად (მეტწილად)
ლიგნა̄̈ლ ადგომა ნ ა მ ყ ო აშ ისე წ ყ ვ ე ტ ი ლ ი
I პ. მი ლო̄ხუ̂ა̈მ შევჭამე ლო̄ხუშ დავლიე
II პ. სი ლა̄ხა̈მ ლა̄ხჷშ
III პ. ეჯნე̄მ ლალე̄მ ლაი̄შ
I-II პ. ნა̈ჲ ლალე̄მდ ლალი̄შდ
I-III პ. ნა̈ჲ ლოხუ̂ე̄მდ ლოხუ̂ი̄შდ
II პ. სგა̈ჲ ლახე̄მდ ლახი̄შდ
III პ. ეჯჲა̈რდ ლალე̄მხ ლაი̄შხ

მ ყ ო ფ ა დ ი

I პ. მი ლა̈ხუ̂ზუ̂ებნე შევჭამ ლა̈ხუ̂თჷრე დავლევ
II პ. სი ლა̈ხზუ̂ებნე ლა̈ხთჷრე
III პ. ეჯა ლა̈ჲზუ̂ებნე ლა̈ჲთჷრე
I-II პ. ნა̈ჲ ლა̈ლზუ̂ებნედ ლა̈ლთჷრედ
I-III პ. ნა̈ჲ ლა̈ხუ̂ზუ̂ებნედ ლა̈ხუ̂თჷრედ
II პ. სგა̈ჲ ლა̈ხზუ̂ებნედ ლა̈ხთჷრედ
III პ. ეჯჲა̈რ ლა̈ჲზუ̂ებნეხ ლა̈ჲთჷრეხ

ს ა უ ბ ა რ ი XIII

შუ̂ანა̈რ ლადეღისგა სუმინ ი უ̂ო̄შთხუ̂ინ იდჲარა̄̈ლხ: ჰამს, ისგლადეღჟი, ნა̈ბოზს ი ლე̄თშუ̂. ჰამა̈ ლეზუ̂ებს ლენცელ ხაჟხა, ისგლა̈დღიშს – სა̈დილ, ნა̈ბზუ̂ა̈შს – ლემა̄̈დ ი ლე̄თიშს – უ̂ოხშა̈მ.

ლეზობდ ხუღუ̂ახ, დია̈რჷნქა: კუ̂ა̄̈ში, შა̈მ, ლუკუ̂ნე, ქუთ, ჭიშდუ̂ა̈რ, კუბდა̄̈რ, ქაქ, მე̄რწუ̂, თა̈შმჷჯა̈ბ ი იშგენ. ამხა̈ნქა დია̈რს, კუ̂ა̄̈შის, ლუკუ̂ნა ი ამკა̈ლიბა̈რს ანყეხ, ღო ქ'ა̄̈ჭიხ; შა̈მს, ქაქს, თა̈შმჷჯა̈ბს, მე̄რწუ̂ს ი იშგან იჩოხ.

ლეთრად იჴმა̈რიხ: ლიცს (ჭალი ლიც ლი ჰა სარგა̈ ლიც), სგიმს, ლჷჯა, ჰარა̈ყს ი ღუ̂ინა̈ლს. ხოშა ლაღა̈ლდ ჲჷთრეხ (‖ითრეხ) სგიმს ი ლჷჴმა̈შ ლეთრა̄̈ლხა̈ნქა – ჰარა̈ყს. ლიც ახღუ̂ახ სარაგხა̈ნ ი, ჲერხი ა̈გის, ჭალა̈ჲხა̈ნ, სგიმ – სგიმხა̈ნ. ჰარა̈ყს თუ̂ითან მინ აჰრა̈ყიხ, ღუ̂ინა̈ლს იყდიხ.

ნა̄̈ყუნდ ხა̈მთქუ̂ახ: თა̈შ, ლეღუ̂ (ლუფხუ̂ს ი ზაუ̂ლადეღ – ლო̈რ), ლჷჯმარე, მარწუ̂ენ, როგუ̂, ლობიო, ღედერ, ქირს ი იშგენ. თა̈შს იყე̄ლიხ, ლუ̂ერს, როგუ̂ს, ლობიოს ი ღედერს აჯა̈ბხ, ლეღუ̂სი აჯა̈ბხ მო̄დეჲ ატყბეხ; ლეღუ̂ი ნაჯაბ ხარშუ̂ ლი. ლჷჯახა̈ნქა თა̈შს, მარწუ̂ენს ასყე̄ნეხ, თა̈შხა̈ნქა – ლჷჯმარა.

ჭალა̈ისგა არმიხ კალმახს. ეჯასი აჯა̈ბხ მა̄დეჲ ატყბეხ. კალხმა̈ ლეღუ̂ ხოჩა გა̈მა̈შ ლი; კალმახს შუ̂ანა̈რ ხატუ̄ლიხ კალმახსი ი იშგან "თევზს"

ორაგულს, ზუთხს ი მე̄რმა̄̈ლს.

დია̈რ ლი თუ̂ეთნე ი მეშხე. მესტიას ი იშგნა̄̈გ დია̈რს ანყეხ ი ჰო̈დიხ. ჯუ̂ინალდ ამჟი მა̄მა ლა̈სუ̂. ღუ̂ინა̈ლჷნქა ლეზუ̂ებ ი ლეთრე შუ̂ა̈ნისგა მა̈გ იმა̄̈რი. ლეზუ̂ბა̈ ლიმა̄რე ზურა̄ლა̈ გუ̂ეშ ლი, მარე ჲერხი ღუ̂აჟა̈რს ხოჩა ლეზუ̂ბარე ლიმა̄რე ხოხალხ.

ნათხუმ გუნ ლჷჴმა̈შ ჰარა̈ყ ლი. ეჯა სურუ შდჷმა̈ჲ ლი. აშ ჰარა̈ყს ხუ̂ა̈ჲს ითრე მა̄რე, ეჯა ეჯჟი ლჷჴმა̈შ მა̄მა ლი.

ჰამს დო̄სდ ხუ̂იგნა̄̈ლდ ი ხუ̂იბა̈რდ ტოტა̈რს ი ნიჩუ̂ა̈რს. ლაბრა̄ლ ლიც ლაბრა̄ლისგა ნიგ. ნაბრა̄ლუნღო ლენცელს ხუ̂იზბიდ. ლენცელდ ნუღუ̂ა დია̈რ, თა̈შ, ლჷჯე, ჲერხი ითრეხ ჩა̈ისი. ეჩქანღო ლაშდაბთე ესღუ̂რიდ. ხუ̂აშდბად ჰამუნღო სა̈დლობდ ი ეჩქას ხუ̂იზბიდ სა̈დილს. სა̈დილდ ნა̈მთქუ̂ა: დია̈რ (ჲესჲესინ კუ̂ა̄̈ში, ხოშა ძუ̂ირდ შა̈მ), ჭიშდუ̂ა̈რ, ლუკუ̂ნე ი იშგენ; ნა̄̈ყუნდ ხუ̂იჴმა̈რიდ: ლეღუ̂ს, თა̈შს, ლჷჯმარა, მარწუ̂ენს, ლობიოს ი იშგან.

ლაშდაბხა̈ნ ა̈გითე გუნ გუ̂იანდ ჴუ̂ედნიდ ი ეჩქა უ̂ოხშა̈მს ხუ̂იზბიდ. აშ ჯიხალ, ლეზობდ ი ლეთრად ჩი̄ გუ ხა̄რ ნაშდაბუნღო.

იმ ხიზბიდ სგა̈ჲ ჰამს, ისგლადეღჟი ‖ ისგლადეღქა, ლე̄თშუ̂? იმ ხითრედ? ნა̄̈ყუნდ მა̈ჲ ჯუღუ̂ახ? ა̈გის მა̈ჲ ჯუღუ̂ეხ ი ჲედ იმ ხიყდიდ? ლეზუ̂ებს (ლეზობ) ჲა̈რ ამა̄რე? შომა ხიგნა̄̈ლდ ი ნა̈გნა̄ლუნღო იმ ხიჩოდ? იმ ასყე̄ნეხ ლჷჯახა̈ნქა, თა̈შხა̈ნქა? იმ აჯა̈ბხ? იმ ატყბეხ? იმე არმიხ კალმახს? იმ ხაჟხა კალმახ?

ნა̈ჲ სტუდენტა̈რ ხუ̂ა̈სუ̂დ ი სუმინ ჲედ უ̂ო̄შთხუ̂ინ ხუ̂იდჲარა̄ლდად, ჲერხი ა̈გის ი ჲერხი სტუდენტრე სასა̈დილოჲსგა. ა̈გის ლეზუ̂ებს ნიმა̄რახ ჲედ დი, ჲედ დაჩუ̂ირ, მო̄დეჲ უდილ ი ჲედ ნა̄̈თია̈რ. ხუ̂იზობდად: დია̈რს, ლეღუ̂ს, თა̈შს ი იშგან ამკა̈ლიბა̈რს, ხუ̂ითრად: ჩა̈ის, ლჷჯა, ყაუ̂ას ი იშგან, მარე დე̄სა ხუ̂ითრად დე ღუ̂ინა̈ლს ი დე ჰარა̈ყს. ლათუ̂ერს ხუ̂არდად ი ლჷჴმა̈შ ლეთრე ნიშგუ̂ეჲდ დე ეჩქას ლა̈სუ̂ ხოჩა ი დეჲ ათხე ლი.

,,,

სვანები დღეში სამჯერ და ოთხჯერ ჭამენ: დილას, შუადღისას, საღამოს და ღამით. დილის საჭმელს საუზმე ჰქვია, შუადღისას – სადილი, საღამოსას – სამხარი და ღამისას – ვახშამი.

საჭმელად აქვთ, პურის გარდა: მჭადი, ღომი, "ლუკვნე", ხაჭაპური, "ჭიშ-დვარი", "კუბდარი", ფაფა, ელარჯი, მოხარშული ყველი და სხვა. ამათგან პურს, მჭადს, "ლუკვნეს" და ამნაირებს ამზადებენ ("აცხობენ" – ხელით

მუშაობის პროცესი), შემდეგ გამოაცხობენ (ღუმელში), ღომს, ფაფას, ელარჯს(ა) და სხვას აკეთებენ. სასმელად ხმარობენ: წყალს (მდინარის წყალია თუ წყაროს წყალი), მინერალურ წყალს, რძეს, არაყს(ა) და ღვინოს. მეტწილად სვამენ მინერალურ წყალს და მაგარი სასმელებიდან – არაყს. წყალი მოაქვთ წყაროდან და, ზოგ ადგილას, მდინარიდან, მინერალური წყალი – ვეძიდან. არაყს თვითონ ხდიან, ღვინოს ყიდულობენ.

შეჭამადად იციან ("სჩვევიათ"): ყველი, ხორცი (გაზაფხულზე და ზაფ-ხულში – ლორი), სულგუნი, მაწონი, ცერცვი, ლობიო, ბარდა, ოსპი და სხვა. ყველი ამოჰყავთ, ლორს, ცერცვს, ლობიოს, ბარდას ხარშავენ, ხორც-საც ხარშავენ ანდა წვავენ. ხორცის ნახარში წვნიანია (ხარშოა). რძისგან ყველს, მაწონს აკეთებენ, ყველისაგან – სულგუნს.

მდინარეში იჭერენ კალმახს. იმასაც ხარშავენ ან წვავენ. კალმახი(ს ხორ-ცი) გემრიელია. კალმახს სვანები ეძახიან კალმახსაც და სხვა თევზსაც – ორაგულს, ზუთხს და სხვებს.

პური არის თეთრი და შავი. მესტიაში და სხვაგან პურს აცხობენ და ყი-დიან. ძველად ასე არ იყო. ღვინის გარდა, საჭმელი და სასმელი ყველაფერი სვანეთში მზადდება. საჭმლის მზადება ქალის საქმეა, მაგრამ ზოგიერთმა მა-მაკაც(ებ)მა კარგი საჭმელების მზადება იცის ("იციან").

ნათავედი ძალიან მაგარი არაყია. ის მეტად მათრობელაა. ისე არაყს ბევრს სვამს კაცი, ის ისე მაგარი არაა.

დილას ადრე ვდგებით და ვიბანთ ხელებს და სახეს. {და}საბანი წყალი გვიდგას პირსაბანში. დაბანის შემდეგ ვსაუზმობთ ("საუზმეს ვჭამთ"). საუზ-მედ გვაქვს: პური, ყველი, რძე, ზოგიერთები სვამენ ჩაისაც. მერე სამუშაოდ მივდივართ. ვმუშაობთ დილიდან სადილობამდე და მერე ("მაშინ") ვჭამთ სა-დილს. სადილად გვჩვევია: პური (ხანდახან მჭადი, უფრო იშვიათად ღომი), ჭიშდვარი, "ლუკვნე" და სხვა. შეჭამადად ვხმარობთ: ხორცს, ყველს, სულ-გუნს, მაწონს, ლობიოს და სხვას.

სამუშაოდან შინ ძალიან გვიან მოვდივართ და ვახშამს მაშინ ვჭამთ. რა თქმა უნდა ("ასე იცი"), საჭმელი და სასმელი ყველას უნდა ("საჭმელად და სასმელად ყველას გული აქვს") მუშაობის შემდეგ.

რას ჭამთ თქვენ დილას, შუადღეზე, ღამით? რას სვამთ? შეჭამადად რა გაქვთ და ან რას ყიდულობთ? საჭმელს ვინ ამზადებს? როდის დგებით და ადგომის შემდეგ რას აკეთებთ? რას აკეთებენ რძისგან? ყველისგან? რას ხარ-შავენ? რას წვავენ? სად იჭერენ კალმახს? რას ჰქვია კალმახი?

ჩვენ სტუდენტები ვიყავით და სამჯერ ან ოთხჯერ ვჭამდით, ზოგი სახლში და ზოგი სტუდენტების სასადილოში. შინ საჭმელს გვიმზადებდნენ ან დედა, ან და (ძმას) ან და (დას), ან ნათესავები. ვჭამდით პურს, ხორცს, ყველს და სხვა ამნაირებს, ვსვამდით ჩაის, რძეს, ყავას და სხვას, მაგრამ არ ვსვამდით არც ღვინოს და არც არაყს. სასწავლებლად ვიყავით და მაგარი სასმელი ჩვენთვის არც მაშინ იყო კარგი და არც ახლა არის (კარგი).

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. შეადგინეთ მოკლე მოთხრობა.

  1. დაუსვით ბოლო ნაწილს კითხვები.
ლერექუ̂, მრ. ლერქუ̂ა̈ლ ტანისამოსი მა̈ტყ მატყლი უ̂ოსა̈რ ჩოხა კაბ კაბა; ახალუხი ბლუზა ბლუზა, ხალათი შალბა̈რ შარვალი ღა̈რთ ნაბადი ზჷთჴა̈რ პაიჭი იუ̂კა ქვედატანი ლა̈ჩა̈ქ ლეჩაქი, თავსაფარი ნე̄სყე ნემსი


ფატა̈ნ პერანგი ლა̄̈რტყ სარტყელი ლელდი̄სგ ფეხსაცმელი ჩაფჷლ ქალამანი, ფეხსაცმელი ჩექმა წაღა (ჩექმა) ჯაბირ, მრ. ჯაბრა̈ლ ბანდული ნე̄სყე ნემსი წუღუ̂ზა̈რ წუღა (დაბალყელიანი ფაყუ̂ ქუდი თასმებად


ლიგემ დადგმა, აგება, აშენება; დახურვა ქუდისა (იგემ იდგამს, იშენებს, იხურავს; ხაგემ ადგამს, ახურავს; ხა̄გ ადგას, ახურავს) ლიბემ ბმა; მორტყმა (იბემ იბამს; ირტყამს; ხაბემ აბამს; არტყამს; ხა̄̈ბ აბია; არტყია) ლიფრენი დაფარება, დახურვა (იფრენი იფარებს, იხურავს; ხაფრენი აფარებს, ახურავს) ლირქუ̂ა̄̈ლ ტანზე ჩაცმა (ხЛმ.) ლიდე̄სგი ფეხზე ჩაცმა ლილდე̄სგა̄̈ლ ფეხზე ჩაცმა (ხЛმ.) ლიშხბი კერვა ლიცბუ̄რე ჭრა ქიპ, მრ. ქჷპა̈რ ძაფი; ნეკნი ლიკა̄რზე ბანდვა; ტყავის დაჭრა


ფეხსაცმელი)


თასმებად


პალტო პალტო ბერ წინდა ტუ̂ეტიბერ, ში̄მბერ ხელთათმანი ლა̄რტყა წელი ლიქუ̂ემ ჩაცმა (იქუ̂ემ იცვამს; ხაქუ̂ემ აცმევს; ხა̄̈ქუ̂ აცვია; იდი იცვამს ფეხსაცმელს, შარვალს… ხა̄̈ზ აცვია ფეხსაცმელი, შარვალი… )


გუ̂ა̈რე ტყავი (ხარისა, ძროხისა) ლიდი დადება ფა̈რუ̂ რუხი, ლეგა, ყომრალი კუ̂არემ ყინული ეჯღა იმიტომ; იმისთვის სკელ წვივი ლა̄ზ სასიარულო; ასასვლელი, გასასვლელი


ლახ რომ


ს ა უ ბ ა რ ი XIV

შა̈ლბა̈რ, ღა̈რთ, ლიხ: კაბ, იუ̂კა,


ღუ̂აჟმა̄რე̄მი ლერქუ̂ა̈ლ ლიხ: უ̂ოსა̈რ, კაბ, ბლუზა, ზჷთჴარა̈ლ, ჩექმა̄̈ლ, ჯაბრა̈ლ. ზურა̄ლა̈ ლერქუ̂ა̈ლ მე̄რმე

ლა̈ჩა̈ქ. ჲერხი ლერექუ̂ს, ზურა̄ლა̈შ ლი ჰა ღუ̂აჟმა̄რე̄მიშ, ეშხუ ჟახე ხუღუ̂ა. ალჲა̈რ ლიხ: ფაყუ̂, პალტო, ფატა̈ნ, ლა̄̈რტყ, ჩაფლა̈რ, წუღუ̂ზარა̈ლ, ბერა̈ლ, ტუ̂ეტიბერა̈ლ (ში̄მიბერა̈ლ).

ი ქ უ̂ ე მ ხ: უ̂ოსა̈რს, კაბს, ბლუზას, ღა̈რთს, იუ̂კას, პალტოს, ფატა̈ნს; ი დ ი ხ ჭჷშხა̈რისგა: ჩაფლა̈რს, წუღუ̂ზარა̈ლს, ჩექმა̄̈ლს, ზჷთჴარა̈ლს, ბერა̈ლს; ი დ ი ხ

აჯაღ შალბა̈რს, ში̄მიბერა̈ლს (ტუ̂ეტიბერა̈ლს), მარე ლა̄̈რტყს ი ბ ე მ ხ, ფაყუ̂ს ი გ ე მ ხ, ლა̈ჩა̈ქს ი ფ რ ე ნ ი ხ.

იქუ̂ემხ ტა̈ნჟი უ̂ოსა̈რს, ღა̈რთს ი ამკა̈ლიბა̈რს, იდიხ ჭჷშხა̈რისგა ჩაფლა̈რს, ბერა̈ლს, სკელა̈რჟი ზჷთჴარა̈ლს, შა̈ლბა̈რს ი იშგან, ტოტა̈რისგა – ში̄მიბერა̈ლს; იგემხ თხუმჟი ღუ̂აჟა̈რ ი ზურლა̄̈რ ფაყუ̂ს, თხუმჟი იფრენიხ ზურლა̄̈რ ლა̈ჩა̈ქს, იბემხ ლა̄რტყაქა ლა̄̈რტყს.

ლერქუ̂ალშუ̂ ირქუ̂ა̄̈ლხ, ჩაფლარშუ̂ ილდე̄სგა̄̈ლხ.

ლუშნუ ფაყუ̂ ეზერ ლი. ეჩას ზურლა̄̈რ იჩოხ მა̈ტყხა̈ნქა. ფაყუ̂ა̈რს იჩოხ მე̄რმა-მე̄რმა ფერიშს: ფა̈რუ̂ს, თუ̂ეთნა ი მეშხა. ხუ̂ა̈ჲნ, შუკუ̂ჟი ლახ ა̈რიხ შუ̂ანა̈რ ი ლიცი ლათრა მო̄მა ხუღუ̂ახ, ეჩქა ფაყუ̂შუ̂ ითრეხ ლიცს. ფაყუ̂ ხა̄გხ თხუმჟი, ფაყუ̂ს მინი იგემხ ი ბეფშუ̂სი ხაგემხ. ლუშნუ ფაყუ̂ ჩი̄ ხოჩა ხაბჟა ი მა̈გ იყდი.

ლუშნუ ЬЧЛა̈რს ასყე̄ნახ вა̈ნიშ მო̄დეО Чтრი გუ̂ა̈რახა̈ნШა. ეгა ხოშა მე̄ნშგუ̂ე ლი. ჩაფლა̈რსი აშხებდახ ზურლა̄̈რ, მარე ათხე წუღუ̂ზარა̈ლს, ჩექმა̄̈ლს ი ამკა̈ლიბა̈რს იყდიხ ი ეჯღა ძუ̂ირდ გარ ა̈შხბიხ. ჯაბრა̈ლს ათხეი ასყე̄ნეხ გუ̂ა̈რახა̈ნქა. ეჯას იკა̄რზეხ ი ლინთუ̂ისგა მეთხუ̂ჲარა იდე̄სგიხ (იდიხ), ეზერ ლიხ მუსჟი ი კუ̂არემჟი ლაზელა̄ლდ. ჩაფლა̈რ, ბერა̈ლ ი ამკა̈ლიბა̈რ ხა̄̈ზხ. ალჲა̈რს მინ იდიხ, ჲედი მე̄რმა̄̈ლს ხადე̄სგიხ.

ნე̄სყე̄მიშ ი ქიპი გუ̂ეშ ზურლა̄̈რს ხოხალდახ ი ხოხალხ. ეჯღა ლიშხბი-ჲ ლიცბუ̄რე ჯუ̂ინალუნღო ეჯჲარე გუ̂ეშ ლი. ეჯჲა̈რ აშხებდახ ლერქუ̂ა̈ლსი ი ჩაფლა̈რსი. ათხე ღუ̂აჟა̈რ ა̈შხბიხ ლერქუ̂ა̈ლს.

მა̈ჲ

ი მა̈ჲ ლიხ ღუ̂აჟმა̄რე̄მი ლერქუ̂ა̈ლ? ზურა̄ლა̈შ? ჲერქჷდა̄̈შმიშ? იმ ხიქუ̂ემდ? იმ ხიდიდ? მა̈ჲ ჯა̄გხ თხუმჟი? მა̈ჲ ჯა̄̈ბხ ლა̄რტყაქა? იმ ხიფრენიდ ხუმჟ

ი? მა̈გუ̂ა̈ჲ ლი ლუშნუ ფაყუ̂? ჲა̈ს ხოხალ ლიშხბი-ლიცუ̂ბუ̄რე? ჲა̈რ ა̈შხბი? იმ ა̈შხბიხ ზურა̄ლა̈რ? ღუ̂აჟა̈რ?

სი მა̈ჲ ჯა̄̈ქუ̂ ი მა̈ჲ ჯა̄̈ზ? (მესტიურად: ჯა̈ქუ̂, ჯა̈ზ).

მამაკაცის ტანისამოსია ({ჩა}საცმელებია): ჩოხა, ახალუხი, ბლუზა (‖ხალათი), შარვალი, ნაბადი, პაიჭები, ჩექმები, ბანდულები.

ქალის ტანისამოსი სხვაა: კაბა, ქვედატანი, ლეჩაქი. ზოგ ტანისამოსს, ქა-ლის(ა) იქნება თუ მამაკაცისა, ერთნაირი სახელი აქვს. ესენია (არიან): ქუდი, პალტო, პერანგი, ქამარი ("სარტყელი"), ფეხსაცმელები, წუღები, წინდები, ხელთათმანები.

ი ც ვ ა მ ე ნ: ჩოხას, ახალუხს, ბლუზას, ნაბადს, ქვედატანს, პალტოს, პერანგს. {ფეხზე} იცვამენ ("ი - - ე ბ - ე ნ") ფეხსაცმელებს, წუღებს, ჩექმებს, პაიჭებს, წინდებს. იცვამენ ("ი - - ე ბ - ე ნ") აგრეთვე შარვალს, ხელთათმანს, მაგრამ სარტყელს ი - - ა მ - ე ნ, ქუდს იხურავენ ("ი - დ გ -ა მ - ე ნ"), ლეჩაქს იხურავენ (ი - ფ ა რ - ე ბ - ე ნ);

იცვამენ (ტანზე) ახალუხს, ნაბადს და ამნაირებს, იცვამენ (ფეხზე) ფეხსაცმელს, წინდებს, წვივებზე პაიჭებს, შარვალს და სხვას, ხელებზე – ხელთათმანებს. იხურავენ ("ი - დ გ - ა მ - ე ნ") თავზე მამაკაცები და ქალები ქუდს, თავზე იფარებენ ქალები ლეჩაქს, იბამენ წელზე ქამარს.

ტანისამოს("ებ")ით იმოსებიან, ფეხსაცმელს ("ფეხსაცმელებით") ფეხთ იცვამენ.

სვანური ქუდი კარგია. იმას ქალები აკეთებენ მატყლისგან. ქუდებს აკე-თებენ სხვადასხვა ფერის(ა)ს: ნაცრისფერს, თეთრს(ა) და შავს. ხშირად

("ბევრჯერ"), გზაში


("შუკა-ზე")  თუ არიან სვანები, წყლის დასალევი

(ჭურჭელი) თუ არ აქვთ, მაშინ ქუდით სვამენ წყალს. ქუდი ახურავთ ("ა-დგ-ა-თ") თავზე. ქუდს თვითონაც იხურავენ და ბავშვსაც ახურავენ. სვანური ქუდი ყველას მოსწონს ("კარგად მიაჩნია") და ყველა ყიდულობს.

სვანურ ფეხსაცმელებს ("ჩაფულ-ს") აკეთებენ ხარის ან ძროხის ტყავის-გან. ის უფრო რბილია. ქალამნებსაც კერავდნენ ქალები, მაგრამ ახლა წუ-ღებს, ჩექმებს(ა) და ამნაირებს ყიდულობენ და ამიტომ იშვიათად კერავენ. ბანდულებს ახლაც აკეთებენ ტყავისგან. იმას ბანდავენ (თასმებად ჭრიან ტყავს) და ზამთარში მონადირეები იცვამენ ("ი--ებ-ენ"), კარგია თოვლზე და ყინულზე სასიარულოდ. ქალამნები, წინდები და ამნაირები აცვიათ. ამათ ისინი იცვამენ ანდა სხვებს აცმევენ.

ნემსის(ა) და ძაფის გამოყენება ("საქმე") ქალებმა იცოდნენ და იციან. ამიტომ ჭრა-კერვა ("კერვა და ჭრა") ძველთაგანვე მათი საქმეა. ისინი კერავ-დნენ ტანისამოსსაც ("{ჩა}საცმელებსაც") და ფეხსაცმელებსაც. ახლა მამაკა-ცები კერავენ ტანისამოსს.

რა და რა არის მამაკაცის ტანსაცმელ(ებ)ი? ქალისა? ორივესი? რას იცვამთ(ტანზე)? რას იცვამთ(ფეხზე)? რა გახურავთ("გ-ა-დგ-ა თ") თავზე? რა გაბიათ წელზე? რას იფარებთ თავზე? როგორია სვანური ქუდი? ვინ იცის ჭრა-კერვა ("კერვა-ჭრა")? ვინ კერავს? რას კერავენ ქალები? მამაკაცები?

შენ რა გაცვია (ტანზე) და რა გაცვია (ფეხზე)?

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. გაეცით კითხვებზე პასუხი სვანურად.

  1. შეადგინეთ ახალი წინადადებები.

ბაგ ფიცრული წინკარი (მაჩვიბისა)

ბანდა̈რ გრძელი სკამი

ბეჭყ ორკაპი

გიმტუ̂ა̈რ ‖ გემტუ̂ა̈რ სანათური (კვარისა)

გუბა̈ნდ ‖ სუ̂ანირ ‖ გოშგან საზაფხულო საცხოვრებელი;

თაღოვანი ზედა სართული ან სახლზე

მიშენებული ნაგებობა მტრისაგან თავის დასაცავად; ტამბური

გუნა̈ჲ მური

გურნა მრგვალი ქვა (რიყისა)

გუ̂ალ გომური, ბოსელი; საქონლის სადგომი მაჩვიბში ("გალია")

გუ̂ებ გობი

გუ̂იზ საუკეთესო ხარისხის ხორბლის ფქვილი, რომელსაც წინასწარ იმარაგებდნენ რელიგიური დღესასწაულებისათვის

დარბა̈ზ სვანური სახლის ზედა სართული ან ბოსლის ზევითა

ნაწილი

დარბზი{შ} კორთა დარბაზის თარო, კარადა

დარბზი{შ} ლეშუ̂ემ დარბაზის მთავარი ბოძი

დანდალ მაჩვიბის სხვენის ძელი, სადაც ჰკიდებენ სასანთლეს

("დანდალ-ი")

ზანდიკუ̂ ზანდუკი

ზეგჷრ სახურავის თავი

ზერდ ყველის საწური

თე̄რა̈ლ კამარები ("თვლები"), ჭამის დროს საქონლის თავის

გამოსაყოფი მაჩვიბის "გომურების" ტიხრებიდან

თხა̈მ ჩამოკიდებული ჭვარტლი, ობობას ქსელი

თხა̈ფ კარის თავხე, ქონგური

კა ფიქალი ქვა; კერია

კა{ღ}უ̂ეშგიმ კერიის უკანა ადგილი

კა̈უ̂ კავი

კა̈ცხა̈შ კერიის წინა ნაწილი

კერა̈ჲ კერია (რკინის ოთხფეხა, რომელზედაც აცხობენ პურს)

კიბდუ̂ენ კიდობანი, მრ. კიბდონა̈რ

კოკერ კვერი, კოკორი

კოჭობ კოჭობი (პატარა ქოთანი)

კუ̂ეშგ კოშკი (ქამე კუ̂ეშგ გარეთა კოშკი; სგამე კუ̂ეშგ შიგნითა

კოშკი)

ლაბოფშ საბავშვო ადგილი (კერიის უკანა მხარეს)

ლაგა̈გი ზღურბლი, წინკარი

ლაზუ̂რა̄ლ საქალებო ადგილი (კერიის უკანა მხარეს)

ლათხამუნა საწმენდი ობობას ქსელისა (თხამ-ის-ა)

ლაკუ̂ამ ჰულდუმ საკვამური

ლალდი̄რ ბაგა (ფიცრის თავღია ყუთი საქონლის საკვებისათვის)

ლალსგურა დასაჯდომი

ლამაშდმა̈{შ} ლაუ̂ხი მარცვლის გასანიავებელი ნიჩაბი

ლამა̄რ საკაცებო ადგილი (კერიის წინა მხარეს)

ლა̈მზჷრ ლაჴუ̂რა სალოცავი სარკმელი

ლამტუ̂არა̄̈ლ სასანთლე

ლანგუ̂ლი, ლანგუ̂ლა̈{შ} ნაკელის გადასაყრელი ხვრელი მაჩვიბიდან,

ბოსლიდან

ლასპანა̄̈რ სპან წვრილЧეხა საქონლის ბაგის გადახურული ნაწილი

ლატბაგა̈რ სატაბაკე ადგილი

ლატფა̈{შ} ყორ გვერდითი კარი

ლაუ̂ხი ‖ ლა̄̈ხი̄რ ნიჩაბი

ლაფკანა̄̈რ ჯამის ჩარხი

ლაღუ̄ლიაქი̄რ ფარეხი (საცხვრე")

ლაღუ̂ნა̄̈რ{ი}‖ლაღუნუ̂ა̄̈რ სახბორე

ლაყულფა (ყუ̂ერბ) კერიის წინა ნაწილი, სადაც მუდმივად ანთია და

ინახება ცეცხლი

ლაშა̈დ ჭურჭლის კარადა

ლაჯუ̂რა̈ნ, ლაჯრჷლ, ლაგირ (უშგ.) საფეხური (კიბისა)

ლაჰგუ̂ი საქუსლე (კარისა)

ლაჰუნწულა̈{შ} სანეხვე ადგილი

ლაჰჷნწა̈ლი ლაუ̂ხი ნაკელის გადასაყრელი ნიჩაბი

ლა̈კუ̂ საკეტი (კარისა, ჭიშკრისა)

ლა̈ლმა̈სგუ̂ ცეცხლის დასანთები ადგილი, კერია, შუაცეცხლი

("საცეცხლე")

ლა̈ლჩა სადარაჯო, დასაცავი

ლა̈მყინარა̄̈ლ პურის მისაფიცხებელი გრძელი ქვები (კერიის

გვერდებისა)

ლა̈მყინა̄̈ გურნა̄̈ლ მრგვალი ფიქალი ქვები, პურის გამოსაშუშებელი

ლა̈ნნუ̄ნა̄̈ლ სათივე ადგილი (ბოსელში) ან დარბაზის ხვრელი,

საიდანაც თივას უყრიდნენ საქონელს

ლა̈რბიალ ბანდა̈რ საცხობი გრძელი უზურგო სკამი (ქალებისთვის), რომელზედაც ძველად სამსხვერპლო ღორს კლავდნენ

ლა̈რკინა̈რ საკიდი

ლა̈ჯშა̈რ საქსოვი დაზგა

ლა̈ჰჭი საურდულე

ლეზგჷრი დი̄რ სახლის დამამთავრებელი დირე სხვენსა და სახურავს შორის

ლეკერა̈ჲ ფიქალიანი სხვენი

ლენგრი ნენგრი გათლილი ფიქალი ქვა შეშის ჩამოსადებად

ლეტუ̂რე სანთელი

ლეშუ̂ემი{შ} სუ̂ეტ ძირითადი ვერტიკალური ბოძი, რომელიც იჭერს მთავარ დირეს

ლეჭუნდი̄რ ‖ ისგჷნტა̈ფ მსხვილად გათლილი ტიხარი მაჩვიბში, რომელიც ერთმანეთისგან ყოფდა ადამიანებსა და საქონელს

ლე̄ბი ღიობი (თივის ჩასაყრელი დარბაზსა და მაჩვიბს შორის) ლუკთხუუ̂ე კა̄რა̈ლ კუთხოვანი ფიქალი ქვები კერიასთან ლჷლღენ სპილენძის დიდი ქვაბი

ლჷრგიმ გრძელი მოჩუქურთმებული სკამი

მარა̈ნ მარანი (კერიის ქვედა მხარეს)

მა̈ჲდან აივანი ("მოედან-ი")

მა̈იდანი{შ} ყორ აივნის ("მოედნ-ი{}") კარი

მა̈ჟი̄ბ (დარბა̈ზ) სვანური სახლის მეორე სართული, სადაც ზამთრობით თივას ინახავენ ("დარბაზ-ი")

მა̈ჩუ̂იბ სვანური სახლის პირველი სართული (მიწის იატაკით), სადაც ზამთრობით ცხოვრობენ სვანები

მეყ პურის ყუა

მუუ̂სხუ̂ი მსხვერპლის შემწირავი

ნაბგუნ სამაგრი

ნატუ̄სუნ საკმეველი

ნა̈ფთ ნავთი

ნა̄ჭა კერიის სხვენის საკიდელი, ნაჭა

{ნი}კორთა თარო, სათავსო (ჭურჭლისა)

პერი{შ} ლა̈კდა̈რ ჩამჩა (ქაფის მოსახდელი)

საკურცხუ̂ილ საკარცხული, საუფროსო სკამი

სანა̈ჲ სენა, წალო, განჯინა (კედელში დატანებული)

სანცხუ̂ერ სათოფური; სათვალთვალო ჭუჭრუტანა, მრ. სანცხუ̂რა̈ლ სგირი 1. სვანური სახლის ქვედა სართული; 2. მიწის იატაკი, სოხანე სგირია̈{შ} დჷრ სვანური სახლის პირველი სართულის დირე სგირია̈{შ} ლეშუ̂ემ სვანური სახლის პირველი სართულის დედაბოძი სუ̂ანირ ძველებური სვანური ოდა სახლი

ტაბა̈გ ტაბაკი, მაგიდა, სუფრა

ტა̈ხდ/ტ ტახტი

ტოლიბა̈შ თამადა ("ტოლუმბაშ-ი")

ტუგუ̂ენ ადგილი სათოფურეებს შიგნით კაცის დასადგომად

უ̂ისხუ̂ი{შ} ბაგ სამსხვერპლო მოზვრის ბაგა

უ̂ისხუ̂იშ სა̈უ̂ სამსხვერპლო მოზვრის მარხილი

ფუნთქუ̂ის ხავსი

ქუფ 1. დაწნული კიდობანი; 2. ბუდე, ჭურჭელი

ქუფი{შ} ლა̈რკინა ლეშუ̂ემ ჭურჭლის ჩამოსაკიდი ბოძი

ქუ̂იჯ როდინი, ფილთა ("ქვიჯა")

ღუ̂აჟრე ლასგუ̂რა კაცების დასაჯდომი (კერიის წინ)

ყა̄̈რ ყავარი

ყორ კარი

ქა̄მე ყორ გარეთა კარი

სგა̄მე ყორ შიდა კარი

ნე̄სგა̈{შ ყორ შუა კარი

ყუ̂ელფ ‖ ყუ̂ერბ ადგილი კერიის გარშემო

შგილ, ნეშკა კერიის სხვენი, ერთგვარი ფიქალიანი სახურავი

შდექუ̂ თივის დიდი ზვინი

ცუყბა სარქველი, საცობი (ნაკელის გადასაყრელი ხვრელიდან) ცხჷრლი{შ} ლა̈რკინა საცერის (ცხრილ-ის) საკიდი ჭემი{შ} ლა̈ფიცხა̈რ კა̈უ̂ თივის გამოსაძრობი კავი

ჭემი{შ} ლა̈შდა̈რ ‖ ჰულდუმ ‖ ლა̈ზირ თივის გადასაყრელი ხვრელი

ჭერ ჭერი

ჭუ̂ა̈რტ ჭვარტლი

ხაგა̄̈მ გარედან მინაშენი პირველ სართულზე, მაჩვიბში, სითბოს შესანარჩუნებლად და მტრისაგან თავდასაცავად

ჴუ̂არჯა̈მ კედელში დატანებული თარო

ჰეჭ ურდული

ჰულდუმ ერდო

ს ა უ ბ ა რ ი XV 17

ლუშნუ ქორს ჷგემხ ჲო̄რი ჲედ სემი სართულდ: ჩუქუ̂ა̄ნ – მაჩუ̂იბს, ჟიქა̄ნ – დარბა̈ზს ი გუბა̈ნდს.

ლუშნუ ქორს ყო̄რ ლეჟა̄̈ნხა̈ნ ხა̄რ. მა̄̈ნკუ̂ი ყო̄რქა ხაგა̄̈მთე̄სგა ელღრიდ. ალა ლი ქა̄მე ყო̄რ. ეჩანღო ლი ნე̄სგა̄̈ ყო̄რ ი ქორა̈ ყო̄რ. ალას ხა̄რ ჰეჭ. ყო̄რ ლაგა̄̈გიჟი ლჷგ.

მა̈ჩუ̂ი̄ბ სამდ ყუ̂ელნი: ქორა̈ ყო̄რხა̈ნქა ბაგთე̄სგ' ე̄ლღრიდ. ამხა̈ნისგა ეშხუ ყო̄რ, ბაგა̈ ყო̄რ, გუ̂ალთე̄სგა ხა̄რ, ლაჴა̈ნ გუ̂ალთე̄სგა, მე̄რმე ყო̄რ ყუ̂ელფთე̄სგა ხა̄რ.

ყუ̂ელფი ნე̄სგაისგა ლა̈ლმესგა̄̈რ ლი ჟი ლჷბჷრჯე. სგუ̂ებინ ლენგრი ხალჯა. ფოყა̈რხა̈ნ ლუკთხუუ̂ე კა̄რა̈ლ ხო̄გ. ლა̈ლმესგა̄̈რი ლექუ̂ა̈ნ კერა̈ჲ ლჷგ. კერა̈ჲ ბერჟა̈შ ლი, ო̄შთხუ̂ ჭიშხ ჟიქა̄ნ კა ხალფარა. უ̂ეშგიმხა̈ნ ი ეჩხა̈ნ-ამხა̈ნ ლა̈მყინარა̄̈ლ ხო̄გ. ლა̈მყინა̄̈ ჩუქუ̂ა̄ნ ლა̈მყინა̄̈ გურნა̄̈ლ ზჷხ.

ყუ̂ელფ უ̂ო̄შთხუ̂დ ჩუ მეყუ̂ლე ლი: კერი ლეჟა̄̈ნხა̈ნ ლი კა̈ცხა̈შ, ამჩუ

ღუ̂აჟრე ლასგუ̂რა ლა̈სუ̂. კა̈ცხა̈ში თხუმ საკურცხუ̂ილ ლჷგ. ამხა̈ნ ჩუბე

ფოყს მარა̈ნ ლი.

კერი სგა̄მენ ლაზუ̂რა̄ლ ლი. ამჩუ ლჷგ ლა̈რბია̄ლ ბანდა̈რ. ამხა̈ნ ლი აჯაღ

ტირხ – ლაღულია̄ქი̄რ. ტირხჟი ლი ლაშა̈დ – ბარგლეშ შედდ ი

ლეზუ̂ბურა̄̈შდ.

კერი ლექუ̂ა̄̈ნ ლი კაუ̂ეშგიმ (კაღუ̂ეშგიმ). ამხა̄უ̂ აჯაღ ლაზუ̂რა̄ლ ი ლაბოფშ ლი. ამეჩუ ქა̄მე ფოყს ლი ლაჴა̈ნ გუ̂ალ. ლაჴა̈ნუნღო ლაფურ გუ̂ალ ლი, ამეჩუ ლაღუ̂ნა̄̈რი, ღუნრე ლაბა̈მ ლი. ლაფურიშ ი ლაჴა̈ნი(შ) ლა̈ლდიარე მუხუ̂ირისგა ლი ლა̈ნნუ̄ნა̄̈ლ.

კერი ქა̄მენ ლამა̄რ ლი. ამჩუ ლჷრგიმი ლა̈გნა ლი, ლჷრგიმ ლჷგ. ლჷრგიმი უ̂ეშგიმ ტა̈ხდ/ტ ლჷგ. ამეჩუ ლჷ̄გა̈ნ აჯაღ ლა̈ჯშა̈რ.

კერი ლეჟა̄̈ნ ქორს ხა̄რ ლა̈მზჷრ ლაჴუ̂რა.

ლატფა̈ ყორი სგა̄̈ნჩუ ლჷგ ლჷლღენ. ამხა̄უ̂თე̄სგა ხასკდა ჲო̄რიერუ̂ეშდ ფუთ ითქ. ალა ლი ლეღუ̂ი ლაჯა̈ბდ. სემი ჴა̄̈ნი ლეღუ̂ იჯბი ამე̄სგა აშხუდ.

გუ̂ალა̈რჟი – ლაჴა̈ნიშ ი ლაფურიშ ნე̄შკაჟი ლაღულია̄ქი̄რ ლი. ლაღულია̄ქი̄რს სგუ̂ებინ თე̄რა̈ლ ხა̄რ ი ლა̈ლდიარ.

გუ̂ალა̈რს სგუ̂ებინჩუ ლეჭუნდია̈რ ხა̄რ. ალია̈რს სგუ̂ებინჩუ თე̄რა̈ლ ხა̄რ. ამექა კუმა̈შ ლა̈დიარა̄ლჟი̄ნ თხუმს ა̈ყჰეხ ი ლა̈ლდიარისგა ჭემს იზბიხ.

კერი ჟიქა̄ნ დი̄რა̈ლჟი ხორიკ შგილ. შგილ ლჷფა̈რ ლი კა̄რა̈ლშუ̂. შგილჟი ხორიკ ნა̄ჭა ი კა̈უ̂ულდა̈რ. ალჲა̈რჟი ხორკინეხ ლა̈რსგუ̂ას ი ასტამს. გემტუ̂ა̈რ შგილი დი̄რჟი მო̄დეჲ შგილი დანდალჟი ხორიკ.

მა̈ჩუ̂ი̄ბი ჟიქა̄ნ დარბა̈ზ ლი. ალას ლუშნუდ მა̈ჟი̄ბი ხაჟხა.

დარბა̈ზს ყო̄რ ჟიქა̄ნქა ხა̄რ. ამე̄სგა ჭემ ესღუ̂ახ დარბა̈ზთე ჴანა̈რშუ̂.

დარბა̈ზს მე̄რმე ყო̄რ ხა̄რ ლეჟა̄უ̂. ამეჩუ ქა̄მენ ლაღობ ლა̈სუ̂. ლაღობხა̈ნ მა̄რე ესღჷრდა გუბა̈ნდთე (სუ̂ანირთე). გუბა̈ნდისგა ლჷგ კიბდუ̂ენ. ამხა̄უ̂ ხასკდა აშირ ფუთ ითქ.

გუბა̈ნდს მე̄სმე ლაგუ̂ბა̈ნდჟი გირკიდ გალუ̂ანა̈რ ხა̄რ, სანცხუ̂რა̈ლი ხა̄რ. სუ̂ანირთე ლი̄ზის ზურა̄ლს მა̄მა ხოყა̄̈დ. ამე̄სგა ლეტუ̂რა, მო̄დე ნატუ̄სუნს, მო̄დეჲ გუ̂იზს – ლემზირ ფექს ლახ ხუ̂იშხუ̂ინდად, ადო იშგენ ცხა̄̈ჲ მა̄მგუ̂ეშ ნირდა.

ლუშნუ ქორ ლჷფა̈რ ლი ყა̄̈რშუ̂. ჩუქუ̂ა̄ნ ძღუ̂იდა̈რქა – ლეზგჷრი დი̄რა̈ლ ხო̄ზ – სე̄მი. ჲო̄რ-ჲო̄რი დი̄რ ლატა̈ფი დი̄რ ლი. ლატა̈ფი დი̄რა̈ლჟი ჭე̄რა̈ლ ხაჭრაუ̂ახ. ჭე̄რა̈ლჟი ფუნთქუ̂ის ხარშა. ფუნთქუ̂ის კირშუ̂ ლი ლჷკირწყლა̈უ̂ე. ამეჟი კა̈უ̂ა̈რ ლიხ ჩუ ლჷრგიუ̂ე. ჲერქჷდა ლეზგჷრხა̈ნ უ̂ოხუ̂იშდ კა̈უ̂ ხო̄ბ. კა̈უ̂ა̈რ სგა ლჷნგჭე ლიხ ლეზგჷრი დი̄რჟი, კა̈უ̂ა̈რ უშხუ̂ა̄რ ხა̄̈ბხ. კა̈უ̂ა̈რჟი ზჷხ აღა̈რ: იშგუ̂იდ აშხუ̂ ფოყხა̈ნ, იშგუ̂იდ – მე̄რმახა̈ნ. აღა̈რჟი ხადა̄წყახ ყა̄რა̈ლ. ყა̄რა̈ლჟი ფიცრა̈ლ ზჷხ, ფიცრა̈ლჟი ბაჩა̈რ ზჷხ. ქორს ლექუ̂ა̄̈ნისგა კალუ̂ ხა̄̈ბ. კალუ̂ს გირკიდ ძღუ̂იდ ხაცხიპ. ლეჟა̄̈ნ გიმუნჩუ ხა̄რ ლახმი̄რ. ლექუ̂ა̄̈ნ ძღუ̂იდს სანცხუ̂რა̈ლ ხა̄რ ჲო̄რი, ეშხუ ჩუბა̄უ̂ ი მე̄რმე – ჟიბა̄უ̂. სა̈ნცხუ̂რა̈ლ სგა̄მენჩუ ტუგუ̂ენ ხა̄რ მა̄რე̄მი ლა̈გნად, მო̄დეჲ ლასგუ̂რად. ლექუ̂ა̄̈ნისგა ლა̈ლჩას ლაბა̄ბირ ყო̄რ ხა̄რ.

ამჟი̄შ ლი ჯუ̂ინელ ლუშნუ ქორ, მარე ამკა̈ლი ქორა̈ლს ათხე და̄̈რ ჷგემ შუ̂ა̈ნისგა.

სვანურ სახლს აშენებენ ორ ან სამ სართულად: ქვემოთ – მაჩვიბს, ზე-მოთ – დარბაზს(ა) და ტამბურს.

სვანურ სახლს კარი აღმოსავლეთიდან აქვს. პირველად კარით მაჩვიბის მინაშენში შევდივართ (მე და თქვენ). ეს არის გარეთა კარი. მერე არის შუა კარი და სახლის კარი. ამას აქვს ურდული. კარი ზღურბლზე დგას.

მაჩვიბი სამ ნაწილად იყოფა. სახლის კარიდან საქონლის სადგომში ("ბაგა-ში") შევდივართ. აქედან ერთი კარი, ბაგის კარი, გომურისკენ აქვს, სახარე გომურისკენ, მეორე კარი – ყველფისკენ ("აქვს").

ყველფის შუაში საცეცხლე არის ამოთხრილი. წინ ფიქალი ქვაა ჩადგმული ("ჩარგული"). გვერდებიდან დაკუთხული ფიქალი ქვები უდგას. საცეცხლეს ქვემოთ კერია დგას. კერია რკინისაა, ოთხ ფეხს ზემოდან ფიქალი ქვა აფარია. უკნიდან და აქეთ-იქიდან პურის მისაფიცხებელი გრძელი ქვები უდგას. იმათ ქვეშ პურის გამოსაშუშებელი რიყის (მრგვალი) ქვები აწყვია ("დვანან").

ყველფი ოთხად არის დაყოფილი: კერიის ზევით არის კერიის წინა ად-გილი, აქ კაცების დასაჯდომი იყო. კერიის წინა ადგილის თავში საკარცხუ-ლი დგას. აქედან ქვედა მხარეს მარანი არის.

კერიის შიგნით (მხარეს) საქალებო არის. აქ დგას საცხობი სკამი. აქეთ არის კიდევ ტიხარი – საცხვრე, ტიხარზე არის საჭურჭლე – ბარგი-ბარხა-ნის(ა) ("საგნების ჭურჭლად") და საჭმლისთვის ("საჭმლეულის{ა}დ").

კერიის ქვევით არის კერიის უკანა ადგილი. აქეთ კვლავ საქალებო და საბავშვო (ადგილი) არის. აქ, გარეთა მხარეს, არის სახარე გომური. სახარის შემდეგ საძროხე გომურია ("არის"); აქ სახბორე, ხბორების დასაბმელი, არის. საძროხის(ა) და სახარის ბაგის კუთხეში არის სათივე.

კერიის გარეთა (მხარეს) სამამაკაცო (ადგილი) არის. აქ სავარძლის ად-გილია ("არის"), სავარძელი დგას. სავარძლის უკან ტახტი დგას. აქ იდგა კიდევ საქსოვი (დაზგა).

კერიის აღმოსავლეთით სახლს აქვს სალოცავი ფანჯარა.

გვერდითი კარის შიგნით დგას (სპილეძის დიდი) ქვაბი. ამაში ეტევა ორ-მოცი ფუთი მარცვალი. ეს არის ხორცის მოსახარშავად. სამი ხარის ხორცი იხარშება ამაში ერთად.

გომურებზე – სახარის(ა) და საძროხის სახურავზე – არის საცხვრე. სა-ცხვრის წინაა ("აქვს") "თვალები" ("კამარ-ებ-ი") და ბაგა.

გომურებს წინ ტიხრები აქვთ ("აქვს"). ამათ წინ კამარები აქვთ, აქედან საქონელი ჭამის დროს თავს ყოფს და ბაგაში თივას ჭამს.

კერიის ზემოთ დირეებზე ჰკიდია სხვენი. სხვენი დაფენილი არის ფიქალი ქვებით. სხვენზე ჰკიდია ჯაჭვი და პატარა კავები. ამათზე ჰკიდებენ ჯაგ-რისს(ა) და ასტამს. სასანთლეც ("სანათი") სხვენის დირეზე ანდა სხვენის ძელზე ("დანდალ-ზე") ჰკიდია.

მაჩვიბის ზემოთ დარბაზია ("არის"). ამას სვანურად მაჟიბიც ("ზევითა") ჰქვია.

დარბაზს კარი ზემოდან აქვს. აქედან თივა მიაქვთ დარბაზში ხარებით.

დარბაზს მეორე კარი აქვს აღმოსავლეთით. აქ გარედან საფუტკრე ("სასკე") იყო. საფუტკრიდან კაცი მიდიოდა ტამბურში. იქ დგას კიდობანი. ამაში ეტევა ასი ფუთი მარცვალი.

ტამბურს მესამე სართულზე ირგვლივ გალავნები აქვს, სათოფურეებიც ("საისრეები") აქვს. ქალს ტამბურში ასვლა არ შეეძლო. ამაში სანთელს ან საკმეველს, ან გვიზს – სალოცავ (შესაწირ) ფქვილს თუ ვინახავდით, თორემ სხვა, ცხადია, არაფერი გვქონდა.

სვანური სახლი დაფარული არის ყავრით. ზღუდეებზე დამამთავრებელი დირეები უდევს – სამი, ორ-ორი დირე გვერდითი დირე არის. გვერდით დირეებზე ჭერ(ებ)ი აგია. ჭერ(ებ)ზე ხავსი აფენია. ხავსი კირით არის მოკირწყლული. ამაზე კავებია ჩარიგებული. ორივე დამამთავრებლიდან ხუ-თი კავი უბია. კავები ჩამაგრებულია დამამთავრებელ დირეზე, კავები ერთმანეთს აბია. კავებზე დევს ("დვანან") ლარტყები: შვიდი ერთი მხრიდან, შვიდი – მეორიდან. ლარტყებზე აწყვია ყავრები. ყავრებზე ფიცრები დევს, ფიცრებზე ქვები დევს.

სახლს ქვემოთ კალოა ("კალო აბია"). კალოს ირგვლივ ზღუდე არტყია. ზემოდან მიწის ქვეშ აქვს საღორე. დასავლეთით კედელს სათოფურეები ("საისრეები") აქვს ორი: ერთი ქვემოთ და მეორე – ზემოთ. სათოფურეებს

შიგნით ადგილია ("აქვს")კაცის (და)სადგომად, ანდა (და)საჯდომად. დასავ-ლეთიდან სადარაჯო ადგილს სანიავებელი კარი აქვს.

ასეთია ("არის") ძველი სვანური სახლი, მაგრამ ამგვარ ("ამ ყალი{ბის}") სახლებს ახლა არავინ აშენებს სვანეთში.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: შეადარეთ ძველი სვანური სახლი თანამედროვე სახლს.

§ 17. ს ა ს ა უ ბ რ ო მ ა ს ა ლ ა

ლასგუ̂რა {და}საჯდომი (სკამი) ლალსგუ̂რა {და}საჯდომი (ცხენი) სკა̈მ სკამი ბანდა̈რ გრძელი სკამი საკურცხუ̂ილ ოჯახის უფროსის სკამი, სავარძელი კუ̂ილ ჯორკო ლჷრგიმ ზურგიანი საჯდომ- საწოლი, გრძელი საჯდომი ტაბა̈გ ტაბაკი სტოლ მაგიდა ("სტოლ-ი") შკაფ კარადა ("შკაფ-ი") ლაყუ̂რა საწოლი კლას კლასი; სკოლა საბა̈ნ საბან შართქუ̂ინ საბანი, გადასაფარებელი მუშგუ̂რი სტუმარი


ლებ ლეიბი ზეწა̈რ, ძეწა̈რ ზეწარი ბალიშ ბალიში მურთაქა მუთაქა ტოტრე ლა̈კუ̂ცა̄̈ნ ხელსახოცი ("ხელები{ს} საწმენდი") ლიკუ̂ცა̄̈ნი შეწმენდა, შეხოცვა ლირში დაგება (ქვეშაგებისა) ლისგუ̂რე ჯდომა ლისგუ̂რა̄̈ლ დაჯდომა(ხლმ.) ლიყუ̂რე წოლა ლიყუ̂ნა̄̈ლ დაწოლა (ხლმ.) ქა მჷსყე გაკეთებული, გაწყობილი ლემესგ ცეცხლი ლადა̄̈სგ დასადები ლალხუ̂ეშ ხნიერი


ლაყუ̂რა̄̈ ლერქუ̂ა̈ლ ქვეშაგები ("საწოლი{ს} {ჩა}საცმელი")

ა წ მ ყ ო

I პ. მი სგურ ვზივარ ხუ̂აყუ̂რე ვწევარ ხუგ ვდგავარ ხუ̂იგნა̄̈ლ ვდგები
II პ. სი სგურ ხაყუ̂რე ხჷგ ხიგნა̄̈ლ
III პ. ეჯა სგურ აყუ̂რე ლჷგ იგნა̄̈ლ
I-II პ. ნა̈ჲ ლუსგურდ ლაყუ̂რედ ლჷგდ ლიგნა̄̈ლდ
I-III პ. ნა̈ჲ სგურდ ხუ̂აყუ̂რედ ხუგდ ხუ̂იგნა̄̈ლდ
II პ. სგა̈ჲ სგურდ ხაყუ̂რედ ხჷგდ ხიგნა̄̈ლდ
III პ. ეჯჲა̈რ სგურხ აყუ̂რეხ ლჷგხ იგნა̄̈ლხ

ნ ა მ ყ ო უ წ ყ ვ ე ტ ე ლ ი

I პ. მი სგურდა̈ს ვიჯექი ხუ̂აყუ̂რა̈ს ვიწექი ხუ̂იგნა̄ლდა̈ს ვდგებოდი
II პ. სი სგურდა̈ს ხაყუ̂რა̈ს ხიგნა̄ლდა̈ს
III პ. ეჯა სგურდა აყუ̂რა იგნა̄ლდა
I-II პ. ნა̈ჲ ლუსგურდად ლაყუ̂რად ლიგნა̄ლდად
I-III პ. ნა̈ჲ   სგურდად ხუ̂აყუ̂რად ხუ̂იგნა̄ლდად
II პ. სგა̈ჲ სგურდად ხაყუ̂რად ხიგნა̄ლდად
III პ. ეჯჲა̈რ სგურდახ აყუ̂რახ იგნა̄ლდახ
I პ. მი ხუ̄გა̈ნდა̈ს   ან ხუგდა̈ს ვიდექი, შდრ. მუღუ̂ა̄̈ნ{და} მქონდ
II პ. სი ხჷ̄გა̈ნდა̈ს ხჷ̄გდა̈ს ჯუღუ̂ა̄̈ნ{და}
III პ. ეჯა ლჷ̄გა̈ნ{და} ლჷ̄გდა ხუღუ̂ა̄̈ნ{და}
I-II პ. ნა̈ჲ ლჷ̄გა̈ნ{და}დ ლჷ̄გდად გუღუ̂ა̄̈ნ{და}
I-III პ. ნა̈ჲ ხუ̄გა̈ნ{და}დ ხუ̄გდად ნუღუ̂ა̄̈ნ{და}
II პ. სგა̈ჲ ხჷ̄გა̈ნ{და}დ ხჷ̄გდად ჯუღუ̂ა̄̈ნ{და}ხ
III პ. ეჯჲა̈რ ლჷ̄გა̈ნ{და}ხ ლჷ̄გდ а ხუღუ̂ა̄̈ნ{და}ხ

და ასე: ხა̄დხა̄დდა ჰქონდა, ხა̄გდახა̄გჷდა (‖ხა̄გჷდ, ხა̄გა̈ნდა) ადგა, ედგა; ხა̄̈ქუ̂დახა̄̈ქუდა (‖ხა̄̈ქუდ) ეცვა; ხა̄̈ბდახა̄̈ბჷდა (‖ხა̄̈ბჷდ) ება; ერტყა; ხა̄̈ზდახა̄სდა̈ნ{და} ეცვა, ედო.

ს ა უ ბ ა რ ი XVI

კლასა̈ უ̂ოთა̈ხისგა ლჷგხ: ლეთუ̂რიალე ლასგუ̂რა̄̈ლ, სკა̈მ, სტოლ, დაფა ი შკაფ. სკა̈მ დამბალ ლი ი მეშხე, სტოლ კჷ̄ლთხი ი ყუ̂ითელ, შკაფ სტოლდ ხოკლათხა ლი ი ყუ̂ითელ, დაფა ჩიდ მაკლათხე ლი ი მეშხე. სტოლ ი დაფა ლასგუ̂რა̄̈ლ სგუ̂ებინჩუ ლჷგხ, სკა̈მ სტოლცახა̈ნ ლჷგ ი შკაფ მუხუ̂ირისგა ლჷგ.

ლასგუ̂რა̄̈ლჟი ლეთუ̂რია̈ლ (სტუდენტა̈რ) სგურხ, მუთუ̂რი ჩუ ლჷგ მა̄დეჲ სკა̈მჟი სგურ, ჟურნა̈ლ სტოლჟი̄ნ ა̈რი. ჲერ კლასისგა ა̈ჲრიხ, ჲერ კლასისგა იჭუ̂და̄ნეხ, ჲერ კლასისგა მუთუ̂რის ხოჰუ̂ნა̈რიხ. მუთუ̂რი ხათუ̂რი, ლეთუ̂რია̈ლ ითუ̂რიხ.

ნიშგუ̂ეჲ სოფელისგა ლჷგ საშუალო კლას, ჲეშდკლასია̈ნ. მი ხუ̂ა̈რი მე̄ჩხრა კლასისგა (ჲედ: მე̄ჩხრაჲსგა).

კლასხა̈ნ ესღუ̂რიდ ა̈გითე. ქორს ნი̄გხ: სკამა̈რ, ბანდა̈რ, ლჷრგიმ, საკურცხუ̂ილ, კუ̂ილა̈რ, სტოლ, ტაბა̈გ, შკაფ, ლაყუ̂რა̄̈ლ ი იშგენ ბარგა̈ლ.

სკა̈მჟი, ბანდა̈რჟი, საკურცხუ̂ილჟი, კუ̂ილჟი ი ლჷრგიმჟი ისგუ̂რიხ. ალჲა̈რ ლასგუ̂რა̄̈ლ ლიხ. საკურცხუ̂ილ ქორა̄̈ მახუ̂ში̄ ლასგუ̂რა ლი. საკურცხუ̂ილჟი ეჯა გარ მა̄დეჲ ლალხუ̂ეშ მუშგუ̂რი̄ ისგუ̂რი. ბანდა̈რ ჯო̄დი სკა̈მ ლი ი ლასგუ̂რად ხუღუ̂ახ, ლჷრგიმ ჯო̄დი ი მაშრი სკა̈მ ლი ი ეჩას ლასგუ̂რადი ი ლაყუ̂რადი იჴმა̈რიხ. კუ̂ილ დამბალ ლასგუ̂რა ლი ი ეჩეჟი̄ ისგუ̂რიხ ლემასგუ̂ცახა̈ნ. სგა ხასგურხ სტოლს, ტაბა̈გს მა̄დეჲ ლემასგუ̂ (ლემესგს).

ჯუ̂ინალდ ტაბა̈გ ხუღუ̂ა̄̈ნდახ ლეზუ̂ბა̈ ლადა̄̈სგდ. ტაბა̈გ ჯო̄დი ი მაშრი ფიცა̈რ ლი ი უ̂ო̄შთხუ̂ დამბალ ჭჷშხჟი ლჷგ. ათხე სტოლ ხო̄გხ. სტოლჟი დე̄სგიხ ლეზუ̂ებ-ლეთრა (დია̈რს, ლუკუ̂ნა, ქუთს..., თა̈შს, ლეღუ̂ს), ჲჷგემხ (‖ჷგემხ) ხარშუ̂ს... ჰარა̈ყს ი იშგან. სგა ხესგუ̂რიხ ი იზბიხ ი ითრეხ.

აყუ̂რეხ ლაყუ̂რაჲსგა. ლაყუ̂რაჟი არშიხ: ლებს, ზეწა̈რს, საბა̈ნს მა̄დეჲ შართქუ̂ინს, ბალიშს. ჯუ̂ინალდ ამკა̈ლიბა̈რ მა̄მა ხუღუ̂ა̄̈ნდახ. ათხე ჩი̄ ხუღუ̂ა

აბრეშუმიშ მო̄დეჲ ატლა̈სი საბნა̈რ, თუ̂ეთნე ზეწა̈რ, მე̄ნშგუ̂ე ლებ ი ბალიშ ი ამკა̈ლიბა̈რ.

სტოლს, შკაფს ი ამკა̈ლი ბარგა̈ლს ათხე შუ̂ა̈ნს ასყე̄ნეხ, მარე ხოშა

ლაღა̈ლდ ქალა̈ქს იყდიხ. ქალა̈ქს იყდიხ ლაყუ̂რა̄̈ლს, ლაბრა̄ლა̈რს ი იშგან.

შუ̂ა̈ნისგაი̄ ეჯჟი ხუღუ̂ა ჩი̄ ქა მჷსყე ლარდა̄̈ლ, ე, იმუ̂ა̄̈ჲჟი ქალა̈ქისგა. ირქუ̂ა̄̈ლხ ი ილდე̄სგა̄̈ლხ ეჩე̄შჷ̄რად.

შომუ̂ა̄̈ჲ მი ლეთუ̂რი ხუ̂ა̈სუ̂ (ჲედ: მი ერ ხუ̂ითუ̂ერდა̈ს), ეჩქა დო̄სდ ხუ̂იგნა̄ლდა̈ს ჰამს ლაყუ̂რახა̈ნჟი, ტოტა̈რს ი ნიჩუ̂ა̈რს ხოჩა̄მდ ხუ̂იბა̈რდა̈ს, ლა̈კუ̂ცა̄ნშუ̂ ქა ხუ̂იკუ̂ცა̄̈ნდა̈ს, ჩუ ხუ̂იდჲარა̄ლდა̈ს ი ეჯჟი̄ნ ესღურდა̈ს კლასთე. ალ დრო̈უ̂ს მიშგუ ხოხუ̂რა დაჩუ̂ირ ლაყუ̂რაჲსგა აყუ̂რა, ხოხუ̂რა მუხუ̂ბე სტოლს ხასგურდა ი ჩა̈ის ითრა, დი̄-ჲ მუ ხეშდაბდახ. ლე̄თშუ̂ დოსდ ხუ̂იყუ̂ნა̄ლდა̈ს.

საკლასო ოთახში დგას ("დგ-ან-ან"): მოსწავლეების მერხები ("დასაჯდო-მები"), სკამი, მაგიდა, დაფა და კარადა. სკამი დაბალია და შავი, მაგიდა მა-ღალი და ყვითელი, კარადა მაგიდაზე უფრო მაღალია და ყვითელი, დაფა ყველაზე მაღალია (უმაღლესია) და შავი. მაგიდა და დაფა მერხების წინ დგას ("დგ-ან-ან"), სკამი მაგიდასთან დგას და კარადა კუთხეში ("დგას").

სკამებზე მოსწავლეები (სტუდენტები) სხედან. მასწავლებელი დგას ან სკამზე ზის; ჟურნალი მაგიდაზეა. ზოგი საკლასო ოთახშია ("კლასში არიან"), ზოგი კლასში წერს ("წერენ"), ზოგი კლასში კითხულობს ("კითხულობენ"), ზოგი მასწავლებელს უსმენს ("უსმენენ"). მასწავლებელი ასწავლის, მოსწავ-ლეები სწავლობენ.

ჩვენს სოფელში არის ("დგ-ას") საშუალო სკოლა ("კლას-ი"), ათკლასი-ანი. მე ვარ მეცხრე კლასში (ან: მეცხრეში).

სკოლიდან მივდივართ შინ. სახლში გვიდგას ("გვ-ი-დგ-ან-ან"): სკამები, გრძელი სკამი, საჯდომ-საწოლი (ზურგიანი გრძელი საჯდომი), საკარცხული, ჯორკოები, მაგიდა ("სტოლ-ი"), ტაბაკი, კარადა ("შკაფ-ი"), საწოლები და სხვა ნივთები ("ბარგ-ებ-ი").

სკამზე, გრძელ სკამზე, საკარცხულზე, ჯორკოზე და ზურგიან გრძელ საჯ-დომზე სხდებიან. ესენი {და}საჯდომებია. საკარცხული სახლის უფროსის {და}საჯდომია. საკარცხულზე მარტო ის კი არადა, საპატიო სტუმარიც ჯდე-ბა. ბანდა̈რ გრძელი სკამია და დასაჯდომად აქვთ, ლჷრგიმ გრძელი და ფარ-თო სკამია და იმას საჯდომადაც და საწოლადაც ხმარობენ. ჯორკო დაბალი საჯდომია და იმაზე სხდებიან ცეცხლთან. უსხედან მაგიდას, ტაბაკს ან ცეცხლს.

ძველად ტაბაკი ჰქონდათ საჭმლის დასადებად. ტაბაკი გრძელი და ფარ-

თო ფიცარია და ოთხ დაბალ ფეხზე დგას. ახლა მაგიდა უდგათ. მაგიდაზე დებენ საჭმელ-სასმელს (პურს, ყველჩართულ მჭადს, ხაჭაპურს... ყველს, ხორცს), დგამენ წვნიანს ("ხარშო-ს")..., არაყს(ა)და სხვას. მიუსხდებიან და ჭამენ და სვამენ.

წვანან საწოლში. საწოლზე აგებენ: ლეიბს, ზეწარს, საბანს ან გადასაფა-რებელს, ბალიშს. ძველად ამისთანები არ ჰქონდათ. ახლა ყველას აქვს აბრე-შუმის ან ატლასის საბნები, თეთრი ზეწარი, რბილი ლეიბი და ბალიში და ამისთანები.

მაგიდას, კარადას და ამისთანა ნივთებს ახლა სვანეთში აკეთებენ, მაგ-რამ უფრო მეტად (მეტწილად) ქალაქში ყიდულობენ. ქალაქში ყიდულობენ საწოლებს, (პირ)საბნებს და სხვას. სვანეთშიც ისე აქვს ყველას გაწყობილი საცხოვრებლები, ე, როგორც ქალაქში. საჭმელსაც ისე ამზადებენ და იკვებე-

ბიან ("ჭამენ"), როგორც ქალაქში. იმოსებიან და (ფეხთ) იცვამენ ("ი--ებ-

ენ") იმათებურად (იქაურად).

როცა მე მოსწავლე ვიყავი (ან: მე რომ ვსწავლობდი), მაშინ ადრე ვდგე-ბოდი დილას საწოლიდან, ხელებს(ა) და სახეს კარგად ვიბანდი, პირსახო-ცით ("საწმენდით") გავიწმენდდი, შევჭამდი და ისე მივდიოდი სკოლაში. ამ დროს ჩემი უმცროსი და საწოლში იწვა, პატარა ძმა მაგიდას უჯდა ("სტოლ-ს აჯდა") და ჩაის სვამდა, დედა და მამა მუშაობდნენ. ღამით ადრე ვწვებოდი.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: 1. თარგმნეთ ხალხური სიმღერიდან და პროზიდან ამო-ღებული ეს ადგილები:

"ჩიდ მაჩენე თამარ დედფალ, ფა̈თუ̂ა̈რ ჯაგა̈ნდა ყუ̂არყუ̂ლა̈ჲ, თერა̈ლ ჯისგურდა გიშრიშე, შდჷქა̈რ ჯადდა მარგლიტიშე, ქა̈მშხან ჯაქუდა აბჯარე, ჭჷშხას ჯასდანდა, ო, ჩექმარე, თხუმას ჯაგა̈ნდა ზურჩია, ... მადრა̈ჴ ჯუღუ̂ანდა ოქუ̂რა̈ში..."

ეჯნე̄მ ლალე̄მ თა̈შ ი დია̈რ ი ჩუ ლაიშ სარგა̈ ლიც. ეჯჲა̈რ ირდიხ მეზუ̂ბელმჷყ ი ლაჲზუ̂ებნეხ ი ლაჲთჷრეხ ლეზუ̂ებ-ლეთრა.

2. აღწერეთ თქვენი ოთახის ავეჯი.

§ 18. ს ა ს ა უ ბ რ ო მ ა ს ა ლ ა

კუმა̈შ საქონელი მანგა̈რ მსხვილფეხა საქონელი მა̈ნცინ წვრილფეხა საქონელი ქუ̂ინლჷმგენე სულდგმული ჴა̈ნ ხარი უუ̈რ ძროხა ("ფურ-ი") ღუნ ხბო ხაბნა მოზვერი დეკა̈უ̂ილ დეკეული ჩა̄̈ჟ ცხენი სა̄ბელ კვიცი დაჴჷლ, მრ. დაჴა̈რ თხა ნეღა̈შტ თიკანი ღოლჲა̄ქ ცხვარი ჟინაღ{უ̂} კრავი, ბატკანი ხა̈მ ღორი ჩუ̂ენჩხ ღორის დინგი ("ჩონჩხ-ი") გუ̂ეჭ, მრ. გოჭა̈რ გოჭი гუ̈ლ, ჰილუ̂ ჯორი წელ ვირი წელი ღუნ ჩოჩორი ("ვირი{ს} ხბო", შდრ.წელისაბელ"ვირი{ს}კვიცი") ჟეღ ძაღლი ფა̈კუ̂ნა ლეკვი ციცუ̂ კატა კიტაუ̂ კნუტი ნეზუ̂ ნეზვი (ღორის{ა})


ჲერსკნ, ჲერსკა̈ნ, ჰერსკა̈ნ არჩვი თხე̄რე მგელი და̈შდუ̂ დათვი მა̄ლ მელა კუ̂ენ, მრ. კონა̈რ კვერნა რა̈ჭუ̂ კურდღელი შინა̈უ̂ირ შინაური გარეუ̂ილ გარეული მჷნა̄თა̄̈ლი მონაწილე, წევრი ლითხუ̂ჲა̈რ, ლითხუ̂ჲარუ̂ ნადირობა მეთხუ̂ჲა̈რ მონადირე ლა̈თხუ̂ჲარ სანადირო ნა̈თხუ̂ჲარუ̂/ე ნანადირევი ლიზა̄̈ლ მოგება, შობა (ძვ. ქ. "ზუ-ებ-ა") ლითუ̂ა̄̈ლ მოგება, დაბადება, შობა ლი̄შგი მოწველა ლე̄შგი საწველი ლიძჰენი დაკვლა ლა̈ძჰა, ლა̈ძიჰ, ლა̈ძცა საკლავი ლიდგა̈რი მოკვლა; მოკვდომა ლიჯიშ ქსოვა ლიტუ̄ლი ძახილი ლიი, ლიე̄სგი წაღება; წაყვანა ლილა̄̈ბი დასაპალნება ლალა̄̈ბ სასაპალნო ლა̄̈ბ საპალნე ლიფშუ̂დე კრეჭა (მატყლისა, თმისა)


ზურა̈ჲ დედალი (თხა, ცხვარი და მისთ.) ლი̄მბუ̂ი, ლი̄მბუ̂ა̄̈ლ(ხლმ.) მბობა

ღუ̂აშ ჯიხვი (ვაცი) კუ̂იცრა შუნი (დედალი ჯიხვი)


ძაგუ̂ ჯაგარი კე̄შ ტყაპუჭი (ცხვრის ტყავისა)


ფოთრ შუნის ან არჩვის თიკანი ("ფოთრ-ი") ქუ̂ირქუ̂ ქურქი

-ღა თანდებული "თვის" ამღა ამისთვის, ეჯღა იმისთვის ლილუ̂რი ლორის გაკეთება ("და-ლორ-ვ-ა" ლილგუ̂ა̈რი გასუქება ლი̄მნე ჭმევა ლე̄მნე საჭმელი, საკვები


გუდრა ბეწვიანი ხალთა ("გუდა")

ჟა̈ჴ გუდა (მაწვნის, ყველის, წყლის

")                 წასაღებად)

ჰჷნგირ უნაგირი

კული ხამი შალი, ადგილობრივი ქსოვილი

ბარდან ფართალი

ხუ̂ა̈ჲნუკუ̂ი ბევრნაირი            სა̈უ̂ მარხილი

მიჭუ̂, მრ. მუჭუ̂ა̈რ რქა            ლაჴუ̂ა̈მ სამლოცველო, ეკლესია

ქა̈რა̈ხს ჯიხვის ან ხარის ყანწი ("ქარახს-ი")

ნ ა მ ყ ო წ ყ ვ ე ტ ი ლ ი

I პ. მი ჟ'ოხუ̂გა‖ჟ'ოხუ̂გა̈ჲ ავდექი ჩუ̂ესსგუ დავჯექი ჩოთყუ დავწექ
II პ. სი ჟ'ახგა‖ჟ'ახგა̈ჲ ჩუ̂ესსგუ ჩუ̂ათყუ
III პ. ეჯა ჟ'ანჷ̄გა̄̈ნ ჩუ̂ესსგურდა ჩუ̂ადყურდა
I-II პ. ნა̈ჲ ჟ'ალჷ̄გა̄̈ნდ ჩუ̂ელსგურდად ჩუ̂ალყურდად
I-III პ. ნა̈ჲ ჟ'ოხუ̄გა̄̈ნდ ჩუ̂ესსგურდად ჩოთყურდად
II პ. სგა̈ჲ ჟ'ახჷ̄გა̄̈ნდ ჩუ̂ესსგურდად ჩუ̂ათყურდად
III პ. ეჯჲა̈რ ჟ'ანჷ̄გა̄̈ნხ ჩუ̂ესსგურდახ ჩუ̂ადყურდახ
I პ. მი ოღუ̂ერ‖ოღუ̂ე მოვედი ოდერ‖ოდე წავედი
II პ. სი აღერ‖აღე ადერ‖ადე
III პ. ეჯა ანჴა̈დ აჩა̈დ
I-II პ. ნა̈ჲ ალჴა̈დდ ალჩა̈დდ
I-III ნა̈ჲ ონჴუ̂ა̈დდ ოჩა̈დდ
II პ. სგა̈ჲ ანჴა̈დდ აჩა̈დდ
III პ. ეჯჲა̈რ ანჴა̈დხ აჩა̈დხ

ს ა უ ბ ა რ ი XVII

შუ̂ა̈ნს ხორიხ ალ კუმა̈შ: ჴანა̈რ, ფურა̈ლ/რ, ხაბნა̄̈რ, დეკა̈უ̂ილა̈რ, ღუნუ̂ა̈რ. ალჲა̈რს ჩი̄ მანგრა̈ლს ხატუ̄ლიხ. ხორიხ აჯაღ ჩა̄ჟა̈რ, სა̄ბლა̈რ, ჰილუ̂ა̈რ ი წელა̈რ. ამჷნქა ხორიხ: დაჴჷლ, ღოლჲა̄ქ ი ხა̈მ. ალჲა̈რს მა̈ნცინ ხაჟხახ. მანგა̈რ ი მა̈ნცინ მა̈გ შინა̈უ̂ირ ქუ̂ინლჷმგენა̄̈ლ ლიხ.

Чтრ ი„ა̄̈Л ი ეЬა‖ ეЬი̄ გე„Лს ღუნ ხაჟხა. ეშხუ ი Оორი Л„ა̈О ღუნ Оედ ხაბნა Лი, Оედ დეКა̈უ̂იЛ. ხაბნა вა̈ნОა̄Ш Лი, დეКა̈უ̂იЛЧтОა̄Ш.

ჩა̄̈ჟი იზა̄̈ლ ი ეჩა გეზალს სა̄ბელს ხატუ̄ლიხ, წელი იზა̄̈ლ წელი ღუნს. дтЛ მა̄მა ი„ა̄̈Л.

დაჴჷლ, ღოლჲა̄ქ ი ხა̈მ იზა̄̈ლხ, მარე ალჲარე გეზლი̄რს მე̄რმე-მე̄რმე ჟახა̄̈ლ ხაჟხახ: დაჴლა̈შს ნეღა̈შტ ხაჟხა, ღოლჲა̄ქა̈შს – ჟინაღ ი ხა̈მიშს – გუ̂ეჭ. ჟეღს ფა̈კუ̂ნა ხეთუ̂ი, ციცუ̂ს – კიტაუ̂.

ნიშგუ̂ეჲ ფერმას ხორი:  სემი აშირ Чтრ, Оორი აშირ ი

უ̂ოხუ̂იშდჲეშდიუ̂ოხუ̂იშდ ჴა̈ნ, აშირ ი ჩხარა̄̈შდიარა ღუნ, ჲერუ̂ეშდ ჩა̄̈ჟ ი მინე ჲეშდ სა̄ბელ, ხუ̂ა̈ჲ დაჴა̈რ, ღოლჲა̄ქა̈რ ი ხამა̈რ, ხორიხ აჯაღ უ̂ოშუ̂ა̄ლე дтЛ ი წეЛ. Чერმა̄̈ მჷნა̄თა̄Лასი (წეუ̂რა̈რსი) ხორიხ ა̈გის: ფურა̈ლ, დაჴა̈რ, ღოლჲა̄ქა̈რ ი ხამა̈რ.

Ьა̄̈ჟ ი дუ̂იЛ ЛЛსგურა̄Лდ ხორიხ, Чтრ ი დაвЛЛე̄შგიდ ი Лა̈Юдადი, ღოლჲა̄ქა̈რ ი ხამა̈რი̄ – ლა̈ძჰად. ჩა̄̈ჟს ი ჰილუ̂ს ჰჷნგირს ხაგემხ, ჟი ხესგუ̂რიხ ი ესღრიხ (ა̈იხ), იმუ̂ა̄̈ჲთე ხაკუხ. ალჲა̈რი ი წელ ლალა̄̈ბდ ხაყახ. ჯუ̂ინალდ Ьა̄̈ჟშუ̂ ი„Лა̄Лდახ гфОათე: Шუთა̄̈შთე, „უგდიდთე ი Ьი̄თე, ათხე ჰაეროპლანშუ̂ ი მანქანოშ (მა̈შინოშ) იზელა̄̈ლხ ი ბარგა̈ლი ესღუ̂ახ ი ახღუ̂ახ; ამღა ლი ეჯე̄, ათხე სერ ხუ̂ა̈ჲს მა̄მა ხორი ჩა̄̈ჟ.

ღოლჲა̄ქს იფშუ̂დეხ ი ეჩი̄ მა̈ტყხენქა ‖ მა̈ტყხა̈ნქა იჩოხ ლუშნუ ფაყუ̂ა̈რს, იჯიშხ კულის, ჭიშხიშ ი ტუ̂ეტიბერა̈ლს. კულიხა̈ნქა აშხებდახ ი ა̈შხბიხ უ̂ოსა̈რს, შალბა̈რს, ზითჴარა̈ლს ი იშგან. ათხე კული მჷქაფ ბარდანს იყდიხ ი ეгღა КЛის ხოხუ̂რა̄მ იгიშხ. მანგა̈რს ი მა̈ნცინს (вა̈ნს, Чтრს, ღუნს, დეკა̈უ̂ილს, ხა̈მს, დაჴჷლს, ღოლჲა̄ქს ი იშგან) – ჩი̄ ა̈ძჰენიხ ‖ ა̈ძცენიხ . ალჲარე ლეღუ̂ ხოჩა გა̈მა̈შ ლი. ლეღუ̂ს ხაჟხა: ჴა̈ნი ლეღუ̂, ღუნი ლეღუ̂, დაჴლა̈ ლეღუ̂, ხა̈მი ლეღუ̂ ი იშგენ. ლეღუ̂ს აჯა̈ბხ მა̄დეჲ ატყბეხ ი იზბიხ. ლეღუ̂ხა̈ნქა ასყე̄ნეხ ლეზუ̂ბა̈რს. ხა̈მიშ ი ჴა̈ნი ლეღუ̂ს ალუ̂რიხ ი იჴმა̈რიხ ლუფხუ̂ს ი ზაუ̂ლადეღს. ხა̈მი ფა̈თუ̂ს ძაგუ̂ ხაჟხა. ეჩას ჯუ̂ინალდ ჰო̈დდახ. вა̈ნიშ ი Чтრი გუ̂ა̈რახა̈ნШЬЧЛა̈რს ასყე̄ნახ, ღოЛОა̄Шა̈ ФЧხა̈ნШა – Кეშს, დაჴლა̈ ტუფხა̈ნქა – ქუ̂ირქუ̂ს, გუდრას, ჟა̈ჴს ი იშგან. ჴა̈ნი მუჭუ̂ა̈რხა̈ნქა ქარხსა̈ლს ასყე̄ნეხ.

კუმა̈შ ლუფხუნღო მუჟღორ ლახუ̂ს ხორიხ, ლინთუ̂ისგა – ფერმას ი ა̈

გის. ლახუ̂ს ეზერ ლაჩა̈ხუ̂ ა̈რი. მეჩხფე კუმა̈შ ეჩე ჩუ ილგუ̂ა̈რიხ. ლახუ̂ს ა̈ჭმეხ ი ჭემ ახღუ̂ახ სა̈უ̂შუ̂ მა̄დეჲ მანქანოშ ფერმათე ი ა̈გითე ლინთუ̂ისგა კუმში ლე̄მნად.

აშხუ̂ინ ნიშგუ̂ეჲთე (შუ̂ა̈ნთე) ანჴა̈დხ მიშგუ აფხნეგა̈რ ქა̈რთხა̈ნ, ქუთა̄̈შხა̈ნ ი ნა̈ჲ ოჩა̈დდ ცხეკთე. ეჩე მუშუ̂ა̈ნ მეთხუ̂ჲა̈რდ მიშგუ̂ა აფხნეგა̈რს ამჟი̄ნ ოხო̄მბუ̂ე:

შუ̂ა̈ნОა̈ Кгა̈რისგა ა̈რიხ: ღუ̂აშა̈რ, Кუ̂იცრა̄̈ЛОერსКნა̈Л. Чтრ ღუ̂აშ კუ̂იცრა ლი. კუ̂იცრა (= დაჴჷლ) ი ზურა̈ჲ ჲერსკნ იზა̄̈ლხ. კუ̂იცრა̄̈ გეზალს ფოთრ ხაჟხა, ჲერსკნიშს – ნეღა̈შტ. ალჲა̈რს ჩი̄ ნა̈თხუ̂ჲარა̈ლს ხუ̂ატუ̄ლიდ.

ცხეკს ა̈რიხ: თხე̄რა̄̈ლ, და̈შდუ̂ა̈რ, მა̄ლა̈რ, კონა̈რ ი რა̈ჭუ̂ა̈ლ. შუ̂ანა̈რ ხოჩა მეთხუ̂ჲარა ლიხ. კოჯა̈რისგა ეჯჟი იზელა̄̈ლხ, იმუ̂ა̄̈ჲჟი სგა̈ჲ ნაკისგა. მეთხუ̂ჲარა ადგა̈რიხ ლა̈თხუ̂ჲარს: და̈შდუ̂ა̈რს, თხე̄რა̄̈ლს, მა̄ლა̈რს, კონა̈რს, რა̈ჭუ̂ა̈ლს ი იშგან. ათხე ღუ̂აშა̈შ, კუ̂იცრა̄̈შ ი ჲერსკნი ლიდგა̈რი̄ ნა̈ბ მა̄მა ლი. შუ̂ანა̈რს ხუ̂ა̈ჲნუკუ̂ი ლი̄მბუ̂ა̄̈ლ ხალა̈ტხ მეთხუ̂ჲარა̄̈ ბედჟი. ლითხუ̂ჲარა̈ ბედჟი̄ნი ა̈რიხ ლიღრალა̈რ: "ბეთქილ", "მეთხუ̂ჲა̈რ ჩორლა̈ჲ", "და̈ლილდ", "თუ̂ეთნე მანგურ", "გიუ̂ერგილა" ი მე̄რმა̄̈ლ.

ღუ̂აშა̈შ ი ჲერსკნი მუჭუ̂ა̈რ ხუ̂ა̈ჲ ა̈რიხ ლაჴუ̂მია̈რისგა. მეთხუ̂ჲარა მინე ნადგარუ̂ ნა̈თხუ̂ჲარა̄ლე მუჭუ̂ა̈რს ქორა̈ ქა̄მე ჭუ̂ა̈დუ̂ა̈რს ხონხენიხ.

თხე̄რე̄მიშ, და̈შდუ̂ა̈შ, კუ̂ენიშ ი მა̄ლა̈ ტუფუ̂ა̈რს ჰო̈დიხ, ჲედ და̈შდუ̂ა̈შ ი

თხე̄რე̄მი ტუფუ̂ა̈რს ჩუ̂არშიხ, მო̄დეჲ ჭუ̂ა̈დთე ხორკი̄ნეხ".

მანგა̈რს ი მა̈ნცინს, კოჯრეშ ი ცხეკი ნა̈თხუ̂ჲარა̄̈ლს ი ნა̈დირს (ჴეცა̈რს) ხა̄რხ: თხუ̂იმ, ტა̈ნ, ჭჷშხა̈რ, თე̄რა̈ლ, შდჷმრა̈ლ ი იშგენ, მარე ჭჷშხა̈რ ხა̄რხ სგუ̂ებნე ი უ̂ეშგმეშ. ამჷნქა, ხა̄რხ ჩი̄ ჯო̄დი მა̄დეჲ მეკუ̂შდე ჰაკუ̂ა̈დ, ჲერხის (კუმა̈შს, დაჴლა̈რს, ღოლჲა̄ქა̈რს ი ნა̈თხუ̂ჲარა̄̈ლს) – მუჭუ̂ა̈რ. ხა̈მი ნიჩუ̂ა̈რს ჩუ̂ენჩხ ხაჟხა.

სვანეთში ჰყავთ ეს საქონელი: ხარები, ძროხები, მოზვრები, დეკეულები, ხბორები. ამათ ყველას მსხვილფეხას ("მსხვილებს") ეძახიან. ჰყავთ კიდევ ცხენები, კვიცები, ჯორები და ვირები. ამას გარდა, ჰყავთ: თხა, ცხვარი და ღორი. ამათ წვრილფეხა ჰქვიათ. მსხვილფეხა და წვრილფეხა ყველა შინაური საქონელია ("სულდგმულია").

ძროხა იგებს და მის შვილს ხბო ჰქვია. ერთი-ორი წლის ხბო ან მოზვე-რია, ან – დეკეული. მოზვერი სახარეა, დეკეული – საძროხე.

ცხენიც იგებს და იმის შვილს კვიცს ეძახიან, ვირიც იგებს ჩოჩორს (ვირის "ხბოს"). ჯორი არ იგებს.

თხა, ცხვარი და ღორი იგებენ, მაგრამ ამათ შვილებს სხვადასხვა სახელე-ბი ჰქვიათ: თხისას თიკანი ჰქვია, ცხვრისას – ბატკანი და ღორისას – გოჭი. ძაღლს ლეკვი უჩნდება, კატას – კნუტი.

ჩვენს ფერმას ჰყავს სამასი ძროხა ("ფურ-ი"), ორას ორმოცდათხუთმეტი ხა-რი, ას ოთხმოცდათვრამეტი ხბო, ოცი ცხენი და იმათი ათი კვიცი, ბევრი თხები, ცხვრები და ღორები, ჰყავთ კიდევ რამდენიმე ჯორი და ვირი. ფერმის მო-წილეებსაც (წევრებსაც) ჰყავთ სახლში: ძროხები, თხები, ცხვრები და ღორები.

ცხენი და ღორი საჯდომად ჰყავთ, ძროხა და თხა – საწველად და საკლა-ვადაც, ცხვრები და ღორებიც – საკლავად. ცხენს{ა} და ჯორს უნაგირს ად-

გამენ, {მო}ასხდებიან და მიდიან ("მიჰყავთ"), საითაც უნდათ. ესენიც და ვი-

რიც სასაპალნედ ჰყავთ. ძველად ცხენით

დადიოდნენ შორს: ქუთაისში,


ზუგდიდში და ყველგან, ახლა თვითმფრინავით(ა) და მანქანით დადიან და

ბარგიც მიაქვთ და მოაქვთ; ამიტომაა ("არის ის, ე,"), რომ ახლა უკვე ბევრს არ ჰყავს ცხენი.

ცხვარს კრეჭენ და იმის მატყლისგან აკეთებენ სვანურ ქუდებს, ქსოვენ შალს, ფეხის(ა) და ხელის წინდებს. შალისგან კერავდნენ და კერავენ: ჩო-ხებს, შარვალს, პაიჭებს(ა) და სხვას. ახლა ხამი შალის ნაცვლად ფართალს ყიდულობენ და ამიტომ შალს ნაკლებად ქსოვენ.

მსხვილფეხას(ა) და წვრილფეხას (ხარს, ძროხას, ხბოს, დეკეულს, ღორს,

ცხვარს{ა} და სხვას) – ყველას კლავენ. ამათი ხორცი გემრიელია ("კარგი გე-

მოსია"). ხორცს ჰქვია: ხარის ხორცი, ხბოს ხორცი, თხის ხორცი, ღორის ხორცი და სხვა. ხორცს ხარშავენ ან წვავენ და ჭამენ. ხორცისგან აკეთებენ საჭმელებს. ღორის(ა) და ხარის ხორცს ლორად აკეთებენ და ხმარობენ გა-ზაფხულზე და ზაფხულში ("გაზაფხულს და ზაფხულს"). ღორის თმას ჯაგარი ჰქვია. იმას ძველად ყიდდნენ. ხარის(ა) და ძროხის ტყავისაგან ფეხსაცმელს აკეთებდნენ, ცხვრის ტყავისაგან – ტყაპუჭს, თხის ტყავისაგან – ქურქს, ხალთას, გუდას (ტიკს) და სხვას. ხარის რქებისაგან ყანწებს აკეთებენ.

საქონელი გაზაფხულიდან შემოდგომამდე ("შემოდგომას") მთაში ჰყავთ, ზამთარში – ფერმაში და შინ. მთაში ("მთას") კარგი საძოვარია. გამხდარი საქონელი აქ სუქდება. მთაში თიბავენ და თივა მოაქვთ მარხილით ან მანქანით ფერმაში და სახლში ზამთარში – საქონლის საჭმელად.

ერთხელ ჩვენთან (სვანეთში) მოვიდნენ ჩემი ამხანაგები თბილისიდან, ქუთაისიდან და ჩვენ წავედით ტყეში. იქ სვანმა მონადირემ ჩემს ამხანაგს ასე უამბო:

"სვანეთის კლდეებში არიან: ჯიხვები, შუნები და არჩვები. ფური ჯიხვი შუნია. შუნი და დედალი არჩვი იგებენ. შუნის შვილს ფოთრი ჰქვია, არჩვისას – თიკანი. ამათ ყველას ნანადირევს ვეძახით.

ტყეში არიან: მგლები, დათვები, მელიები, კვერნები და კურდღლები. სვანები კარგი მონადირეები არიან. კლდეებში ისე დადიან, როგორც თქვენ – ვაკეში. მონადირეები კლავენ ნადირობისას ("სანადიროს"): დათვებს, მგლებს, მელიებს, კვერნებს, კურდღლებს და სხვას. ახლა ჯიხვის, შუნის(ა) და არჩვის მოკვლის ნება არ არის. სვანებს მრავალნაირი(ს) თხრობა ("მბ-ობ-ა") უყვართ მონადირეები{ს} შესახებ ("ბედ-ზე"). ნადირობი{ს} შესახებაც ("ბედ-ზე-ც") არის სიმღერები: "ბეთქილი", "მონადირე ჩორლა", "დალი", "თეთრი მანგური", "გივერგილა" და სხვები.

ჯიხვის(ა) და არჩვის რქები ბევრია ეკლესიებში. მონადირეები თავისი ("მონაკლავი") ნანადირევ(ებ)ის რქებს სახლის გარეთა კედლებს უტნევენ. მგლის, დათვის, კვერნის(ა) და მელიის ტყავებს ყიდიან ან დათვის(ა) და მგლის ტყავებს ძირს {და}აგებენ, ან კედელზე (კედლისკენ) კიდებენ".

მსხვილფეხას{ა} და წვრილფეხას, კლდის{ა} და ტყის ნანადირევ(ებ)ს{ა} და ნადირს ("მ-ხეც-ებ-ს") აქვთ: თავი, ტანი, ფეხები, თვალები, ყურები და სხვა, მაგრამ ფეხები აქვთ წინა და უკანა. ამას გარდა, ყველას აქვთ გრძელი ან მოკლე კუდი, ზოგს (საქონელს, თხებს, ცხვრებს{ა} და ნანადირევ(ებ)ს) – რქები. ღორის დინგებს (ძვ. ქ. "ნიჩ-ურ-ს") ჩონჩხი ჰქვია.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა : შეადგინეთ მოკლე მოთხრობა ტექსტში მოცემული ლექსიკის გამოყენებით.

§ 19. ს ა ს ა უ ბ რ ო მ ა ს ა ლ ა

ნა̈პრ ფრინველი ჴაუ̂იჩ ჩხიკვი
ქათალ ქათამი ჩხჷრჷშტ ჩხართვი
ყუ̂იჩ მამალი ("ყვინჩ-ილ-ა") ლჷგრე კვერცხი
და̈დუ̂ დედალი ლინგრე კვერცხის დება
წინწილ წიწილა; ბარტყი მჷნგრე კვერცხის მდებელი
ბა̈ტ ბატი ლიბნე დაწყება
ბჟიტ ბჟიტი ცჷჴემა̈დ, ცხუ̂ი-ცჴემა̈დ მშვილდ-ისარი
მილც ‖ მჷლცი იხვი ნეჯუ̂იდ მახე
ინდოუ̂ირ ინდაური ლიფშუ̂დე გაშვება
მიმილ მიმინო ლირდუ̂ნე ყოლება
უ̂ერბ ორბი მჷჯა̈ბ მოხარშული
წა̄̈უ̂რ წერო მჷტყა̈ბ შემწვარი
ცხა̈კუ̂ ქორი ბინტყილ ბურტყლი
ღუ̂ამა̈ლ ყორანი ბუმბილ ბუმბული
ჭუ̂ე̄რ, მრ. ჭო̄რა̈ლ ყვავი ამი̄ ბა̈დშუ̂ ამი{ს} გამო, ამიტომ
მუგუ̂ მტრედი ნიკრა̈ტ ნისკარტი
შდაუ̂ალ მერცხალი ნუკუ̂იშ -ნაირი
შყა̈ჟუ̂ მწყერი ლუნყუ̄რე მშვიდი
მჷყე̄ლ გარეული ინდაური ჩია̄̈გ ყველგან
მაღლაუ̂ შოშია ღალე ფრთა
ლამა̄̈რია̄̈ ქოქოჩა̈ჲ ოფოფი ხა̈ლხ ხალხი
("წმინდა მარიამი{ს} ქოჩორა") ლა̈ნშა̈ნ სანიშნო, ნიშანი
გა̈გო გუგული ლიკჷრკა̄ცე კაკანი
კუ̂ინჩ სკვინჩა ლინკუ̂ლი კენკვა
მჷჴლი̄ნდ ბოლოქანქალა ჴუ̂ინჩა̈ჴ‖ ჩინჩა̈ხუ̂ ჩიჩახვი
მა̄̈ლიდ ტოროლა დრო̈უ̂ დრო
შუ̂იდბა̄რობ მშვიდობიანობა მე̄რმე-მე̄რმე სხვადასხვა

("მე-ორ-ე-მე-ორ-ე")

ნ ა მ ყ ო წ ყ ვ ე ტ ი ლ ი

ლიბნე დაწყება (იბნე იწყებს) ლიხტა̈უ̂ი ხატვა (ახტა̈უ̂ი ხატავს) ლიკუ̂შე გატეხა (კუ̂იშე ტეხს)
I პ. მი ა̈ხუ̂ბინ დავიწყე ოთხატა̈უ̂ დავხატე ოკუშ გავტეხე
II პ. სი ა̈ხბინ ათხატა̈უ̂ აკუშ
III პ. ეჯნე̄მ ა̈ნბინე ადხატუ̂ე აკუ̂იშ
I-II პ. ნა̈ჲ ა̈ლბინედ ალხატუ̂ედ ალკუ̂იშდ
I-III პ. ნა̈ჲ ა̈ხუ̂ბინედ ოთხატუ̂ედ ოკუ̂იშდ
II პ. სგა̈ჲ ა̈ხბინედ ათხატუ̂ედ აკუ̂იშდ
III პ. ეჯჲა̈რდ ა̈ნბინეხ ადხატუ̂ეხ აკუ̂იშხ

ლ ი გ ჷ რ გ ა̈ ლ ი ლაპარაკი

(გა̈რგლი ლაპარაკობს)


(ხაგჷრგა̈ლი ელაპარაკება)


I პ. მ რო̄̈Ч ‖რო̄̈Ч რ (ლო̄̈Ч ) ვთქვი

II პ. სი რე̄ქა‖რე̄ქარ (ლე̄ქა)

III პ. ეჯნე̄მ რა̄̈ქუ̂{ინ} (ლა̄̈ქუ̂{ინ})

I-II პ. ნა̈ჲ ლჷრა̄̈ქუ̂დ (ლჷლა̄̈ქუ̂დ)

I-III პ. ნა̈ჲ რუ̂ა̄̈ქუ̂დ (ლუ̂ა̄̈ქუ̂დ‖ლა̄̈ქუ̂დ)

XVIII

ათხე ა̈ჯი̄მბუ̂ი ნა̈პრალე ბედჟი.

კუმა̈შჷნქა, შუ̂ა̈ნს ხორიხ შინა̈უ̂ირ ნაპრა̈ლ: ქათლა̈რ, ბატა̈რ ი მილცა̈რ. ინდოუ̂ირს მა̄მა ირდუ̂ნეხ. ქათალ, ბა̈ტ ი მილც და̈დუ̂ ი ყუ̂იჩ ლიხ. და̈დუ̂ ქათალ ანგრე ი წინწლა̈რს იკუ̂შე, და̈დუ̂ ბა̈ტ ი მილცი ანგრეხ, მარე ეჯჲა̈რ ბჟიტა̈რს იკუ̂შეხ.

ა̈გი̄ (შინაუ̂ირ) ნაპრა̈ლს ირდუ̂ნეხ ლეძჰენიდ ი მჷნგრად. ქათლა̈შ ი მილცი ლეღუ̂ გა̈მდ ეზერ ლი. ალჲა̈რს ა̈ძჰენიხ ი ლეღუ̂ს აჯა̈ბხ მო̄დეჲ ატყბეხ, ლეღუ̂ი ნაჯაბხა̈ნქა ხარშუ̂ს ასყე̄ნეხ. ლჷგრა იზბიხ მჷჯა̈ბს მო̄დეჲ მჷტყა̈ბს. ბინტყილხა̈ნქა ბალშა̈რს ი ბუმბლა̈რს ასყე̄ნეხ. ამი̄ ბა̈დშუ̂ ჩი̄ მეზგა ხორი უ̂ოშუ̂ა̄ლე ქათლა̈რ ი ბატა̈რ, ჲერხი მეზგა̄̈ლს მილცა̈რი ხორიხ.

გარეუ̂ილ ნა̈პრ ხუ̂ა̈ჲ ნუკუ̂იშ ა̈რი შუ̂ა̈ნს: ქათალ, მილც, მჷყე̄ლ, შყა̈ჟუ̂, მუგუ̂, მიმილ, უ̂ერბ, წა̄̈უ̂რ, ცხა̈კუ̂, ღუ̂ამალ, ჭუ̂ე̄რ, კუ̂ინჩ, ჴაუ̂იჩ, გა̈გო, მაღლაუ̂, შდაუ̂ალ ი იშგენ. ალჲა̈რი ანგრეხ ი წინწლა̈რს იკუ̂შეხ. შუ̂ანა̈რ ითხუ̂ჲა̈რხ დაბა̈რისგა, ცხეკა̈რისგა, ლახუ̂ა̈რისგა ი კოჯა̈რისგა. დაბა̈რისგა, ლახუ̂ა̈რისგა ი კოჯა̈რისგა ადგა̈რიხ: შყა̈ჟუ̂ა̈რს, მუგუ̂ა̈რს, მილცა̈რს, მჷყე̄ლა̈რს ი იშგან ნაპრა̈ლს.

შინაუ̂ირ ნაპრა̈ლს ა̈ძჰენიხ, გარეუ̂ილ ნაპრა̈ლს ადგა̈რიხ თოფშუ̂ მო̄დეჲ ცჴემა̈დშუ̂, არმიხ ნეჯიდშუ̂. ნეჯიდშუ̂ ნარმა̈უ̂ ნაპრა̈ლს ეჩჷნღო ჩუ̂ა̈ძჰენიხ. ქ

ათლა̈შ, მილციშ, მჷყე̄ლა̈შ, შყა̈ჟუ̂ა̈შ ი მუგუ̂ი ლეღუ̂ ხოჩა გა̈მა̈შ ლი ი იზბიხ მჷტყა̈ბს მო̄დეჲ მჷჯა̈ბს.

ცჷგნა̈რისგა ხუ̂ა̈ჲნ ლი გა̈რგლა ღუ̂ამალჟი, ჭუ̂ე̄რჟი ი მუგუ̂ჟი. მუგუ̂ ჩიდ მაჩე̄ნე ხაბჟახ ლესგდიდ ი ლუნყუ̄რად ი ტკიცდ. მუგუ̂ ამჟი ხაბჟახ ჩჲა̄̈გ. ათხე̄ დრო̈უ̂ჟი მუგუ̂ მე̄რმა-მე̄რმა ხალხრე შუ̂იდბა̄რობა̈ ლა̈ნშა̈ნ ხაბჟახ.

ნა̈პრს კუმა̈შშა̄ლ ხა̄რ: თხუ̂იმ, ტა̈ნ, ჭჷშხა̈რ, თე̄რა̈ლ ი იშგენ, მარე მა̄რე̄მი ში̄მიშ ი კუმში სგუ̂ებნე ჭჷშხრე მჷქაფდ ხა̄რ ღალა̈რ, ფხულრე მჷქაფდ – ცხა̄რა̈ლ, ნიჩუ̂არე – მჷქაფდ ნიკრა̈ტ ი ტუფიშ ი ფა̈თუ̂რე

მჷქაფდ კა̈ნ ი ბინტყილ. ნაპრა̈ლ ნიკრა̈ტშუ̂ ლეზუ̂ებს ინკუ̂ლიხ ი ლიცს ითრეხ. ნაპრა̈ლს სგუ̂ებინ ხა̄რხ ჴუ̂ინჩა̈ბ. ჴუ̂ინჩა̈ბისგა ხო̄ზხ ლეზუ̂ებ.

ამ ზაუ̂ მესტიას გარუ̂გა̈ლდა̈ს ნაპრალე ბედჟი ი ეჩქას მჷლჷნჯე̄რ

თეუ̂დორე შუკუ̂ა̄ნდ ა̈მი̄მბუ̂ე ამბა̈უ̂ შდაუ̂ლა̈ ბედჟი:

შდაუ̂ლა̈ მჷრმი მა̄რე

ეშხუ̂ი მა̄რე̄მ ადჷრმე შდაუ̂ალ. ეზა̈რ ხა̈ნს შუნ ხეყა̄̈დ. ეჩქა ხეწა̈დ ეშხუ̂ი ზურა̄ლ ი ხა̄̈ქუ̂ე: "ჩაფუ ალ შდაუ̂ალ, მა̈ჲა̄ქ ჯა̄რ, ცოდ ლი"!

ალ მა̄რე̄მ პინტ ლახბე ჭჷშხქა ი ჩ'აფუ̂იშდ. ალას ქახიხა̈ნქა ხეწა̈დ ეშხუ̂ი მა̄რე, ქ'ა̄ნჴა̈დ ი ხა̄̈ქუ̂ე:

– ოჰ, სი მა̄რე, მა̈ჲ ხოლა̄მდ ჩუ̂ემნ ამი̄ ლიფშუ̂დე? ალას ჴუ̂ინჩა̈ბისგა ბა̈ტა̈ ლჷგრაზუმ უ̂ოქუ̂რ ხოსდა̄̈ნ.

– ჰო̄, – ა̈დბინე ხოლა მიჰმა̈ნ ალ მა̄რე̄მ, – ამჴაცე ალ ზურა̄ლდ, ამფიშდუ̂ნე ჩუ!

ა̈თღუ̂ა̈ჭ ქა შდაუ̂ალს, ჩია̄̈გ ალა იჭმურიე̄ლ, უ̂ეფს ეშ აჰრე, მარე იმე ა̈ჰუ̂ე̄ლ ‖ა̈ჰჰო̄ლ შდაუ̂ალს?! ესუ̂ა̄̈ჲს სგა ხეხო̄ლი, ხეჭუ̂დიე̄ლ: – მიშგუ̂ი შდ

აუ̂ალ ჯიწუ̂ ე̄სა?

ეშხუ̂

ი მა̄რე ლა̈ხჭუ̂ედდა: – მა̈ჲ ჯა̄რ ამგუ̂ა̈ჲ შდაუ̂ალ, იმ ხეღუ̂ჭინა̄̈ლ ჲედ იმე ა̈ჰო̄ლი შდაუ̂ალს სი?

– მა̈ჲ მო̄დ ი̄რუ̂ე̄ლ, სი მა̄რე! შდაუ̂ალ ოთჷრმ, ეჯას ბა̈ტა̈ ლჷგრაზუმ უ̂ოქუ̂რ ხადე̄ნა ჴუ̂ინჩა̈ბისგა ი ჩამფიშუ̂დნეხ.

– ო̄, სი მა̄რე, ბა̈ტა̈ ლჷგრაზუმ შდაუ̂ალ დეშ ლი ი ჴუ̂ინჩა̈ბისგა ხემა ხედუ̂ე̄ლ ‖ხედო̄ლ ეჩზუმ უ̂ოქუ̂რ?!

ლენჯერი

ახლა გიამბობ ფრინველების შესახებ.

საქონლის გარდა, სვანეთში ჰყავთ შინაური ფრინველები: ქათმები, ბატე-ბი, იხვები. ინდაურს არ აშენებენ ("იშენებენ, იყენებენ"). ქათამი, ბატი და იხვი დედალი და მამალი არიან. დედალი ქათამი კვერცხს დებს და წიწილებს ჩეკს, დედალი ბატი და იხვიც კვერცხს დებენ, მაგრამ ისინი ბჟიტებს ჩეკენ.

სახლი{ს} (შინაურ) ფრინველებს აშენებენ ("იშენებენ") {და}საკლავად და კვერცხის მდებად. ქათმის(ა) და იხვის ხორცი გემრიელია ("გემოდ კარგია"). ამათ კლავენ და ხორცს ხარშავენ ან წვავენ, ხორცის ნახარშისაგან ხარშოს აკე-თებენ. კვერცხს ჭამენ მოხარშულს ან შემწვარს. ბურტყლისაგან ბალიშებს(ა) და ბუმბულებს აკეთებენ. ამის გამო, ყველა ოჯახს ჰყავს რამდენიმე ქათამი და ბატი (ბატები და ქათმები), ზოგ ოჯახს ("მოსახლეებს") იხვებიც ჰყავთ.

გარეული ფრინველი ბევრნაირია სვანეთში: ქათამი, იხვი, (გარეული) ინდაური, მწყერი, მტრედი, მიმინო, ორბი, წერო, ქორი, ყორანი, ყვავი, სკვინჩა, ჩხიკვი, გუგული, შოშია, მერცხალი და სხვა. ესენიც დებენ კვერცხს და წიწილებს ჩეკენ. სვანები ნადირობენ: ყანებში, ტყეებში, მთებში და კლდეებში. ყანებში, მთებში და კლდეებში კლავენ: მწყრებს, მტრედებს, იხვებს, გარეულ ინდაურებს და სხვა ფრინველებს.

შინაურ ფრინველებს (და)კლავენ, გარეულ ფრინველებს ხოცავენ თო-ფით ან მშვილდით, იჭერენ მახით. მახით დაჭერილ ფრინველებს მერე (და)კლავენ. ქათმის, იხვის, გარეული ინდაურის, მწყრის(ა) და მტრედის ხორცი გემრიელია ("კარგი გემოსია") და ჭამენ შემწვარს ან მოხარშულს.

ზღაპრებში ხშირად არის საუბარი ყორანზე, ყვავზე და მტრედზე. მტრე-დი ყველაზე ლამაზ, მშვიდ და მართალ ფრინველად მიაჩნიათ. მტრედი ასე მიაჩნიათ ყველგან. ახლანდელ დროში ("დროზე") მტრედი სხვადასხვა ხალ-ხების მშვიდობიანობის ნიშანი ჰგონიათ.

ფრინველს საქონელივით აქვს: თავი, ტანი, ფეხები, თვალები და სხვა, მაგ-რამ ადამიანის ("კაცის") ხელების(ა) და საქონლის წინა ფეხების ნაცვლად აქვს ფრთები, თითების ნაცვლად – ბრჭყალები, პირის ნაცვლად – ნისკარტი და ტყავის(ა) და თმების ნაცვლად – კანი და ბურტყლი. ფრინველები ნისკარ-ტით საჭმელს კენკავენ და წყალს სვამენ. ფრინველებს წინ აქვთ ჩიჩახვი. ჩი-ჩახვში უდევთ საჭმელი.

ამ წელს მესტიაში ვლაპარაკობდი ფრინველებზე და მაშინ ლენჯერელმა თევდორე შუკვანმა მიამბო ამბავი მერცხალზე:

მ ე რ ც ხ ლ ი ს დ ა მ ჭ ე რ ი კ ა ც ი

ერთმა კაცმა დაიჭირა მერცხალი. კარგა ხანს (ხელთ) ჰყავდა. (მაშინ) დაინახა ერთმა ქალმა და უთხრა: "გაუშვი ეს მერცხალი, რად ("რისთვის") გინდა, ცოდვაა!"

ამ კაცმა ჩვარი შეაბა ფეხზე და გაუშვა. ეს შორიდან დაინახა ერთმა კაცმა, მოვიდა და უთხრა:

– ოჰ, შე კაცო, რა ცუდად მოიქეცი ("ქენი ამის გაშვება")? ამას ჩიჩახვში ბატის კვერცხისოდენა ოქრო ედო.

– ოო, – დაიწყო ვაი-ვიში ("წყრომა") ამ კაცმა, – დამღუპა ("დამაქ-ცია") ამ ქალმა, გამაშვებინა!

გაედევნა მერცხალს; ყველგან (ეს) დარბის, ოფლად იღვრება, მაგრამ რას დაეწევა მერცხალს?! ვისაც შეხვდება, ეკითხება:

– ჩემი მერცხალი (არ) გინახავს?

ერთმა კაცმა ჰკითხა:

– რად გინდა მთლად ასე ("ამისთანა") მერცხალი, რას დასდევ ან სად დაეწევი შენ მერცხალს?

– რა არ მინდა ("იქნებოდა"), შე კაცო! მერცხალი დავიჭირე, იმას ბატის კვერცხისხელა ოქრო სდებია ჩიჩახვში და გამაშვებინეს.

– ოო, შე კაცო, ბატის კვერცხისხელა მერცხალი ვერაა და ჩიჩახვში რო-გორ ედებოდა იმხელა ოქრო?!

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: აღწერეთ, რა აქვთ ცხოველებსა და ფრინველებს საერ-თო და განსხვავებული.

§ 20. ს ა ს ა უ ბ რ ო მ ა ს ა ლ ა

ლარტამ ბოსტანი ლერტა̈მ ბოსტნეული ქართ თალგამი ჭარხალ ჭარხალი სტა̈მფილო სტაფილო ქინზ ქინძი ნიუ̂რა ნიორი ხა̈ხუ̂ ხახვი წიწმა̈რტ წიწმატი მა̈კიდო ოხრახუში ("მაკიდო")


ბოლეკ ბოლოკი ლახანა კომბოსტ კინტრ კიტრი კუ̂ახნესგ გოგრა


(კვახი)


ხარბუზ საზამთრო ქართობილ კარტოფილი თუთინ თუთუნი ქან კანაფი (მცენარე) გიმბა̈შ კანაფის თესლი ჭილ თავი, კბილი ხა̈ხუ̂ა̈ ჭილ ხახვის თავი ნიუ̂რა̄̈ ჭილ ნივრის კბილი ქართა̈ თხუ̂იმ თალგამის ძირი ქართობლი თხუ̂იმ კარტოფილი ბოლკი თხუ̂იმ ბოლოკის თავი და̈ბ ყანა კუ̂ეცენ ხორბალი ჭჷმინ ქერი ზჷნთხ შვრია მანა̄̈შ ჭვავი ფა̈ტუ̂ ფეტვი ჭყიუ̂ა̈რ ბალახი ცხამ ღვარძლა (ბალახი)


ლიბრა̈უ̂ი ბარვა

ლიმგუუ̂ე მოსწორება

ლიბჷრჯე თხრა

ლიბე̄რგე თოხნა

ბერგ თოხი

ლჷშდიქ ფოცხი

ესერ სხვათა სიტყვის -ნაწილაკი

ლამე̄ლ (ლამო̈ლ) საბალახე ხეფსი გამოვა

ლიყუ̂ლე გაყოფა

ლიყუ̂ლუ̄რე დაყოფა ბევრ ნაწილად (ხლმ.)

ლიგეჭ გაძლება

ლილჯენი რგვა

ლი̄ზნა̈ნი მოვლა

ლილცუნე მორწყვა (ყანისა)

ლილცე̄რე მორწყვა (სათიბისა)

ლიჟგჷნე გამარგვლა, გამოხშირვა, გაწმენდა

ლიცხემ ზრდა, მატება

ნაცხა̈მ ნაზარდი, ნამატი

ფე̄დიას ახლოს

ლითუ̂ეფ დაკარგვა, გაქრობა; სროლა

მასა̈რდ ბლომად

ლინჷრგა̈უ̂ი დარგვა

ლიწუ̂რემი განიავება (მარცვლეულისა) ლიბა̄ბე განიავება (ქონებისა, მარცვლეულისა) ლითში არჩევა

ლიშყუ̂დი რეცხვა

ლიფრე ხმობა, შრობა

ლიგუ̂ეჰ ფქვა

ლექუ̂ე̄რ წისქვილი

მაჴა̈დ მოსავალი

მეწრან‖ მჷწრან მოწითალო ხაყა ჰყავს; ვარგა

მა̈ღდენა გორველა (სარეველა ბალახი) ლილყინე მყნობა

შურა̈ჲ მაწყინარი, მავნე ფექ ფქვილი ლიცა̄̈დი გაცვლა


ლჷლყინე ნამყენი ლილა̄̈ში თესვა ლელა̄̈ში სათესი (მასალა)


ნაკ ვაკე ნალა̄შ ნათესი ლიჴნი ხვნა ლაჴა̈ნ სახნავი (იარაღი) ლეჴნი სახნავი (ადგილი) ნაჴანუ̂ ნახნავი ლიკლა̈უ̂ი ლეწვა ლიჭა̄̈დი ფარცხვა ლითი მკა ეჯზუმ იმდენი ლიყდა̄̈ნი დაჭერა, დაკავება კიჩხ კიბე; პარკი (ცერცვისა, ლობიოსი, წიწაკისა,...) სანეფ სამეფო ვაშლი ("სინაფ-ი") ბა̈სყ მარწყვი ინღა ჟოლო ცინყა მოცვი უ̂იღუ̂ მაყვალი მეგმჷლდ მთის მოცვი სანწუ̂ეფ ძახველი გოგლა̈ნდ ცირცელი ბარყუ̂ენდ ტყემალი ჰებ ბალი შდიხ თხილი იცხ (მრ. უცხა̈რ) მსხალი უ̂ისგუ̂ (მრ. უსგუ̂ა̈რ) ვაშლი ჰა̈ზუ̂ ეზო ლიშა̈ნ მობმა, მოსხმა მაშა̈ნ მსხმოიარე


ლალა̄შ სათესი (თესლისთვის

მოწნული ჭურჭელი)

ღა̈ნწუ̂იშ სახვნელი, კავი

გუთა̈ნ გუთანი

ლიშდრა̄̈ლ თამაში

ლ შდრა̄ლ სათამაშო

ლეჰუ̂დი მისაცემი, გასაყიდი

ხილმა̈ხილ ხილი

ხაჯეშ (უწყვ. ხაჯო̄ნდა) ჰგავს

ნა̈ხუმსა̈რ, ნა̈ხუმსერ განსაკუთრებით

ა̈ნთროლ ვაშლი (საუკეთესო ჯიშისა)

ბა̄̈ლჷნჟი ბალსზემო

ლითერ ცნობა

ქილუ̂ა̈რდ ქლიავი

ლისგუ̂ე /ლისგუ̂ი̄ნე მშვენება

ლიშხუ̂ნი შენახვა

უჰა უმწიფარი

მჷჰი მწიფე

გაკ კაკალი, ნიგოზი

მჷრგუ̂ა̈ლ (ხომჷრგუ̂ალა უფრო მრგვალი, მამჷრგუ̂ალე ყველაზე უფრო მრგვალი) ღედერ მინდვრის ბარდა

როგუ̂ ცერცვი

მა̈ნცხჷლდ მოცხარი

უ̂ოფლა̈ნდ ხურტკმელი (დაბალი ბალახი)

მუ̄რგუ̂ი თამელი

მუჴუ̂ა̄̈რი ასკილი

გოწხირ კოწახური

გოლა̈ჲ მთიანი; ციცაბო ადგილი; ჯაგნარი ტყე

ფუძედრეკადი ზმნა ნ ა მ ყ ო წ ყ ვ ე ტ ი ლ შ ი

ლიდგე გაქრობა    ლიკუ̂შე ტეხა ლიდეგ ქრობა

(დიგე აქრობს)       (კვიშე ტეხს)    (დეგნი ქრება)

ლიკუ̂ეშ ტეხა (კუ̂ეშნი ტყდება)


I პ. მი ოდჷგ გავაქრე ოკუშ გავტეხე ა̈დუ̂გ გავქრი ა̈კუ̂შ გავტყდი
II პ. სი ადჷგ აკუშ ა̈დგ ა̈კუ̂შ
III პ. ეჯნე̄მ ადიგ აკუ̂იშ   ეჯა ადა̈გ აკუ̂ა̈შ
I-II პ. ნა̈ჲ  ალდიგდ ალკუ̂იშდ ალდა̈გდ ალკუ̂ა̈შდ
I-III პ. ნა̈ჲ   ოდიგდ ოკუ̂იშდ ოდა̈გდ ოკუ̂ა̈შდ
II პ. სგა̈ჲ   ადიგდ აკუ̂იშდ ადა̈გდ აკუ̂ა̈შდ
III პ. ეჯჲა̈რდ ადიგხ აკუ̂იშხ ადა̈გხ აკუ̂ა̈შხ

ს ა უ ბ ა რ ი XIX

ჩიქე ა̈ჯი̄მბუ̂ი ლარტმა̈ ბედჟი.

მა̄მაგუ̂ეშ


ჯუ̂ინალდ შუ̂ა̈ნს ლარტამ დე̄სა ხა̄დხ. ნიუ̂რა̄ნქა, ლერტა̈მ ხოხალდახ. ათხე ა̈ნბინეხ ლარტმა̈ ლისყე̄ნე ი ჲერხის ეჯკა̈ლი ლარტმა̈ლ ხა̄რხ მჷსყე, ერე ხოჩა მა̄მა ხაკუ. ჴედნი მა̈გ: ლახანა, ქართ, ჭარხალ, სტა̈მფილო, ნიუ̂რა, ხა̈ხუ̂, ქინზ, წიწმა̈რტ, მა̈კიდო, ბოლეკ, კინტრ, კუ̂ახნესგ ი იშგენ. ჲერხი ა̈გის ნესუ̂ ი ხარბუზ მა̄მა ჴედნი. კუმში ჭარხალ ეზერ ხოხალ.

ხოხუ̂რა ლარტამ ლახ ლი, გიმს აბრა̈უ̂იხ ი ლჷშდიქშუ̂ ამგუუ̂ეხ, ეჩქანღო კუ̂ალა̈რდ აყლუ̄რეხ ი ალა̄̈შიხ ლერტა̈მს: ქართს, ლახანას, ხა̈ხუ̂ს, ქინზს, სტა̈მფილოს ი იშგან, ჲერხის არჷნგა̈უ̂იხ: ლახანას, ხა̈ხუ̂ს, ნიუ̂რას.

ხოჩა ლუფხუ̂ ლახ ლი, მა̈რტისგა მა̄დეჲ აპრილისგა ალა̄̈შიხ. ლარტამს ხო̄ზნა̈ნიხ: აჟგჷნეხ, ლებე̄რგა აბე̄რგეხ, ჲერხი ა̈გის ალცუნეხ. ჲერხი ლერტა̈მ თხუ̂იმს იდე̄სგი. ლერტა̈მს ეჯჟი იჴმა̈რიხ, ე, იმუ̂ა̄̈ჲჟი ჩია̄̈გ.

თუთინ ლერტა̈მ მა̄მა ლი, მარე ლარტმა̈ ფე̄დჲას ალა̄̈შიხ ი ლერტა̈მშა̄ლ ხო̄ზნა̈ნიხ. ლუშნუ თუთინ ეზა̈რ ჴედნი. ეჩას ჲერხი ალა̄̈შიხ მუჟღუ̂ერ, ხოლჴამშა ესერ ხეფსი. თუთინს ითრეხ.

ქართობილ შუ̂ა̈ნს ხუ̂ა̈ჲ ჴედნი. ეჩას ძღჷდ მნიშუ̂ნელობ ხუღუ̂ა ი ხუ̂ა̈ჲს ალა̄̈შიხ. ჯუ̂ინალდ შუ̂ა̈ნს ლუშნუ ქართო̈ბლი ლილა̄̈ში ხოხალდახ. ეჯა მჷწრანუ ფერიშ ლა̈სუ̂ ჲედ თუ̂ეთნე. ეჩუნღო ანჴა̈დ წჷრნი ქართობილ, ეჩას Лურუსუ ШართობიЛს ხუ̂აФхЛდად, ი Лუშნუ ШართობიЛ Ьუ̂ათუ̂ა̈Ч. ათხე ალა̄̈შიხ თუ̂ეთნა ქართობილს. ალას მურგუ̂ა̈ლ თხუ̂იმ ხო̄ზ, მასა̈რდ ჴედნი ი გა̈მდ ეზერ ლი. შუ̂ა̈ნს ქართობილს ხუ̂ა̈ჲს ალა̄̈შიხ ი მაჴა̈დი ჩი ზაუ̂ ეზერ ჴედნი. ქართობილს ცა̄̈დიხ კუ̂ეცანღა ი მინი ხუ̂ა̈ჲს იჴმა̈რიხ. გუნ ხალა̈ტხ ი ეჯღა აშხუ̂ სოფელს ლაგა̈ცდ "ქართობლაუს" ხატუ̄ლიხ.

ბ ო ს ტ ა ნ ი

ჯერ მოგიყვები ბოსტნის შესახებ.

ძველად სვანეთში ბოსტანი არ ჰქონდათ. ნივრის გარდა, ბოსტნეული ("სა-ბოსტნე") არაფერი იცოდნენ. ახლა დაიწყეს ბოსტნის კეთება და ზოგს ისეთი ბოსტნები აქვთ გაკეთებული, რომ უკეთესი არ შეიძლება ("უნდა"). მოდის ("მოვა") ყველაფერი: კომბოსტო, თალგამი, ჭარხალი, სტაფილო, ნიორი, ხახვი, ქინძი, წიწმატი, ოხრახუში, ბოლოკი, კიტრი, გოგრა და სხვა. ზოგ ადგილას ნესვი და საზამთრო არ მოდის ("მოვა"). საქონლის ჭარხალი კარგი იცის.

პატარა ბოსტანი თუა, მიწას ბარავენ და ფოცხით ასწორებენ, მერე კვლებად ყოფენ და თესავენ ბოსტნეულს: თალგამს, კომბოსტოს, ქინძს, სტაფილოს და სხვას; ზოგს რგავენ: კომბოსტოს, ხახვს, ნიორს.

კარგი გაზაფხული თუა, მარტში ან აპრილში თესავენ. ბოსტანს უვლი-ან: მარგლავენ, სათოხნს თოხნიან, ზოგ ადგილას რწყავენ. ზოგი ბოსტნეული თავს იკეთებს ("ი--ებ-ს"). ბოსტნეულს ისე ხმარობენ, ე, როგორც ყველგან.

თუთუნი ბოსტნეული არაა, მაგრამ ბოსტნის ახლოს თესავენ და ბოსტ-ნეულივით უვლიან. სვანური თუთუნი კარგი {გა}მოდის. იმას ზოგი თესავს შემოდგომაზე ("შემოდგომას"), უფრო მაგარი გამოდისო ("გამოვაო"). თუ-თუნს ეწევიან ("სვამენ").

კარტოფილი სვანეთში ბევრი მოდის ("მოვა"). მას დიდი მნიშვნელობა აქვს და ბევრს თესავენ. ძველად სვანეთში სვანური კარტოფილის დათესვა იცოდნენ. ის მოწითალო ფერის(ა) იყო ან თეთრი. მერე ("იმის მერე") შემო-ვიდა ("მოვიდა") წითელი კარტოფილი, იმას რუსულ კარტოფილს ვეძახდით, და სვანური კარტოფილი გაქრა ("დაიკარგა"). ახლა თესავენ თეთრ კარტო-ფილს. ამას მრგვალი თავი აქვს, ბევრი მოდის და გემრიელია ("გემოდ კარგი არის"). სვანეთში კარტოფილს ბევრს თესავენ და მოსავალიც ყოველ წელს კარგი მოდის ("მოვა"). კარტოფილს ცვლიან ხორბალზე და თვითონაც ბევრს ხმარობენ. ძალიან უყვართ და ამიტომ ერთ სოფელს ხუმრობით "კარტოფი-ლი(ჭამი)ებს" ეძახიან.

ხილმა̈ხილხა̈ნ შუ̂ა̈ნს ხოხალდახ:  ინღა, ცინყა, უ̂იღუ̂, მეგმჷლდ,

მა̈ნცხჷЛდ, სანწუ̂ეЧ, გოგЛა̈ნდ, უ̂ოЧЛა̈ნდ, მუ̄რგუ̂ი, ღამე̄Л (ღამфЛ),

მუჴუ̂ა̄̈რი, გოწხირ, ბარყუ̂ენდ, მჷხიმ ჰებ, გაკ, ცხეკი შდიხ, იცხ ი უ̂ისგუ̂. ჲერხი კლასრე ჰა̈ზუ̂ა̈რისგა ლჷგა̈ნდახ ნა̈ლყინუ̂ იცხ ი უ̂ისგუ̂, მარე მა̄მა ხო̄ზნა̈ნდახ ი ეჯჲა̈რი ცხეკი იცხა̈რს ი უსგუ̂ა̈რს ხაჯო̄ნდახ. ცჷგნა̈რისგა ფიშრა̄მინ არშუ̂ენდახ სანეფს, მარე ამი̄ მუზუ̂ებ და̄̈რ ხოხალდახ. ამჟი̄ნ

ლა̈სუ̂ ბა̄̈ლჷნჟი, სემეშდ ზაუ̂ნ სგუ̂ებინ.

ათხე შუ̂ა̈ნს ჩუ უ̂ენდ თერ მა̄რე, ეჯჟ'ე̄რე ჩი̄ მეზგა ბაღა̈რ ხა̄რხ. ბაღისგა ხო̄გხ ნა̈ლყინუ̂ უსგუ̂ა̈რ, იცხა̈რ, ჰება̈რ ი ქილუ̂არდა̈რ/ლ. ჲერხი̄ ბაღ ეჯკა̈ლი ლი, ერე შუ̂ა̈ნჲა̈ პირობჟი ხოჩა მა̄მ ხაკუ. ხოჩა̄მდ ხო̄ზნა̈ნიხ ი ქაჲ ეზერდ იშნე. უჰა უ̂ისგუ̂, იცხ ი ქილუ̂ა̈რდ მჷხიმ ლიხ, მარე მჷჰიჟი გუნ მუჭხუ̂ი ლიხ. უ̂ისგუ̂ს ი იცხს ლინთუ̂ია̈შდ იშხუ̂ნიხ. ხუ̂ა̄̈ჲხა̈ნს გეჭნი ალ ხილმა̈ხილ.

ლარტამ ი ბაღ შუ̂ა̈ნჲა̈შდ ჰა̈დურდ მახე გუ̂ეშ ლი, მარე დაბრე ლი̄ზნა̈ნი შუ̂ანა̈რს ეზა̈რ ხოხახ ჯუ̂ინალჷნდი̄რან. მაჴა̈დსი̄ ლუშნუ ჟახა̄̈ლ ხაჟხა: ლუშნუ კუ̂ეცენ, ლუშნუ ჭჷმინ, ლუშნუ ქართობილ ი იშგენ.

ხილეულიდან სვანეთში იცოდნენ: ჟოლო, მოცვი, მაყვალი, მთის მოცვი, მოცხარი, ძახველი, ცირცელი, ხურტკმელი, თამელი, კუნელი, ასკილი, კოწა-ხური, ტყემალი, ველური ("მწარე") ბალი, კაკალი, ტყის თხილი, მსხალი და ვაშლი. ზოგი სკოლის ("კლას-ებ-ის") ეზოებში იდგა ("ი-დგ-ნენ") ნამყენი მსხალი და ვაშლი, მაგრამ არ უვლიდნენ და ისინიც ტყის მსხლებს(ა) და ვაშლებს ჰგავდნენ. ზღაპრებში ბევრჯერ ახსენებდნენ სამეფო ვაშლს ("სი-ნაფ-ს"), მაგრამ ამის მჭამელი არავინ იცოდნენ. ასე იყო ბალს ზემოთ, ოცდა-ათი წლის წინ.

ახლა სვანეთს ძლივს ცნობს კაცი, ("ისე, რომ") ყველა ოჯახს ბაღები აქვთ. ბაღში უდგათ: ნამყენი ვაშლები, მსხლები, ბლები და ქლიავები. ზოგის ბაღი იმისთანაა,რომ სვანეთის პირობაზე უკეთესი არ იქნება ("უნდა"). კარ-გად უვლიან და კარგადაც (გამო)ისხამს. უმწიფარი ვაშლი, მსხალი და ქლი-ავი მჟავეა, მაგრამ მწიფე ("მწიფეზე") ძალიან ტკბილია. ვაშლს(ა) და მსხალს ზამთრისათვის ("ზამთრისად") ინახავენ. დიდხანს ძლებს ეს ხილი.

ბოსტანი და ბაღი სვანეთისთვის ("სვანეთის{ა}დ") მთლად ახალი საქმეა, მაგრამ ყანების მოვლა სვანებმა კარგი იციან ძველთაგან. მოსავალსაც სვანუ-რი სახელები ჰქვია: სვანური ხორბალი, სვანური ქერი, სვანური კარტო-ფილი და სხვა.

დაბა̈რ ჩი̄ს ხუღუ̂ა, ჲერ{ხი}ს – ხოშა, ჲერ{ხი}ს – ხოხუ̂რა. დაბა̈რ მა̈გ ნაკ მა̄მა ლიხ, ხოშა ლაღა̈ლდ გოლა̈ჲ ლიხ ი ეჯღა ტრაქტორშუ̂ ლეჴნიდ მა̄მა ხაყახ.

ჯუ̂ინალდ გიმს (დაბა̈რს) ღა̈ნწუ̂იშშუ̂ აჴა̈ნდახ, ათხე გუთნა̈რშუ̂ აჴნიხ. აჴნიხ მუჟღუ̂ერ ი ლუფხუ̂ს. თებჷრუ̂ა̈ლისგა ნაჴანუ̂ ეჯჟი ხოჩა ხაბჟახ, ერე

ათხეჲ ლაჰრა̈კდ ა̈რი ლაგა̈ცღა ი ბოფშა̈რ ხეჭუ̂დიე̄ლხ უშხუ̂არ: "უ̂ოშა

თებჷრუ̂ა̈ი კიჩხ?" ი ტოტისგა ხოყდა̄ნახ ღედრა̈შ ჲედ როგუ̂ა̈ კიჩხ. ლახ ჟი ლახთერნე უ̂ოშა კაკა̈ლ ხო̄ზ კიჩხს, ეჩქა ეჯა ქა ლეჰუ̂დი ხა̄რ.

ლაჴა̈ნჟი აბე̄რგეხ, ამგუუ̂ეხ, ღო ჟი ალა̄̈შიხ ი ნალა̄შუნღო ჟი იჭა̄̈დიხ. მა̈ნკუ̂ი ალა̄̈შიხ: კუ̂ეცენს, მანა̄̈შს, როგუ̂ს ი იშგან, ეჩუნღო – სიმინდს, ლობიოს, ჭჷმინს ი უ̂ეშგიმპილს – ფა̈ტუ̂ს.

კუ̂ეცნა̈შ, ჭჷმნა̈შ, ზჷნთხიშ, მანა̄̈შიშ, ფა̈ტუ̂ა̈შ, როგუ̂ა̈შ ი ღედრა̈ დაბა̈რს ლი̄ზნა̈ნი ხაკუხ: ჩიქე ჩუ̂აჟგჷნეხ დაბა̈რს – ცხამს, ნახრეკს, მა̈ღდენას ი

ჩინუკუ̂ი  მუშუ̂რია ჭყიუ̂ა̈რს ქა ხა̈ღრეხ,  მარე  სიმინდს,  ლობიოს  ი

ქართობილს ეშ აბე̄რგეხ ჲურინ ი მო̄დეჲ სუმინ.

ზაუ̂ლადეღ, ლიმჷრჲე̄ თუ̂ეჲსგა, მჷჰი დაბა̈რს ა̈თიხ (მო̄დეჲ ა̈ჭმეხ, ჲესიჲესინ იწა̄ნეხ), ახღუ̂ახ ა̈გითე ი კალუ̂ისგა ქა აკლა̈უ̂იხ ი ქა აბა̄ბეხ. ითქს იშყუ̂დიხ, იწუ̂რემიხ, ეჩქანღო აფრეხ ი იშხუ̂ნიხ. შომუ̂ა̄̈ჲ ხაკუხ, იგუ̂ეჰხ ი ფექხა̈ნქა დია̈რს ანყეხ. მანა̄̈შხა̈ნქა ი ჭჷმინხა̈ნქა ჰარა̈ყსი აჰრა̈ყიხ. ქირსს, ღედერს, ლობიოს, როგუ̂ს ნა̄̈ყუნდ ასყე̄ნეხ.

ლუშნუ დია̈რ გა̈მდ ეზერ ლი. დია̈რჷნქა, კუ̂ეცნა̈ ფექხა̈ნქა ანყეხ: ქუთს, კუბდა̄̈რს; სიმინდი ფექხა̈ნქა: კუ̂ა̄̈შის, ჭიშდუ̂ა̈რს. სიმინდი ლუნჩუდინს სიმჷნდა̄̈რს ხატუ̄ლიხ, ფეტუ̂რა̄̈ ლუნჩუდინს ფეტუ̂რა̄̈ლ ხაჟხა.

ყ ა ნ ა

ყანები ყველას აქვს, ზოგს – მეტი, ზოგს – ნაკლები. ყანები ყველა ვაკე არ არის ("არიან"), უფრო მეტად ციცაბოა (ჯაგნარია) და ამიტომ ტრაქტო-რით სახნავად არ ვარგა.

ძველად ყანებს კავით ხნავდნენ, ახლა გუთნებით ხნავენ. ხნავენ შემოდ-გომას(ა) და გაზაფხულზე ("გაზაფხულს"). თებერვალში ნახნავი ისე კარგად მიაჩნიათ, რომ ახლაც საარაკოდ არის ხუმრობისთვის და ბავშვები ეკითხები-ან ერთმანეთს: "რამდენი თებერვლის პარკი?" და ხელში უჭირავთ მინდვრის ბარდის ან ცერცვის პარკი. თუ გამოიცნობს, რამდენი მარცვალია პარკში ("უდევს პარკს"), მაშინ ის უნდა მისცეს.

ხვნისას თოხნიან, ასწორებენ, მერე თესავენ და (და)თესვის შემდეგ ფარ-ცხავენ ("აკაბდოებენ"). ჯერ თესავენ: ხორბალს, ჭვავს, ცერცვს და სხვას, მერე – სიმინდს, ლობიოს, ქერს და ბოლოს – ფეტვს.

ხორბლის, ქერის, შვრიის, ჭვავის, ფეტვის, ცერცვის(ა) და მინდვრის ბარდის ყანებს მოვლა უნდათ: ჯერ გამარგლავენ ყანებს – ღვარძლს, ნარჩენს, გორველას და ყოველგვარ მავნე ბალახს ("მაწყინარ ბალახებს") მოაცილებენ, მაგრამ სიმინდს, ლობიოს(ა) და კარტოფილს თოხნიან ორჯერ ან ("და") სამჯერ.

ზაფხულში ("წლი(ს) დღე(ს)"), მარიამობისთვეში, მწიფე ყანებს მკიან (ან თიბავენ, ხანდახან გლეჯენ), მოაქვთ სახლში და ეზოში ("კალო-ში") გა-ლეწავენ და გაანიავებენ. მარცვალს (ი)რეცხავენ, ანიავებენ ("(ი)ნიავებენ"), მერე ახმობენ და ინახავენ. როცა უნდათ, ფქვავენ და ფქვილისაგან პურს აცხობენ. ჭვავისა(გან) და ქერისაგან არაყსაც ხდიან. ოსპს, მინდვრის ბარდას, ლობიოს, ცერცვს შეჭამადად აკეთებენ.

სვანური პური გემრიელია ("გემოდ კარგია"). პურის გარდა, ფქვილისგან აცხობენ: ხაჭაპურს, კუბდარს, სიმინდის ფქვილისგან: მჭადს, ჭიშდვარს. სიმინდშერეულს "სიმინდიანს" ეძახიან, ფეტვშერეულს "ფეტვიანი" ჰქვია.

დ ა ვ ა ლ ე ბ ა: შეადგინეთ მოთხრობა სვანურად: "შემოდგომა სვანეთში".

§ 21. ს ა ს ა უ

და̈რ დარი, ამინდი ჰა̄უ̂და̈რ ავდარი უჩხა წვიმა უჩხე წვიმს ლიუ̂ჩხე {გა}წვიმება მუს თოვლი შდუუ̂ე თოვს ლიშდუე თოვა კუ̂არემ ყინული ლიკუ̂რემა̄̈ლ {გა}ყინვა ლილე̄თი ღამის თევა ლისკჷრხა̈ლი დასეტყვა სკარხალ სეტყვა ასკჷრხა̈ლი, სკარხლე სეტყვავს ლირხუნა̄̈ლ გრგვინვა ლიჰლა̄̈ლ ელვა მეხ მეხი მჷჰ ტბა (შდრ. ტო̄მბ) ნაღუ̂რეუ̂ ნიაღვარი ჩუ̂ა̈ლ ნიაღვრის მოტანილი მეწყერი


მე̄რე ღრუბელი ლიმე̄რა̄̈ლ მოღრუბვლა იმე̄რა̄̈ლ იღრუბლება მე̄ფხე მოწმენდილი (ცა) ლიმე̄ფხა̄̈ლ მოწმენდა (ცისა) ლიმტკუნა̄̈ლ დაბნელება (შდრ. უ-კუნ-ი), მწუხრობა ლირჰა̄̈ლ გათენება ლინბოზა̄̈ლ, ლინბო̈ზი მოსაღამოვება რჷჰი რიჟრაჟი ნარჰი სინათლე მუბირუ̂ ბნელი ("მო-ბურ-ულ-ი") ლიბრუ̂ე დაბნელება("მო-ბურ-ვა") ქუ̂ე̄ირ გრილი ინქუ̂ერი გრილდება მეხი ლიკუ̂ა̄ნე მეხის დაცემა ლინქუ̂ერე {გ}აგრილება ბიქუ̂ ქარი ჟა̄ბრა ბიქუ̂ ზენა ქარი ჩუ̂აბრა ბიქუ̂ ქვენა ქარი


ლიგუ̂ა̄ლა̄̈ლ გამოდარება ("გვალვ-ობ-ა") ლიმცხა̄ნე აცივება

გუ̂ა̈ლიანობ გვალვ{იანობ}ა იითუ̂ი ცხელდება ლიითუ̂ი{გა}ცხელება


ლიშდუე ჩ{უ̂}აქუ̂იც თოვა შეწყდა

ს ა უ ბ ა რ ი XX

შუ̂ა̈ნ ლახუ̂ ა̈დგილ ლი. მუჟღუ̂ერ, ლინთუ̂ ი ლუფხუ̂ და̈რ ი ჰა̄უ̂და̈რ ეშ იცა̄დუნა̄̈ლხ. მუჟღუ̂ერ ხოშა ლაღა̈ლდ გუ̂ა̄̈ლი ლი. ჰამს ი ნა̈ბოზს ქუ̂ეირ ხოხალ, ისგლა̈დღი უ̂ო̄ნაქა ა̈თუ მა̄დეჲ ტებდი ლი. დეც ეჯჟი მე̄ფხე ლი, იმუ̂ა̄̈ჲჟი ზაუ̂ლადეღ, მე̄რე დე̄მე თერა. ლადეღ იკუ̂დე, ლე̄თ იცხემ.

ლინთუ̂ია̈ პილთე იბნე ლისკჷრხა̄̈ლის, ღო ლიუ̂ჩხეს, ლიკუ̂რემის ი ლიშდუეს.

ჰა̄უ̂და̈რჟი დეც იმე̄რა̄̈ლ. ჲესიჲესინ ეჯჟი იმე̄რა̄̈ლ, ერე მა̈გ ჩუ იბუ̂რი. მე̄რა̄̈ლ ახღუ̂ა ჩუ̂ა̄ბრა ბიქუ̂ს. ჟა̄ბრა ბიქუ̂სი ახღუ̂ა, მარე ეჩას უჩხა ეში̄ეში̄ მა̄მა ხეჭმენი. უჩხე ნეწუ̂იდდ ი მეგრად. ხუ̂ა̈ინ უქუ̂ი̄ცად უჩხე. სკარხალ ძუ̂ირდ ხოხა. ლირხუნა̄̈ლიშ ი მეხი ლიკუ̂ა̄ნე̄მი ჰერ ჩუ̂აყა̄ლუ̂ე მა̄რა.

ლინთუ̂ისგა ხუ̂ა̈ჲ მუსს ხადი. შდუუ̂ე უქუ̂ი̄ცად მა̄დეჲ ჲესიჲესინ. მუს ხუ̂ა̄̈ხა̈ნს ხა̄̈ზ. კუ̂არმობ იბნი დო̄სგ, ოკტონბერისგა. გუ̂იანდ ირჰი ი დო̄სგ იბუ̂რი. ლადეღ მეკუ̂შდე ლი, ლე̄თ – ჯო̄დი. მუს ი კუ̂არემ ჩუ ხაზნა, მარე გუნ მჷცხი მა̄მა ლი.

სვანეთი მთა ადგილია. შემოდგომაზე ("შემოდგომა{ს}"), ზამთარ და ზაფხულ დარი და ავდარი ერთმანეთს ენაცვლება ("იცვლებიან"). შემოდგო-მით ("შემოდგომა{ს}") მეტწილად დარია ("გვალვ-აა"). დილას(ა) და საღამოს სიგრილე იცის, შუადღისას ცხელა ან თბილა ("სიცხე ან სითბოა"). ცა ისე გახსნილია, როგორც ზაფხულში, ღრუბელი არსად ჩანს. დღე იკლებს, ღამე იმატებს.

ზამთრის პირისკენ იწყებს სეტყვას, მერე – წვიმას, ყინვას(ა) და თოვას.

ავდრისას ცა იღრუბლება. ხანდახან ისე იღრუბლება, რომ ყველაფერი დაიბურება. ღრუბლები მოაქვს ქვენა ქარს. ზენა ქარსაც მოაქვს, მაგრამ იმას წვიმა მაინცდამაინც არ {მო}ჰყვება. წვიმს წვრილად და მსხვილად. ხშირად უწყვეტად წვიმს. სეტყვა იშვიათად იცის. ქუხილის(ა) და მეხის გავარდნის ხმა შეაშინებს კაცს.

ზამთარში ბევრ თოვლს დებს ("ა--ებ-ს"). თოვს უწყვეტად ან ხანდახან. თოვლი დიდხანს დევს ("ა--ევ-ს"). ყინვები ("ყინვიანობა") იწყება ადრე, ოქტომბერში. გვიან თენდება და ადრე ღამდება ("ი-ბურ-ებ-ა"). დღე მოკლეა, ღამე – გრძელი. თოვლი და ყინვა ("ქე") იცის ("სჩვევია"), მაგრამ ძლიერი სიცივე არ არის.

ლე̄თი, ისგლე̄თი უ̂ონაქა, ოხგა ი ოდე ლახუ̂თე ლა̈ჭმათე. ეზერ და̈რ ლა̈სუ̂ ჰამს. ნა̈ბზუ̂ა̈ უ̂ონად ეჯჟი̄ნ ლა̈სუ̂ ი ნა̈ბოზს ა̈დბინე ლირხუნა̄̈ლ. ხუ̂ა̈ჲ ხა̈ნს ირხუნა̄ლ ეჯჟი, ერე უჩხა დე̄სა ა̈დბინე.

ნარხუნა̄ლუნღო ანჴა̈დ სკარხალ ეჯჟი, ერე გიმ ჩუ̂ადთუ̂ეთნე. ეჯ დრო̈უ̂ქა ხუ̂არდა̈ს ირღულდისგა. ეჯჟი უჩხა ა̈დბინე, ერე ნაღუ̂რეუ̂ს მა̈გ ესღუ̂ა̄̈ნ.

იმუ̂ა̄̈ჲჟი ჭალა̈ჲ, ამჟი̄ნ ანღჷრდა ლიც. ჲერს ქორა̈ლ ჟ'ა̈ხგუ̂ეშლა̄̈ნხ ლჷცშუ̂, ჲერს ჴუ̂ილა̄̈ლ ოთფიტხ ნე̄სგაქა ი იმუ̂ა̄̈ჲჟი ღა̈რქა, ეჯჟი̄ნ ანღჷრდა ჴუ̂ილე̄მი მეფტაქა. ეჩქა ანჴა̈დ ხა̈ლხ ი ჲერს ბერგ ხუღუ̂ა̄̈ნ, ჲერს – ლა̄̈ხი̄რ ი ხოსპახ ლიცს გა̈ნთე.

ამჟი უჩხა ი ჩუ̂ა̈ლი ლიჴედ იუ̂ალადა̈ღ და̄̈ს ხასმა. უ̂ეშგიმპილს

'ა̄̈დგუ̂ა̄ლა̄̈ნ ი უჩხა ჩუ̂აქუ̂იც. ლა̈ხუ̂სგიდდად ლახუ̂ა̈რთე ი ჩია̄̈გ ლუთთუ̂ენე

ლა̈სუ̂ხ მუსშუ̂.

წუხელ, შუაღამისას, ავდექი და წავედი მთაში სათიბად. კარგი ამინდი იყო დილას. საღამო(ს ჟამა)მდე ასე იყო და საღამოს დაიწყო ქუხილი ("გრუხ-უნ-ი"). დიდხანს ქუხდა ისე, რომ წვიმა არ დაიწყო.

ქუხილის შემდეგ ("ნა-გრუხ-უნ-ევ-ს") მოვიდა სეტყვა ისე, რომ მიწა გაა-თეთრა. იმ დროს ვიყავი ირღულდში. ისეთი ("ისე") წვიმა დაიწყო, რომ ნია-ღვარს ყველაფერი მიჰქონდა. როგორც მდინარე ("ჭალა"), ასე მოდიოდა წყა-ლი. ზოგს სახლები გაევსო წყლით, ზოგს ყორეები გაუხვრიტა შუაში და რო-გორც ღარში, ისე მოდიოდა ყორის ნახვრეტში. მაშინ მოვიდა ხალხი და ზოგს თოხი ჰქონდა, ზოგს – ნიჩაბი და აბრუნებდნენ ("უქცევდნენ") წყალს განზე.

ასეთი (ასე) წვიმა და მეწყრის მოსვლა თავის დღეში არავის სმენია. ბო-ლოს გამოიდარა ("გა-{მო}-ი-გვალვ-ა") და წვიმა შეწყდა ("შეწყვიტა"). გავი-ხედეთ მთებისკენ და ყველგან გადათეთრებული იყო ("იყვნენ") თოვლით.

ნაკვეთი III teqstebi I – პროზა წეს-ჩვეულებანი

შუშხუ̂ა̈მლე̄თ ზურლა̄̈რ ქა ირბიე̄ლხ ი მუჟუ̂ეღს ანყეხ (მუჟუ̂ეღ ლი მურგუ̂ა̈ლ დია̈რ ი ჟიქა̄ნ ჯუ̂ა̈რშა̄ლ ჟი ლჷპა̄ნწკუ̂ე ხა̄რ), ეჩქანღო – ნაჭშხუნუ̂ა̈რს. ეჯჲა̈რ გირგდუ̄ლა̈რ ლიხ ი ჩუ ლჷჭრელე ჯო̄დი დჷთხელ დი̄რილა̈რ. ეჯჲა̈რს ერუ̂ა̄̈ჲ ქა დომ ხეწდენი, ეჯას, ერხი ლადღა̈რ თერახ, ეჩქას ლა̈რბია̄ლი ი ლა̈დჲარა̄ლი ქორს ლირდე მა̄დ ხოშიდ. მუჟუ̂ეღს, ნაჭშხუნუ̂ა̈რს, ხა̈მი თხუმ (ლახ ა̈რი), წერა̈ქუ̂ს, მო̄ლა მუჭხუ̂ი̄ლა̈რს, განზა̈რს უ̂არჩხლიშ ი აჯაღ იშგან ხოჩა ლესგდი გა̈ნზს ლალა̄შთე დე̄სგიხ ი ჩუ ჲჷგემხ. მე̄რმა ლადა̈ღ დო̄სგ მჷჭშხი ჴედნი; ეჯას ლალა̄შს სგა ხაზზენიხ. მჷჭშხის ჩაფლა̈რ ეშ ხოფჷლფჷნე წერა̈ქშუ̂; ხეჭმენი ქორისგა ჩი̄ ი ჩუ̂ა̈შჲა̄̈ში, ამჟი ხაყლა̄̀:

– ზა̈ჲ ყერი მჷცა̄̈დი, ხოჩა̄მ ზა̈ჲსუ ჯიცა̄̈დი, კუმში ცხა̈მან ი ქა̈მანუ ალხი̄დე̄ლხი! ზა̈ჲ ბედნიე̄რუ ჯა̄რ, ქორშარ/ლე ნა̈შდობოშ ი ისგუ̂ა ლემკახე̄მიშ; ალა მი უშო̄ნა̄ლად ლაჯო̄მე ამჟი უშო̄ნა̄ლადუ მირი ისგუ თხუ̂იმ!

– ჰო̄, სი̄უ̂ მირი შუ̂იდებდ. სი̄ ხოჩა ზა̈ჲუ ეჯცა̄და! – ხა̈ტხეხ მჷჭშხის. ამჟი̄ნ ჩი̄ ჩუ̂ა̈შჲა̄̈ში. ეჩქანღო მჷჭშხის ხოჩა̄მდ ხაშდბახ ი ჩუ̂აშჩქუ̂ა̈რიხ.

ზომხალადა̈ღ სგა ერუ̂ა̄̈ჲ ხეხო̄ლა უშხუ̂ა̄რ, მა̈გ ხომზჷრი:

– ხოჩა̄უ̂ ესერ ზა̈ჲ ესცა̄და!

ჰამს ზომხალადა̈ღ ერუ̂ა̄̈ჲ უშკუ̂უშუმდ ნა̈პო̄ლს თოფშუ̂ ჩუ̂ადგა̈რი, ეჯა ხოჩა ხაბჟახ. ერუ̂ა̈ჲ ხოჩა ში̄მიშდ თერა, ეჩხა̈ნქა მა̄̈ნკუ̂ი შის იფშუ̂დე მა̈გ. ესუ̂ა̄̈ჲ აჯაღ უშხუდ ხა̄რხ ზომხა̄̈ ლასკა̈რ, ეჯჲა̈რ ჩუ იყუ̂ბა̄̈ლხ, ლა̈ჲსას ა̈ჲსენიხ ი აშხუ̂ ლე̄თ-ლადა̈ღ ხოჩა ბედ ხა̄რხ.

რ ო გ ო რ ვ ი ც ი თ ("გ ვ ჩ ვ ე ვ ი ა") ა ხ ა ლ ი წ ე ლ ი

ახალი წლის წინა დღეს, ღამით, ქალები ხაბაზობენ და "წინმძღოლსაც" გამოაცხობენ ["წინმძღოლი" არის მრგვალი პური და ზემოდან ჯვარივით აქვს კუწუბოები ("ამო-ნა-პწკენ-ებ-ი"), მერე – სამეკვლეოებს ("საფეხადოებს")]. ისინი რგოლებია და აჭრელებული გრძელი, თხელი პურები. იმათ ვინც ვერ ნახავს, იმას, [ზოგი დღეები გამოირჩევა ("ჩანან"), როცა ("მაშინ") ცხობისას და პურობისას] სახლში ("სახლს")   არ ედგომება. "წინმძღოლს",

სამეკვლეოებს, ღორის თავს (თუკი არის), თომს, რაღაც ტკბილეულ(ებ)ს, განძ(ებ)ს ვერცხლის(ას) და კიდევ სხვა ლამაზ ("კარგ სანახავ") განძს თასში ("სათესლე ჭურჭელში") დებენ და დგამენ. მეორე დღეს ადრე მეკვლე ("მეფეხური") მოვა, იმას თასს შეაგებებენ. მეკვლეს ფეხსაცმელი თომით აქვს ამოტენილი ("უ-ფამ-ფალ-ებ-ს"); ჩამოჰყვება და სახლში ყველას დალოცავს – ტკბილად დაბერებას უსურვებს("ხელს გაუხსნის"); ასე ეუბნება, აი:

– წლის ძალის შემცვლელი ("მცვალებელი") კარგ წელსამც გინაცვლებს, საქონლის ზრდით(ა) და მატებით გახარებულიყავი! წელი ბედნიერი გქონო-დეს ("ბედ-ნ-იერ-ი-მც გაქვს"), შინაურების{ა} ("სახლეულები{ს}") და შენი მოყვასის ("საიმედოთა") მშვიდობით; როგორც ეს მე უშურველად მოგცე, ასე დაუნანებლად მყავდეს ("უშურველადამც მყავს") შენი თავი!

– ჰო, შენ მეყოლე ("შენმცა მყავხარ") მშვიდობით, შენც კარგი წელი გქონოდეს (შეგცვლია)! – უპასუხებენ მეკვლეს. ასე ყველას გაუხსნის ხელს. მერე მეკვლეს კარგად ექცევიან და დაასაჩუქრებენ.

ახალი წლის დღეს ვინც შეხვდება ერთმანეთს, ყველა ულოცავს:

– კარგი წელი გქონდესო (შეგცვლოდესო)!

ახალი წლის დილას ვინც უბრად ("პირუმძრახად") ჩიტს თოფით მოკ-ლავს, ის კარგი ჰგონიათ. ვინც კარგი ხელისა(დ) არის ("ჩანს"), იმისგან პირ-ველად ხელს იხსნის ყველა. ვისაც კიდევ ერთად აქვთ ახალი წლის დღესას-წაული, ისინი მოგროვდებიან, საკლავს დაკლავენ და ერთ დღე-ღამეს კარგ დროს ატარებენ ("კარგი ბედ-ი აქვთ").

ჰჷლშა̈ საფტინ ლადა̈ღ ჟი ხუ̂ინზო̄რა̈ლდ ელჲა̄̈ სუ̂იფისგა. მუღუნუ̂ა̄რა ერუ̂ა̄̈ჲ ლიხ, ეჯჲა̈რ ჰარა̈ყს ი ლესკა̈რს ჟი ჴიდეხ; ლესკა̈რს ჩუ̂აჭკუ̂რეხ ი ჟ'ამა̄რეხ. სუ̂იფისგა ლიხი̄რულ იბნი, ლითოფ ლი ნიშა̈ნთე ედ ჩი̄რხუა̈ლთე; ეჩქანღო მესტია̄ლა̈რი ჴედნიხ; ეჯჲა̈რ ჟი იყუ̂ბა̄̈ლხ, ეჩქა ჰარა̈ყს ხუ̂ათრედ. ეჩქანღო ეჯჲა̈რი იბნეხ ლიხი̄რულს. მეზგახა̈ნქა თუ̂ით მა̈გ ქა ღჷრი მინდუ̂ერთექა, ჩუ ისგუ̂რიხ, თუ̂ით ლესკრი ნა̈ქუ̂იცს აჰუ̂და̄̈ლიხ მუღუნუ̂ა̄რა ი ჰარყი ლითრე ლი მასა̈რდ. ნა̈ბოზს ჩუ ფხჟენი მა̈გ.

მესტია̄ლა̈რს სოფლი მოხელა ინჴრინეხ მეზგათე, ეჩეჩუ̄ნ ლეღუ̂ ჟი მჷჯა̈ბ ლი. სერ ჩუ ისგუ̂რიხ მოხელა ი მესტია̄ლა̈რ ი ხა̄რხ ისგლა̄თუ̂ ქეიფ ი ლიხი̄რულ. ისგლე̄თუნღო მესტია̄ლა̈რ სგა ღჷრიხ მაშდმა̄̈რ.

მე̄რმა ლადა̈ღ ნა̈ჲ ნა̈წჰიხ მესტია̄ლა̈რ. ეჩეჩუ̄ნ ჯგჷრა̄̈გი ჰა̈ზუ̂ისგა ჟი ხუ̂იყუ̂ბა̄̈ლდ, ჰარა̈ყს ხუ̂ითრედ, ეჩქანღო ლემს აბე̄ლეხ ლჷჩა̄ჟუ. ეზერ

ლესგდი ლი ლემი ლიბე̄ლე ი ჩა̄ჟრე ლიჭმუ̄ნე. ობა̈შინ ღალ ჩუ̄ჲ ხუ̂ა̈ჲ შყედნიხ ჩა̄ჟა̈რხა̈ნჩუ.

ნა̈ბოზს ნა̈იხ სერ მესტია̄̈ ლჷთიშა̈რ მეზგათე, ეჩეჩუ̄ნ მასა̈რდ პა̈ტიუ̂ს ნა̈ჩოხ. ლიხი̄რულ ლი მე̄უ̂არ ი ისგლე̄თუნღო მაშდმა̄̈რ ლექუ̂ა ჴუ̂ედნიდ ლენჯა̄̈რთე.

ლენჯერი

"ჰ უ ლ ი შ ი"

ჰულიშის შაბათ დღეს შევიკრიბებით ელიის (ეკლესიის) ეზოში. მედღე-სასწაულენი ("ვინც არიან, ისინი") არაყს(ა) და შესაწირ დიდ სეფისკვერს ამოიტანენ; სადღესასწაულო პურს დაჭრიან და გაამზადებენ. ეზოში მხი-არულება იწყება, სროლაა ნიშანში ან სიპ ქვებში; მერე მესტიელებიც მოვ-ლენ; ისინი (რომ) მოგროვდებიან, (მაშინ) არაყს დავალევინებთ. მერე ისინიც იწყებენ მხიარულებას. ოჯახიდან ("თითო") ყველა გავა მინდორში, დასხდებიან, შესაწირი პურის თითო ნაჭერს არიგებენ მედღესასწაულენი და არაყის სმაც არის ბლომად. საღამოს დაიშლება ყველა.

მესტიელებს სოფლის მოხელეები წაიყვანენ მოსახლესთან, იქ ხორცი უკვე მოხარშულია. მერე დასხდებიან მოხელეები და აქვთ შუაღამემდე ქეი-ფი და მხიარულება. შუაღამის მერე მესტიელები მიდიან ("წავლენ") მთვრა-ლები.

მეორე დღეს ჩვენ გვპატიჟებენ მესტიელები. იქ წმინდა გიორგის (ეკლე-სიის) ეზოში შევიკრიბებით, არაყს ვსვამთ, მერე ლომს (დროშას) ბერავენ ცხენოსნები. კარგი სანახავია ლომის (დროშის) გაბერვა და ცხენების გაჭენება. ზოგჯერ (ხშირად) ჩამოვარდებიან კიდეც ცხენებიდან ბევრი.

საღამოს წაგვიყვანენ მესტიის თავკაცები ("რჩეულები") ოჯახში ("მოსახ-ლესთან"), იქ დიდ პატივს გვცემენ. დიდი მხიარულებაა და ნაშუაღამევს ("შუაღამის მერე") მთვრალები ჩამოვალთ ლენჯერში.

ადგომ სგუ̂ებნე ლადა̈ღ შედ-მაკუ̂ედს ჩი̄ ბჷგიდ ქა ხუ̂აშყუ̂დიე̄ლიდ. ადგომლადა̈ღ ზურალა̄̈რ ლირბიე̄ლს იბნეხ, ჩი̄ თემი დია̈რს ანყეხ. ეჩქანღო ობა̈შნა̈ჲრდ ნა̄̈ყუნს ამა̄რეხ ეჯ ლე̄თიშდ. ბოფშა̈რს ეჯჟი ჩუ ხა̈ხიადხ ქუნრე ლიჴედ, ერე შუ̂იმ მა̄მა ხა̄რ. სერ გუნ ჩუ იბუ̂რი, ეჩქას, ხოშა ერუ̂ა̄̈ჲ ა̈რი ქორისგა, ეჯა, ეშხუ აჯაღ ი კუ̂ეტო̄ლ ბეფშუ̂ ესუ̂ა̄̈ჲ ხორი, ეჯჲა̈რ ქა ღჷრიხ ქა̄მაუ̂. ეჩეჩუ̄ნ ჴულს ჟი იკედხ, ეჩხა̈ნ-ამხა̈ნისგა ხეგუ̂დირნიხ, ბეფშუ̂ს ჟი ხასგუ̂რეხ ი ჰაგა̄მა̈რისგა სგ'ა̄ნღრიხ; ეჩქას ხოშა ყჷლე:

– ჴიცი̄ ძუნუ ბა̄̈ბღუ, ძუნუ ბუნუ, ყუბ გიცა̈რ.

ალას სუმინ ქა ყჷლეხ, ეჩქას იბნე თა̄მა̈შდ:

– მა̈ლდია̄̈ნ ქუნა̈რ, ხოჩა ჭიშხ სგ'ა̄ნჴიდდ, ხოჩა ჭიშხ ჩუ̂ენცუ̂ირდ, ხოჩა გარ ახსა̄ზრედ ნიშგუ̂ეჲ ბედჟი̄ნ ი ღო სგა̈ჲ ხოშა გარ ჯეფა̄ნო̄ლნიხ!

ქორს მა̈გ ჩუ̂იმდ ა̈რიხ. ზურალა̄̈რ მა̈გ ჩუ ქუქუ̂ხ. ბეფშუ̂ს თუ̂ითს მა̈გ ხაპა̄̈ნწკუ̂იხ, ყუ̂ელფს გჷრკდა̈ნ ქა ხეცხპენიხ, ეჩქას ჴულს თხუმხა̈ნ ლემასგუ̂თე̄სგა ხა̈ჩხინეხ, ჴიცჷლდს ხადე̄სგიხ ნე̄სგაჟი̄ნ. ხეგნი ხოშა, თეტე̄ნშუ̂ ათგჷნე ი ყჷლე:

– ეჯა ჴა̈ნ, ეჯა ჴა̈ნ, ეჯა ჴა̈ნ! ეჯა ფირუ̂, ეჯა ფირუ̂, ეჯა ფირუ̂!

ამჟი ხუ̂ა̈ჲნ ქუ̂ინი უხუ̂ა̄ნტად ჩი̄ ქა იშჷლდა̈ნი, მა̄̈ჲ ქუ̂ინლჷმგენე ხაკუჩ. ეჩქანღო ტაბა̈გს ქ'ა̄და̄წყეხ, ლეტუ̂რა̄̈ლს ატუ̂რეხ; ხოშა თხუმხა̈ნ იგნი ი იბნე ლიფა̄ნეს, ტოტა̈რ ქა მეფხჟე ხუღუ̂ე, ხოშუნდუ̂ები ქუნა̈რს ხუ̂ა̈ჲ ხა̈ნს, მე̄რმა̄̈ლ მა̈გ ჩუ̂იმდ ა̈რიხ. მუჭნური ლახ ჲა̈რ ა̈რი ქორისგა, ეჯა ჭუ̂ინირს აშუ̂მე. აშხუნღო ხოშა ჟი ხოშუნდუ̂ები ი ტაბგა̈რს ეჩქა ჟი იკედხ. აშხუ̂ ა̈გითე ლასგუ̂რა̄̈ლ ლიხ ქა ლჷდა̄წყე; ეჩეჟი̄ნ და̄̈რმოშ ისგუ̂რი, ეჯღ'ე̄რე ქუნა̈რ ესერ სგურხ ეჩეჟი̄ნ. მე̄რმა ყუ̂ელფხა̈ნ ჩუ ისგუ̂რიხ ი ჩუ იდჲარა̄̈ლხ.

ნა̈დჲარობენ ლიცგჷნა̄̈ლს იბნეხ, ერუ̂ა̄̈ჲ მოშ ხა̈სრე, ეჩჟი̄ნ. ქუნა̈რ ესერ იჰუ̂ნა̈რიხ ცჷგნა̈რს ი ეჯღა. ჲერხი ხოშა̄̈ლ ჩუ დე̄მ იყუ̂ნა̄̈ლხ რიჰდ. ეჯ ლე̄თ ჲერხი აშხუ̂ ზურა̄ლს ხოფსიხ: ეჯ'ე̄სერა̄უ̂ დო, ლიფა̄ნა̄̈ლი̄სგა ქუნა̈რს ესერ ქა ხა̈სგდინა მა̈გ, მარე აშხუ̂ ზურა̄ლს ესერ მიჩა ბეფშუ̂ ცხუ̂ადჩუქუ̂ა̄ნ ოთშხუნა, ეჯ'ე̄სერ ოთსა̈სტკახ ქუნა̈რს ი ეჩქანღუ̂'ე̄სერ დე̄მ ხეწუ̂ე̄ნიხ მა̄რა, ადო აშ ესერ მა̈გ ქორისგ'ა̄̈რიხ.

ამჟი ხოფა̄ნეხ აშხუ̂ მი̄შუ̂. ადგომს დუ̂ეშდიშ ხაჭიმ, ეჩქას ლირჰა̄̈ლთე ჟი იგნა̄̈ლხ, ა̈ნჭიკუ̂ა̈ნჭის ანყეხ – ეჯა ხოხუ̂რა̄მ ლემზირილა̈რს ხაჟხა. ეჯას ჩუ იზბიხ, ეჩქა ხოშა ფიჩქს ჟი იკედ, ეჩეჟი ლჷჯე ი ზეთ, ჩუ ლჷნჩჷდე, ხო̄გ ჭიქშუ̂; "ქუნა̈რ ესერ ათხე ღჷრიხ სერ მინე ლარდათე", სამინ ჟი ისპუნი ლერსგუ̂ანთე ი ეჩქანღო ლა̈სპუშ ესღრი ქა̄მაუ̂, შუკუ̂ა̈რქა. ხოშუნდუ̂ები ი ეჩჟი ქ'ა̄̈გნე ქუნა̈რს ქა̄მაუ̂. ეჩქანღო სგა ტეხნიხ ი მა̈გ ჩუ იხჷრჯა̄̈ლხ. ერხი იგუ̂ნიხ ქუნრე ლი̄ზი მამჭირშუ̂.

მე̄რმა ლადა̈ღ ბოფშა̈რ ჟი ინზო̄რა̄̈ლხ, იბნეხ ლიგუ̂ნა̈ჲე̄ლს. ეჯჲა̈რს ხოშა̄̈ლი ხენჩჷდიხ, მა̈ჲ აშხუ̂ მეზგა ხოშგბენიხ, მა̈ჲ – მე̄რმა ი ამჟი̄ნ ხუ̂ა̈ჲ ხა̈ნს იგუ̂ნა̈ჲე̄ლხ, ეჩქანღო სერ ჩუ ფხეჟნი მა̈გ ი მიჩა-მიჩა ქორა̈რ/ლთე ღჷრი.

რ ო გ ო რ ვ ი ც ი თ ("გ ვ ჩ ვ ე ვ ი ა") ს უ ლ ი ს

მ ო ს ა ხ ს ე ნ ე ბ ე ლ ი კ ვ ი რ ე უ ლ ი

მძიმე მარხვის წინა დღეს ჭურჭლეულს ყველაფერს კარგად ("მაგრად") გავრეცხავთ. ნათლიღებადღეს ქალები ცხობას იწყებენ, ყველანაირ პურს აც-ხობენ. მერე ბევრნაირ კერძს ამზადებენ იმ ღამისათვის ("ღამისად"). ბავშვებს ისე უხარიათ სულების მოსვლა, რომ მეტი არ შეიძლება. უკვე ძა-ლიან რომ დაბნელდება, მაშინ, ოჯახში უფროსი ვინცაა, ის, ერთი კიდევ და პატარა ბავშვი ვისაც ჰყავს, ისინი გავლენ გარეთ. იქ არყის ხის ტოტს აიღე-ბენ, აქეთ-იქიდან ("იქით-აქედან") ხელს მოჰკიდებენ, ბავშვს დასვამენ და კარ-მიდამოში შემოვლენ; მაშინ უფროსი ამბობს ("იძახის"):

– "ჴიცი ძუნუ ბა̄̈ბღუ, ძუნუ ბუნუ", ცარიელი ვერძი. – ამას სამჯერ (რომ) იტყვიან, მერე იწყებს წყნარად:

– მადლიანო სულებო, კარგი ფეხი შემოიტანეთ, კარგი ფეხი დაგვიტო-ვეთ, მხოლოდ კარგი მოიაზრეთ ჩვენთვის და თქვენ მხოლოდ მაშინ მოგივათ ("{მო}-გ-ე-ფინ-ებ-ა-თ") მეტი საკურთხი.

სახლში ყველანი ჩუმად არიან. ქალები ყველანი ჩაცუცქული არიან. ბავშვს თითოეულად ყველა ჩქმეტს ("ა-პწკენ-ს"). შუაცეცხლს ირგვლივ შე-მოუვლიან ("შემოერტყმიან"). მაშინ სარიტუალო ჯოხს თავით ცეცხლში შე-

უნთებენ ("შეურჭობენ"), ცომს დაადებენ შუაში. მიადგება უფროსი, სადგი-სით ჩხვლეტს და ამბობს:

– ის ხარი, ის ხარი, ის ხარი! ის ძროხა, ის ძროხა, ის ძროხა!

ასე ბევრჯერ სულმოუთქმელად ყველას ჩამოთვლის, რაც საქონელი უნ-და. მერე ტაბაკს გააწყობენ, სანთლებს აანთებენ; უფროსი თავში დგება და

იწყებს კურთხევას ("და-ფენ-ა-ს"). ხელები გაშლილი აქვს, შენდობას უთვლის ("შე-უ-ნდ-ობ-ს") სულებს დიდ ("ბევრ") ხანს; სხვები ყველანი ჩუმად

არიან. ჭიანურის დამკვრელი ("მე-ჭიან-ურ-ე") თუკი ვინმეა ოჯახში, ის ჭი-ანურზე უკრავს. კარგა ხნის მერე უფროსი (სულებს) შენდობას შეუთვლის ("შე-უ-ნდ-ობ-ს") და ტაბაკებს მაშინ აიღებენ. ერთ მხარეს სკამებია და-წყობილი, იმაზე ვერავინ დაჯდება იმიტომ, რომ "სულები სხედანო ("იმა-

ზე")". მეორე მხარეს, კერიასთან ("ღველფ-თან"), დასხდებიან და შეჭამენ.

ჭამის შემდგომ ზღაპრების მოყოლას იწყებენ, ვინ(ც) როგორ ასწრებს, ისე: "სულები ისმენენო ზღაპრებს" და იმიტომ. უფროსები ზოგნი გათენე-

ბამდე არ წვებიან. იმ ღამეს ზოგნი ერთ ქალს წყევლიან ("უ-ფის-ებ-ენ"): ის რომ არა, სულების მოსახსენიებელ კვირეულში თურმე სულებს ყველა ხე-დავდაო, მაგრამ ერთ ქალს თავისი ბავშვი არაყის სახდელი დიდი ქვაბის ქვეშ დაუმალავს ("შეუნახავს"); ამაზე სულები განაწყენებულან (< "გა-უ-

სასტიკ-ებ-ი-ა-თ") და მას შემდეგ არ ეჩვენებიან ადამიანს, თორემ ისე ყვე-ლანი სახლში არიანო.

ასე უდგამენ ("უ-ფენ-ენ") საკურთხს ერთ კვირას. მძიმე მარხვას (რომ) ორშაბათი მოჰყვება, მაშინ გამთენიისას ადგებიან, "ანჭიკვანჭის" აცხობენ – ეს პატარა კვერებს ჰქვია. იმას (რომ) შეჭამენ, მაშინ უფროსი მრგვალ სამ-ფეხა მაგიდას აიღებს, იმაზე რძე და ზეთი, ერთმანეთში არეული, უდგას ჭი-ქით; "სულები ახლა უკვე წავლენო თავიანთ საუფლოში ("სამყოფში")", სამ-ჯერ მარჯვნივ შემოტრიალდება და (ტრიალ-)ტრიალით მიდის გარეთ, გზაზე ("შუკ-ებ-ზე"). ჭიქას წაუქცევს ("შე-უ-ნდ-ობ-ს") და ისე გააცილებს სულებს გარეთ. მერე შემობრუნდება და ყველანი მიირთმევენ. ზოგნი ტირიან, სულე-ბის წასვლის გამო.

მეორე დილას ბავშვები შეიკრიბებიან, იწყებენ გამურვას. იმათ უფროსებიც შეუერთდებიან; ხან ერთ ოჯახს მიუვარდებიან, ხანაც – მეორეს და ასე დიდ ("ბევრ" < Юვ. ქ. "ხუავ")ხანს იმურებიან, მერე უკვე დაიშლება ყველა და წავლენ თავ-თავიანთ სახლებში.

ლახე მო̄რუ̂ა̈რს ჲა̈რ ანბა̈ნი ლამო̄როუ̂ჟი̄ნ, ეჩქას ხოჩა̄მ მჷგჷრცა̈მის ითში მა̈გ მჷგჷრცა̈მიდ. მო̄რუ̂ა̈რ/ლ ქა ისკუ̂ე̄რიხ. მჷგჷრცა̈მი შდა̄შუ̂ იგნი ი ხოგჷრცა̈მი ამჟი̄ნ:

– დიდა̈ბუ აჯჴედა ი მა̈ლდუ აჯჴედა, ფუსნა̈ბუა̄სდიშს ი ჯგჷრა̄̈გს დიდა̈ბუ აჯჴედა! მაცხუ̂ა̄̈რს დიდა̈ბუ აჯჴედა! მა̈ლდია̈ნუ, სგა̈ჲ უშხუ̂ა̄რ ა̈თტყუბა̄̈ნდ; ჰე დოშ ჯა̈მჲე̄დახ, ღო ხოშა̄მ ღე̄რბათ ა̈თჴჷ̄რა̄̈ნდ ი ეჯა̄ჲ ლა̈ხმა̈რჯუ̂ი̄ნედ; ხოშა ღე̄რბეთ, მა̈ლდჲა̈ნ, ი შუ̂ა̈ნე ხა̈ტ-ნახა̈ტ, შა̈ლჲა̄̈ნი – მა̈დილშუ̂ გუ̂ეში! ლა̈დი მი გუ̂ეშ მუღუ̂ე, ამეჟი̄ნ ალ მო̄რუ̂ა̈რ ქ'ოფიშუ̂დდ. მინე გუ̂ი ი ჴა̈დ ჰე ქა ლოხუ̂ზჷმე̄ნხ, მი ტუ̂ელდ ჩოთგენე̄ნ, გოუ̂ა̈რდ ჟ'ოხუ̂კი̄დე̄ნ, იმჟი̄ნ თხუმ ა̈გნეხ, ამჟი̄ნ მი ჰე ჩოთგენე̄ნ, მი მა̄̈ჲ ქ'ოხუ̂სჷრჩელ, ეჩე̄სგა, ღო ლა̈ხშა̄̈დდ ნიშგუ̂ეჲ მო̄რუ̂ა̈რს ი ხოჩა გარ ახსა̄ზრედ ალჲარე ბედჟი̄ნ, ჰე მო̄დე ი, მი ტუ̂ელდ მო̄დ ოხუ̂კი̄დე̄ნ, კუმში მალატ ახწინე̄ნხ, ედ ეშუ̂ა̄ლემი მორიდა̈ბ ხა̄რე̄ნხ ი ღო სგა̈ჲ მო̄მ ოთჭკუ̄რენდ, ისგუ̂ეჲ მორიდა̈ბდ მა̄რე̄მი მორიდა̈ბ ოხუ̂ცხე̄ნე̄ნხ ი მინე გუ̂ი ი ჴა̈დ ქა მა̄მ ლოხუ̂ზჷმე̄ნხ, ამაბუა̄სდ ლირდ'ო̄ხოშთხ, ეჩაბუა̄სდ – ლაქუნ!

ოშუ̂ა̄̈ჲჷნ ისგუ̂ა გუ̂იდა̈მისგა დიდა̈ბ ლუ̄ქუ̂ე̄ლი, ოშუ̂ა̄̈ჲდ კირიშ ი ქუ̂იშე̄მი ნარმეცხუ̂ სი ჯაჴმარა, ოშუ̂ა̄̈ჲდ სი შა̈რგიფხ ჯაბჷ̄და, ეჩშელდ მეშხე ქჷთხჷ̄ლ ახაგუ̂რ ალჲარე ყუ̂იჟა-პე̄რშუ̂დას! ოშუ̂ა̄̈ჲდ დეცხა̈ნჩუ შა̈რგიფხ ანღრი, გიმჟი მელუ̂ ხა̄გ, ცხეკს ბალე ხეშა̈ნ, ძუღუ̂აჲსგა ქუ̂იშ'ა̄̈რი, დეცჟი̄ნ ანტყუ̂ა̈სგ ა̈რი, ეჩშელდ თუ̂ეთნე ჴა̈ნ ოქუ̂რა̈ ლუმიჭუ̂ ჰე̄ ლაჯძღუ̂ენიხ, იურსალმი კუ̂ეცენ სეფსკუ̂ერდ ჰე̄ ა̈ჯჴჷდახ, იურსალმი წყილჲა̈ნ ზედა̈შ ჰე̄ ლაჯძღუ̂ენიხ, ლამა̄̈რია მერბიე̄ლდ ჰე̄ ანჴჷდეხ ამა̄უ̂, ცხეკს მეგემ ხა̄გ, ალა მა̈გ კირუ̂ენდ ჰე̄ ადსიპახ, ლახუ̂-ზაგა̈რ ნატუ̄სუნდ ი სა̈კმეუ̂ელდ ჰე̄ ადსიპახ, ეჯა მა̈გ სგა̈ჲ ლაჯძღუ̂ენიხ, ეში̄ ალჲარე უკა̈დუ̂დ დომმაგუ̂ეშ ლა̈ხკაკლად! ნა̄̈თი-ნა̈თსა̈უ̂დ ანშდჷხ, ქა ლჷთა̈უ̂ ხოლა̄მ

ქელეფნი ბედიშდ ახა̈სყ, ლეთუ̂ენ'ო̄ხოშთხ ქორა̈რისგა, ჭუ̂ეკს ესღჷრდე̄დხ ი ლიცი ბედიშდ ახა̈სყ, ცხეკს ესღჷრდე̄დხ ი ნა̈დრი ბედიშდ ახა̈სყ, შუ̂ა̈ლა ნო̄მჟი̄ნ ოხჴჷდედ, მა̈ლდია̈ნუ! მა̈გ ლერსგუ̂ანთე ჰე̄ სიპდე̄დს, მინ ი მინე ქორა̈ მერდე მა̄რე მა̈გ ლერთანთ' аРუ̈ნ, ШгХრ მა̈გ ლა̈ლწ ლ ოხსყედ, ეშხუ ქა ლახბაჴუ̂ნედ ი მე̄რმაჟი̄ნ წინწილშა̄ლ ათხჷპჷ̄რედ, აშ გიმს ესყჷფნედ ალჲა̈რ ი ალჲა̈რე ქორა̈ მერდე მა̄რე მა̈გ ი მინე ლემკახე (ფაყუ̂ს ხატყცი გიმჟი̄ნ ი ჩუ̂აფთხჷნე). ჰე სგა̈ჲ ჩ'ოთგი̄ჭე̄ნდ ი ტკიც ქა ა̈მჩედელა̄სუ̂ხ, ღო ლახშა̈დდ, მა̈ლდია̈ნუ.

ეჩქანღო მო̄რუ̂ა̈რ თუ̂ითო̄ლაჟი̄ნ მჷგჷრცა̈მის შის ხაჰუ̂დიხ ი ხა̈ტხეხ:

– ისგუ̂ა გარცა̈მჟი̄ნ ლუღუ̂ერ, ერე მა̈ჲმოშ ლა̈თჲა̄ლს ჩუ მა̄დ ი ისგუ̂ეჲ ეჩხა̈ნ-ამხა̈ნი სარჩელს გუდ ა̈ჴუ̂დ, გუნ ტკიცქა ლი̄ზიდ გუ მა̄დ ი ლა̈დი სი ლა̈გნაჟი̄ნ ეჯგენე̄დ, ალ ლა̈გნაჟი̄ნ მი ხუ̂იგნო̄ლ ი სგა̈ჲ ნასმართალუ̂ ა̈ჯჴა̈დხ, ალა მ'ა̈მჴედენ, ჟი ხუ̂ესკბენდა̈ს ალ ნამო̄როუ̂ს.

გუდ იმუ̂ა̄̈ჲ დოშ ა̈მჴედე̄ხუ̂ესუ̂, ეჩე̄სგა ღე̄რბეთ ქა̄უ̂ მასა̄̈რუ̂ინე. ერუ̂ა̄̈ჲ აშ ცუ̂იდდ ხა̈ტს ნა̈ჭმინე̄დს, ნისა̄̈რუ̂ინე̄დს ი ჩუ დო̄მ ნიჯრა̈უ̂დე̄დს ტკიცს, ისგუ ნაგჷრცამ ი ნიშგუ̂ეი – ეჯასუ ხაჭიმ!

ს ვ ა ნ უ რ ი ა ნ ა თ ე მა (ძვ. ქ. "გარდა-ცემ-ა") ხ ა ტ ზ ე დ ა ფ ი ც ე ბ ი ს ა ს

როცა ვინმე მედიატორებს ხატზე აფიცებს საქმის გარჩევისას, მაშინ ყვე-ლა კარგ მეანათემეს ირჩევს ხატზე გადამცემად. მედიატორები გამწკრივდებ-იან. მეანათემე ცალკე დგება და ხატზე გადასცემს ასე:

– დიდება შენდა და მადლი შენდა ("დიდებამც მოგსვლია და მადლიმც მოგსვლია"), არსთა გამრიგეს ("ქვეყნის უფალს") და წმინდა გიორგის დიდე-ბამც მოგსვლია{თ}! მაცხოვარს დიდება მოგივიდეს! მადლიანებო, თქვენ გა-ერთიანდით ("ერთმანეთს შე-ე-ტყუპ-ე-თ"); თუ არ ("ვერ") შეგიძლიათ, მა-შინ დიდ ღმერთს შეევედრეთ და ისიც დაიხმარეთ ("მო-ი-მარჯვ-ე-თ"). დიდო ღმერთო, მადლიანო, და სვანეთის ხატებო ("ხატ-ნა-ხატ-ო"), შალიანო, – მადლით სავსევ! დღეს (რომ) მე საქმე მაქვს, ამისთვის ("ამაზე") ეს მედიატო-რები ჩავრიეთ ("გავუშვით"). ("თავისი") თავი თუ ჩემს ადგილას წარმოედგი-ნათ ("გული და მუცელი თუ მიეტოლებინათ"), მე ტოლად ჩავეგდე ("დავეყე-ნებინე"), (მათს) სწორად ("გვარ-ად") მივეღე, ჩემს ადგილას (თუ) წარ-მოიდგინეს თავი ("როგორც თავს აყენებენ, ასე მე თუ დავეყენებინე") მე რაც გა-ვ-ა-სა-რჩ-ელ-ე იმაში, მაშინ შეეწიეთ ("უშველეთ") ჩვენს მედიატორებს და მხოლოდ კარგი მოითათბირეთ ("მო-ი-სა-ზრ-ე-თ") ამათთვის ("ამათ ბედ-ზე"), თუ არადა, მე (თუ) ტოლად არ მივეღე, ქონების სიყვარულს (თუ) და-ეძლია, ან ვინმეს მოჰრიდებოდნენ ("მორიდება ჰქონდათ") და თქვენზე არ 184

უფიქრიათ ("თქვენ არ ეფიქრეთ"), თქვენს მორიდებას კაცის მორიდება (თუ) არჩიეს ("ერჩიათ") და თავიანთი თავი ("გულ-მუცელი") არ წარმოუდგენიათ ("არ მიეტოლებინათ"), (მაშინ) ამქვეყნად სიცოცხლე მოუსპე ("მოუთავე"), იმქვეყნად – სასუფეველი ("სასულეთი")!

რამდენჯერ(აც) შენს არემარეში ("მიდამო-ში") დიდება თქმულა, რამდე-ნი კირის(ა) და ქვიშის ნამცეცი(ც) შენ მოგახმარეს ("გა-ჴმარ-ი-ა"), რამდენ-ჯერ(აც) შენ ცვარი (წვეთი) გპკურებია, იმდენი შავი წყლული მოჰგვარე ამათ ღვიძლს(ა) და ფილტვს ("ღვიძლს-ფილტვს")! რამდენი(ც) ციდან ცვარი მოდის, მიწაზე ბალახია ("მოლ-ი ა-დგ-ა-ს"), ტყეს ფოთოლი ასხია, ზღვაში ქვიშა არის, ცაზე ვარსკვლავია, იმდენი თეთრი ხარი, ოქროს რქიანი, რომ(ც) მოგიძღვნან, იერუსალიმის ხორბალი სეფისკვერად რომ მოგიტანონ, იერუსა-ლიმის წმინდა ზედაშე(ც) რომ მოგიძღვნან, წმინდა მარიამი მცხობლად რომ(ც) მოიყვანონ აქამდე, ტყეში ("ტყეს") (რაც) ხეა, ეს სულ ("ყველაფე-რი") კელაპტრად რომ გადააქციონ, მთა-ქედი სანთელ-საკმევლად ("საკმევ-ლად და საკმევლად") რომ(ც) გადააქციონ, ეს ("ის") ყველაფერი (რომ) თქვენ მოგიძღვნან, მაინც ამათ გაუწყვეტლად არაფერი შეისმინოთ! ძირიან-ნათესავიანად ამოწყვიტე ("ამოათავე"), (ყოველი) სულიერი ("დაბადებული") ("ცუდი") კეთრის წერად ("ბედ-ის-{ა}-დ") აქციე, შვილი ("გასაჩენი") გაუწ-ყვიტე სახლებში, ბოგირს გადიოდნენ და წყლის წერად აქციე, ტყეში ("ტყეს") მიდიოდნენ და ნადირის წერად აქციე, შველა არაფრით მოუვლი-ნოთ, მადლიანებო! ყველა რომ წაღმა ("მარჯვნივ") ტრიალებდეს, თვითონ და

თავისი სახლიკაცი ("სახლი{ს} მყოფი კაცი") ყველა უკუღმა ("მარცხნივ") დაატრიალე, აღაპი თუ ("და") უაღაპობა სულ ("ყველაფერი") მოთქმად ("მო-

სათქმელად") უქციეთ, ერთი გადააბიჯებინეთ და მეორეზე წიწილასავით გა-ხეთქეთ, მიწასთან გაასწორეთ ("მიწას დაანარცხეთ") ესენი და ამათ სახლში

მყოფი ყველა ადამიანი თუ ("და") მათი საიმედო კაცი! (ქუდს {და}სცემს მი-წაზე და {და}ბერტყავს). თუ თქვენ არ გაეტეხეთ ("შეეკავებინეთ") და სწო-

რად განესაჯათ ("სიმართლეზე გასულიყვნენ"), მაშინ შეეწიეთ, მადლიანებო!

მერე მედიატორები ხატზე გადამცემს თითოეულად ხელს ართმევენ და

უპასუხებენ ("უბრუნებენ"):

– ვფიცავ ("შენს ანათემაზე დაფიცებული"), რომ, რამდენადაც გასაქანი

მქონდა და იქითურ და აქეთურ ("თქვენს იქით-აქეთა") სარჩელს ჩავწვდი ("მივხვდი", "გულ-ად მო-ვ-ჴდ-ი"), ზედმიწევნით სამართლიანად გადაწყვეტა მსურდა ("სიმართლეზე გასვლად გული მქონდა") და დღეს შენს ადგილას რომ მე ვყოფილიყავი ["რომელ ადგილზე(ც) ("სა-დგ-ომ-ზე") დაგაყენეთ, ამ ადგილზე მე (რომ) ვმდგარიყავი"] და თქვენ (რომ) განაჩენი ("ნასამართლე-ვი") გამოგიტანეს ("გამოგივიდათ"), ეს ჩემთვის გამოეტანათ ("მე გამომ-სვლოდა"), დავემორჩილებოდი ("დავჯერდებოდი") ამ ნამედიატორალს.

თუ რამეს ვერ მივხვდი ("რასაც ვერ მივხვედრილიყავი, "გულ-ად მომსვლოდეს"), ის ("იმაში") ღმერთმა მაპატიოს ("ღმერთი მაპატიებსმცა"). ვინც ტყუილად ("ცუდ-ად") ხატზე გვაფიცებდეს ("ხატს ჩამოგვიტარებდეს"), გვიმეტებდეს და არ გვიჯერებდეს სიმართლეს, შენი წყევლა ("გარ-და-ნა--ემ-ი")და ჩვენიც იმასამც სდევს ("მიჰყვება")!

რწმენა-წარმოდგენები

ბიხობ ლადა̈ღ18 ქორისგა ობა̈შ დია̈რს ანყეხ, ლა̈ჲსას ა̈ჲსენიხ ი, თა̈ში ოხდრისჷნქა ი ლეღუ̂ი ლიჯა̈ბჷნქა, ჩი̄ გუ̂აშუ̂ ჟ'ამა̄რეხ მე̄რმა ლადღი ლეჯგრიდ.

ლიმჷრჲე ჰამს ქუთუ̂ა̈რს ანყა̄̈ლიხ ი ჩუ იხჷრჯა̄̈ლხ. ეჩქანღო თა̈შს აჯა̈ბხ, ლეღუ̂ს სგა ხაგემხ, ცხუნი̄ლა̈რს ჩუ̂აცუ̂მა̄̈ლიხ, ლჷგრა̄̈ლს ჟ'აჯა̈ბხ, ხილა̈რს თჷგრა̈რს ხოსუ̂ა̄̈ლიხ; ტაბგა̈რჟი ცხუნი̄ლა̈რს, დია̈რს, თა̈შს ი ლეღუ̂ს ჩუ დე̄სგიხ, ხილა̈რს ჟი ხათგჷნეხ დი̄რა̈რჟი ი დრო̈უ̂ ლი ლასფლა̈უ̂თე ლი̄ზი̄შ. ეჩქას ქ'ა̄̈ესგიხ ჩი̄. ეჩეჩუ̄ნ მე̄რმა̄̈ლი ჴიდეხ; მა̈გ ჩუ იყუ̂ბა̄̈ლ; მიჩა-მიჩა ლჷდგა̈რი საფლაუ̂ჟი̄ნ ტაბგა̈რს ჩუ ჲჷგა̄̈ლიხ ი მა̈გ ჟი ლუყუ̂ბე ეზერ ლესგდი ლი. ჲერხი მახე ლჷდგა̈რი ფუსდუ ილჭა̄̈ლხ საფლაუ̂ა̈რჟი̄ნ ი მასა̈რდ იგუ̂ნიხ.

ამჟი ჩუ ხოფა̄ნეხ მინე-მინე ლჷდგარუს ი ეჩქანღო ჟი იკედ მა̈გ მიჩა-მიჩა ტაბა̈გს, ა̈გით'ა̄̈ჲხ ი ჩუ იხჷრჯა̄̈ლხ.

რ ო გ ო რ გ ვ ჩ ვ ე ვ ი ა მ ა რ ი ა მ ო ბ ა

"ბიხობა" დღეს სახლში ბლომად პურს აცხობენ, საკლავს კლავენ და, ყველის სახსნილოსა და ხორცის მოხარშვის გარდა, ყველაფერს მოამზადებენ მეორე დღი{ს}(თვის) საკურთხად.

მარიამობის დილას ხაჭაპურებს აცხობენ და წაიხემსებენ. მერე ყველს მოხარშავენ, ხორცს ჩაადგამენ, მიცვალებულის საკურთხ ყველიან თხელ ლავაშებს ყველს წაუსვამენ, კვერცხებს მოხარშავენ, ხილს ჩხირებს ჩაარჭობენ. ტაბაკებზე თხელ ლავაშებს, პურს, ყველს(ა) და ხორცს დადებენ, ხილს დაარჭობენ პურებზე და დროა სასაფლაოზე წასვლის(ა). მაშინ გაიტანენ ყველაფერს.

იქ სხვებიც მოიტანენ; ყველა შეგროვდება; თავ-თავიანთი მიცვალებულის საფლავზე ტაბაკებს დაიდგამენ და ყველა ერთად შეკრებილი კარგი სანახავია. ზოგიერთი ახალი მკვდრის პატრონი ("პატრონები") მოთქვამს საფლავზე ("მოთქვამენ საფლავებზე") და ბევრს ტირიან.

ასე დაუდგამენ საკურთხს ("უ-ფენ-ენ") თავ-თავიანთ მიცვალებულებს და მერე აიღებს ყველა თავ-თავის ტაბლას, შინ წაიღებენ და შეექცევიან.

ეშხუ უ̂იქმ ნიხალ ლახრა̈ლს. ალ უ̂იქმ ლი სუ̂იმნიშ ლუ̈ნთд სგ , პირუ̂ელ თებჷრუ̂ა̈ლს. ლახუ̂ს ნი̄გ საყდა̈რ. ეჯას მა̈დლია̈ნს, მო̄დეჲ თა̄რჷნძელს.

ი ხეხუ̂ა ხუ̂აყლედ


ХХმნ ყ


სუ̈ მნ ყ Ч ნ წ მ სოუელს:  ყад Ж д ეყаХ ლ (‖მ სХმნ ყ) მე̄რმ Ж д – მე̄რმე. სუ̈მნ ლ დეШХХმნ ყ С Ш რ მა̈დლია̈ნთე ი ეჩე იმზირ. ეჩუნღო სოფელ ღჷრი, ესუ̂ა̄̈ჲს ჟი ლი̄ზი ხაკუ, ი დია̈რს ი ზედა̈შს ა̈ჲი მა̈გ. დია̈რს ჟი ხა̈მზჷრიხ ი ზედა̈შსი. ეჩუნღო ტაბა̈გს იგემხ ი ჩუ იდიარა̄̈ლხ, ჰარა̈ყს ითრეხ ი დია̈რს იზბიხ.

ეჩუნღო, ნა̈ბზა̈ პილთე, ჟი იცხემხ ტაბა̈გს, ჩუ ისგუ̂რიხ ი კე̄სა̈რს ითშიხ. ჲესუ̂ა̄̈ჲს ხოჩა̄მდ ხესგუუ̂, ეჩას გარ ითშიხ კე̄სა̈რდ. კე̄სა̈რს ჩუ̂აგუ̂ნა̈ჲეხ: ჟი იკედხ შიხს ჲედე გუნა̈ჲს; ეჩის ჟი ხაცუ̂მენიხ ღაწუ̂ა̈რჟი ჩია̄̈გ, თე̄რა̈ლჷნქა: ნებგუ̂აჟი, ჰაყბა̄̈რჟი, ნექჭა̄̈რჟი, ნეფხუ̂ნაჟი, კაპრა̈ჲჟი – ჩია̄̈გ ხაცუ̂მე̄ნიხ გუნა̈ჲს. ეჩუნღო უ̂ა̈ზრა̈ლს ითშიხ. ეჯჲა̈რ ხეკუ̂ესე ხელჩე̄დხ კე̄სა̈რს. კე̄სა̈რ ბუ̄̈რШд ე̄ლ, ბუ̄ნცგдა̄̈ლ дა̈Жრა̈ლ ნЧ ში̄ ხეღუ̂ჭინა̄̈ლ: ჲედ ლემასგუ̂ჟი აცხუ̂ლე, მო̄დეჲ მუსისგა აშდღუ̂ი ი

ილგაცა̄̈ლ ამჟი. ეჩუნღო სერ ჩუ ინბუზი, ქა ჴედნიხ ი ლამპრა̈ლს ატუ̂რა̄̈ლიხ.

ლამპრა̈ლს ა̈გიხა̈ნ ა̈ჲე̄სგიხ, ჩუ ლჷცლჷ̄რა ი ჟი ლჷმა̄რა. ნა̈ბუზს ჩუ ხაჴლენიხ მუსისგა ი ეჩეჟი̄ნ ნეწუ̂იდდ ლჷმა̄რა ლამპა̈რს ხადიხ. ეჩუნღო‖‖ ეჩჷნღო ხოჩა̄მდ სგა ხა̈ღუ̂ი̄რეხ ლემესგს. ეჩუნღო ჟი ხებდი̄ნი ლამპა̈რს ი ხოშა ლემესგ ხეფსი. ეჩის ჲერუ̂ა̄̈ჲ ქა ხეწდენი გუშგუ̂ეჲ სოფელხა̈ნ, ეჩქა შიშდ ჟ'ატუ̂რა̄̈ლიხ სოფელს ლამპრა̈ლს ი ჭჷშხა̈შს იჩოხ ი იღრა̄̈ლხ. ეჩე, საყდა̈რსი, იჩოხ ჭჷშხა̈შს ი იბუ̄ნძგუ̂ა̄̈ლხ, კე̄სა̈რი იბუ̄ნძგუ̂ა̄̈ლ ი მიჩა უ̂ა̈ზრა̈ლი. უ̂ა̈ზრა̈ლ კე̄სა̈რს ხეწე̄ნა̄̈ლხ. კე̄სა̈რს ქა და̄̈რმოშ ხეტხიე̄ლ ი ფუსდს გარ ხაყლე მა̈გ. ლამპრა̈ლ ჩუ დეგნიხ ი ეჩქა ა̈გითე ჴედნიხ. ა̈გის, შუკუ̂ა̈რჩუ, ჩუ ხო̄გ კე̄სა̈რს "უ̂ოოო, უ̂ოოო", – Фუ̄̈ლ ე̄ლ მС . дა̈Жრა̈ლ აზუ̂იხ. კე̄სა̈რ ესუ̂ა̈ჲს ქა ხეწდენი, ხეზურიე̄ლ ფაუშ, მარე უ̂ა̈ზრა̈ლ დე̄მ ხა̈მბეხ ლიყერს. კე̄სა̈რ, ჟი̄ბ (საყდა̈რს) ნარდუ̂ ერუ̂ა̄̈ჲ ლი ეჯ ლადეღ, ეჩას დე̄მ ხა̈ჩო.

სერ ჩუ ჴედნიხ სოფელთე. ეჩქას მუსუმნიშთე სგა ღურიდ. ყო̄რჟი ჩუ ხუ̂იგნიდ ი ლიმციქუ̂ილს ხობნედ. მუმციქუ̂ილ კე̄სა̈რ ლი ი უ̂ა̈ზრა̈ლი, პასხუ̂ი მჷტხე ალჲა̈რ ლიხ. კე̄სა̈რ ლჷქა̈დ ლი, უ̂იდიე̄რ ლი მე̄უ̂არ ი ქორხა̈ნ ერუ̂ა̄̈ჲ ლი პასხუ̂ი მჷტხე, ეჩას ჩი̄ ხოლა̄მ გარ ხაყლე, მარე ქორხა̈ნი ხოლა̄მ ხა̈ტხეხ ეჩქა.

მა̄̈ნკუ̂ი კე̄სა̈რ აზზი მეცქუ̂ილს ი ხაყლე: "ქორხა̄̈ნქ'ე̄სერ ქა̄უ̂ ესუ̂ქა̈ხხ, ადო ესერ მიჩა ჯა̈რიმა̄რა ჲეშდჲერუ ბერჟა̈ ლაგა̄̈გი ხოჴი̄ჩა ჭჷშხრე ნაგა̈მ ი ეჩჟი ხეშტრე ნა̈ძგრინ, ეჯა ესერ ახყა ი ქორხა̈ნქა ქა̄უ̂ ესუ̂ქა̈ხხ. ყო̄რქა ესერ ნო̄რუ ანჴა̈დხ, მა̈გ ესერ ნანგუ̂ლიქაუ̂ ა̈თცჷყე̄რა̄̈ნხ. ეშხუუ̂ ასა̈დ

საფუ̂ა̈რი მჷლჩად. ლეჟა̄̈ნისგა ამყა ჯა̈რ ეჩზუმ, ერე თხუ̂იმ როქუ̂ ჴე̄რა̈შ ხორი ი კა̈ცხ ჭო̄ლა̈შ; ლექუ̂ა̄̈ნისგა ამყა ჯა̈რ, ბახსნა̈რ, ეჩზუმ, ერე თხუ̂იმ ქიპიე̄რ ხორი ი კა̈ცხ მესტიას".

ათხე სგა ღჷრი მეცქუ̂ილ ი ქა ხო̄მბუ̂ი ქორს. ქორს, ამე, პასხუ̂ი მჷტხა ითშიხ (პასხუ̂ი მჷტხად ჩიგარ ეჩას ითშიხ, ესუ̂ა̄̈ჲს ხოჩა̄მდ ხოხა ეჯ ლე̄თი ლიმციქუ̂ილ. ეჯ ლე̄თი ლიმციქუ̂ილ ხოჩა̄მდ ხოხალხ მეჩია̈რს, ესუ̂ა̄̈ჲს ხუ̂ა̈ჲნ ხოწუ̂ახ ალა, ი ეჯჲა̈რს ითშიხ). პასხუ̂ი მჷტხე ხაყლე: "მიჩა ჯა̈რიმა̄რად ესერ მა̄მ ხაყლუ̄ნიხ, სგა̄უ̂ ესერ ანჴა̈დ, ნეზუ̂ი გუ̂ა̈რა ოთჷრშინეხ, ჩა̄̈ჟი გუ̂ა̈რა ჟ' Чдემნეа    Ь Ьдад მს შдესდუ̈ნეа

ლაგა̈ფდ, ციცუ̂ი ჰაკუ̂ა̈დს – ულმაშა̈რ ლა̈კუ̂ცა̄̈ნდ".

ათხე ქა ჴედნი მეცქუ̂ილ ი ქა ხო̄მბუ̂ი კე̄სა̈რს, მა̄̈ჲ ლახტიხხ ქორხა̈ნ. ათხე ამის ხაუ̂შგედ ი ფაუს ხატყცი ქორა̈ ყო̄რა̈ლს ი იზურიე̄ლ,

Фუ̄̈ლ ე̄ლ:  "უ̂ო̄ო̄ო̄ო̄!"  ჟი̄დ  იბნე:  "უ̂ო̄ო̄ო̄ო̄!" ღუ̂ეშგინპილს სგა

ლეჴჷ̄რა̄̈ლ ხა̄რხ ქორხა̈ნ პასხუ̂ი მჷტხა. აშხუ̂ კარუ̂ა ჰარა̈ყს ხოჴდე ი სგა ხაჩქუ̂ეუ̂ი, ხაყლე ერე "ხაპატიუ̂ეუ̂ ესერ, მა̄̈ჲ ესერ ნაქადუ̂ ლე̄სუ̂!" ეშХШЧ ხ დეа ლეФдრა̄̈ლს. ეშ ს შХ ა̈რგ дა̄̈ლ а ში̄ а гда თუ̈თს, ერუ̂ა̄̈ჲ საყდა̈რს ნარდუ̂ ლი. ჩი̄ ჟ'ატუ̂რა̄̈ლიხ (‖ჟატუ̂რეხ), ჩუ იყდა̄̈ნიხ ტო̈ტისგა, ჩუ იდა̄̈წყიხ ჯა̈რი გუ̂ა̈რდ ი სგა ღჷრიხ ქორთე ("სადამს ლიჴედს" ხუ̂აყლედ ამის, – სგა ლი̄ზის ქორთე კე̄სრიშ ი მიჩა აფხნეგრეშ). სგუ̂ებინ ქორხა̈ნ ნაჴა̈დუ̂ ხოჟო̈ღუ̂ ი ეჩუნღო – კე̄სა̈რ ი მიჩა უ̂ა̈ზრა̈ლ. ეჩუნღო აშ ხა̈ლხ ესღრი მა̈გ.

ამე ლა̈ლმესგს სამინ ქა ხეცხპენიხ გირკიდ ლაღრა̄ლუშ (‖ლაღრა̄ლოშ). მე̄სმ მ ნ სგ аეუХრთუ̄̈ნ а Хад რ     ბუ̄ნცგдა̄̈ლа.

ეჩუნღო ქა ხეყჩენიხ ლაბუ̄ნძგუ̂ა̄ლს ი კე̄სა̈რს ი მიჩა უ̂ა̈ზრა̈ლს ჩუ̂'ასგუ̂რეხ აშხუდ, ტაბა̈გს იგემხ ი იდიარა̄̈ლხ, ა̈მზჷრა̄̈ლიხ ჰარა̈ყს ი ეჩუნღო ლა̈ხხუ̂ას ხოჴდეხ კე̄სა̈რს: ჲარუ̂ ი სამ, მო̄დეჲ ხოშა̄მ. ლა̈ხხუ̂ა ერ ახყახ, ეჩქა მა̄რა̄̈ლ ი ბოფშა̈რ კეტა̈რს იკედხ ი ტჷტს აბუ̄რღუ̂ეხ: "ქუ̂ერწილ ესერ ხა̄რხ ბა̄ზი კე̄სრიშ". ეჩუნღო ლა̈ხხუ̂ას ჩუ̂ასგუ̂რეხ კე̄სა̈რცახა̈ნ. კე̄სა̈რ ლა̈ხხუ̂ას ხეტჷ̄შა̄̈ლ, ხეყხა̄̈ლ. კე̄სა̈რს ი მიჩა ლა̈ხხუ̂ას თა̈შს ხოხუ̂ტუ̄რეხ. კე̄სა̈რ ხორგიუ̂ა̄̈ლი ლა̈ხხუ̂ას: აშხუ̂ ნა̄პუს აშხუ̂ ხაჰუ̂დი, მე̄რმე – მე̄რმა. ჩუ სგურხ ეჩჩუ ხუ̂ა̈ჲ ხა̈ნს. ეჩუნღო ტაბა̈გს ჟი იცხემხ аოშ მ ლ რდ ს სღე̄ნეа, ლ სუ̈ბს ლ Шრ ლს, Шдეყგ ნР ლს ჩუ ფხეჟნიხ. მაშდმა̄̈რ ღჷრიხ ა̈გითე.

ლახირი

ს ვ ი მ ო ნ ო ბ ა

ერთი უქმე ვიცით ლახირლებმა. ეს უქმე არის სვიმონობა და ხდება ("უწევს, ხვდება") ზამთარში, პირველ თებერვალს. მთაში გვიდგას საყდარი. იმას ვეძახით მადლიანს ან მთავარანგელოზს.

სვიმონობას რიგრიგობით ვიხდით ("ვაყოლებთ") სოფელში: ერთ წელს ერთია "მესვიმონე" და მეორე წელს – მეორე. სვიმონობის დღეს "მესვიმონე" ადის ("ავა") მადლიანში და იქ ლოცულობს. მერე სოფელი მიდის, ვისაც ასვლა უნდა, და პურს და ზედაშეს აიტანს ყველა. პურს აკურთხებენ ("ალოცავენ") და ზედაშესაც. მერე ტაბაკს {ი}დგამენ და ჭამენ ("პურობენ"), არაყს სვამენ და პურს ჭამენ.

შემდეგ, საღამოს პირისკენ, ამთავრებენ სუფრას, სხდებიან და კეისარს ირჩევენ. ვისაც შვენის ("კარგად უხდება"), მხოლოდ იმას ირჩევენ კეისრად. კეისარს გამურავენ: აიღებენ ნახშირს ან მურს; იმას წაუსვამენ ღაწვებზე ყველგან, თვალების გარდა: შუბლზე, ლოყებზე, წარბებზე, ცხვირზე, ნიკაპზე – ყველგან უსვამენ მურს. მერე ვეზირებს ირჩევენ. ისინი უნდა (რომ) იცავ-დნენ კეისარს. კეისარი "ბუღრაობს", ძიძგილაობს და, ვეზირების გარდა, ყვე-ლას დასდევს: ან ცეცხლზე ტრუსავს, ან თოვლში მარხავს და ხუმრობს ასე. მერე უკვე საღამოვდება, გამოდიან ("გამოვლენ") და ჩირაღდნებს ("ლამპრ-ებ-ს") ანთებენ.

ლამპრებს შინიდან წაიღებენ, დაპობილს(ა) და გამზადებულს. საღამოს ჩაარჭობენ თოვლში და იმაზე წვრილად დაპობილ ("გამზადებულ") ლამპრებს ადებენ. მერე კარგად {შე}აღვივებენ ცეცხლს. მერე მოეკიდება ლამპარს და დიდი ცეცხლი ინთება ("გამოდის"). იმას ვინც დაინახავს ჩვენი სოფლიდან, (მაშინ) ხელად აანთებენ სოფელში ლამპრებს და ფერხულს აბა-მენ ("შვრებიან") და მღერიან. იქ, საყდარშიც, ცეკვავენ ("შვრებიან") ფერ-ხულს და ძიძგილაობენ; კეისარიც ძიძგილაობს და მისი ვეზირებიც. ვეზი-რებს კეისარი ექომაგება(თ). კეისარს ვერავინ უპასუხებს ("უბრუნებს პა-სუხს") და პატრონსღა ეძახის ყველა. ლამპრები ჩაქრება და მაშინ სახლში მოდიან. შინ(ისკენ), გზებზე, გააქვს ("უ-დგ-ა-ს") კეისარს "ვოოო, ვოოო", – იძახის ასე. ვეზირები აწყნარებენ ("ა-ზავ-ებ-ენ"). კეისარი ვისაც დაინახავს, ემუქრება ("იწევს") ჯოხით, მაგრამ ვეზირები არ ანებებენ ცემას. კეისარი, ზევით ("საყდარ-ს") ნამყოფი ვინცაა იმ დღეს, იმას არ ერჩის.

მერე ჩამოვდივართ სოფელში. მაშინ "მესვიმონესთან" შევდივართ. კარზე დავდგებით და მოციქულობას ვუწყებთ. მოციქული კეისარია და ვეზირებიც, პასუხების გამცემი ("დამბრუნებელი"), ესენი არიან. კეისარი თავმომწონეა, კარგი შესახედავია ("ვიდ-იან-ი-ა") ძალიან და სახლიდან ვინცაა პასუხის

დამბრუნებელი, იმას ყველაფერს მხოლოდ ცუდს ეუბნება, მაგრამ სახლიდანაც ცუდს უბრუნებენ მაშინ.

პირველად კეისარი აგზავნის მოციქულს და ეუბნება: "სახლი დამითმე-თო ("სახლიდან გაიწიესმცა"), თორემ ჩემს ("მის") ჯარისკაცებს თორმეტი რკინის ზღურბლი გაუცვეთია ფეხის ნადგამი და ასევე ხიშტების ჩხვლე-ტით, ის მომყავს ("მოჰყავს") და სახლი დამითმეთო ("სახლიდან გაიწიეს-მცა"). კარშიო არავინ გამოხვიდეთ ("არავინმცა გამოვიდნენ"), ყველაო სანა-კელე ხვრელში გაძვერითო ("სა-ნაგვ-ე-შიმცა გაძვრნენ"). ერთი დარჩესო ცომის (საფუვრის) მცველად. ქვევიდან მომყავს ჯარი იმხელა, ბაქსანელები, იმხელა, რომ თავი ქიპიერში აქვს და ბოლო ("წვერი") – მესტიაში.

ახლა შევა მოციქული და უამბობს შინ. სახლში, აქ, პასუხის გამცემს ირჩევენ (პასუხის დამბრუნებლად ყოველთვის იმას ირჩევენ, ვინც კარგად იცის იმ ღამის მოციქულობა. იმ ღამის მოციქულობა კარგად იციან მოხუ-ცებმა, ვისაც ბევრჯერ უნახავთ ეს, და იმათ ირჩევენ). პასუხის დამბრუნებე-ლი ეუბნება: "შენი ლაშქრის ("ჯარისკაც{ებ}ის) არ გვეშინია ("ეშინიათ"), შე-მოდიო, ღორის ტყავს დაგიფენთო ("და-უ-ფენ-ენ-ო"), ცხენის ტყავს დაგაფა-რებთო ("დააფარებენო") და კატის თავს დაგიდებთ ("დაუდებენ") სასთუმ-ლად, კატის კუდს – ულვაშების საწმენდად ("სახოცად").

ახლა გამოდის მოციქული და უამბობს კეისარს, რა უპასუხეს ("და-უბრუნეს") სახლიდან. ახლა ამას ეთაკილება და ჯოხს ურტყამს სახლის კა-რებს და იწევს, ყვირის: "ვო̄ო̄ო̄!" ისევ იწყებს: "ვო̄ო̄ო̄!" ბოლოს შესახვეწი უხ-დებათ ("აქვთ") სახლიდან პასუხი(ს) გამცემებს. ერთ ჯამ არაყს მიუტანს და დაუჩოქებს, ეუბნება, რომ "მაპატიეთო ("ა-პატი-ა-მცა"), რაც შემცდარი ვი-ყოო ("რაცო შენაცდენიმცა იყოს")!" შემდეგ გამოიტანენ სანთლებს. იმას ჩა-მოარიგებენ და ყველას აძლევენ თითოს, ვინც საყდარში ნამყოფია. ყველას აანთებენ, დაიკავებენ ხელში, დაეწყობიან ჯარივით და შედიან ("შევლენ") სახლში ("სადამში მოსვლას" ვეძახით ამას – კეისრის(ა) და მისი ამხანაგების შინ შესვლას). წინ სახლიდან მოსული უძღვის და მერე – კეისარი და მისი ვეზირები. მერე სხვა (ისე) ხალხი მიდის ყველა.

აქ კერიას ("საცეცხლეს") სამჯერ შემოუვლიან სიმღერით, მესამედ და-ერევიან ერთმანეთს და ძიძგილაობენ, მერე თავს ანებებენ ძიძგილაობას და კეისარს(ა) და მის ვეზირებს დასვამენ ერთად, ტაბაკს იდგამენ და შეექცე-ვიან ("პურობენ"), ადღეგრძელებენ არაყით ("არაყს") და მერე ცოლებს (მო)უყვანენ კეისარს: ორს(ა) და სამს ან მეტს. ცოლები რომ მოჰყავთ, მაშინ კაცები და ბავშვები კეტებს იღებენ და ნაცარს აბუღებენ: "ქორწილი გვაქვსო ("ქორწილიო აქვთ") ამაღამ კეისრის(ა)". მერე ცოლებს დასვამენ კეისართან. კეისარი ცოლებს ეხუტება, კოცნის. კეისარს(ა) და მის ცოლებს 191

ყველს უჭრიან. კეისარი ურიგებს ცოლებს: ერთ ლუკმას ერთს აძლევს, მეო-რეს – მეორეს. სხედან იქ დიდ ("ბევრ") ხანს. მერე სუფრას ამთავრებენ ("მოი-მატებენ") და მხიარულებას მართავენ ("კარგ სამყოფს აკეთებენ"), ცეკვას, სიმღერას, და ბოლოს იშლებიან. მთვრალები მიდიან ("წავლენ") სახლში.

ქაშუ̂ა̈თობს ეზერ ლარდა ლი ნიშგუ̂ეჲმჷყ: ისგლა̈დღი ონაქა ჟი ხუ̂ინზო̄რა̄̈ლდ ქაშუ̂ე̄თი ჯგჷრა̄̈გი კალუ̂ისგა; ხუ̂იბნედ მახეღუ̂აჟა̈რ ლითოფს ლჷგრათე. ჲერუ̂ა̄̈ჲ ქა ხატყცი, ეჯ'ე̄ზერ მეთუ̂ეფ ლიზ. ლჷგრე ლახ ჩუ ხეპნი, ეჩქას მე̄რმა ხაგემხ ბიკს. ლჷგრა̄̈ლ ეჯ ლადა̈ღ ობა̈შ ჴედნიხ ნა̈მЖХХნდ вგ რა̄̈გთე̄სგ . ლუ̈სგ სი̄მЧა̈რ მ аШд Сა̈რ ლ аი̄რХლს ასყე̄ნეხ. ამჟი̄ნ ხუ̂ა̈რიდ აშხუ̂ დრო̈უ̂დ, ეჩქანღო ნა̈ბოზთე ლატლა̈რი ჴედნიხ. ეჯჲა̈რს მინე მა̈ჲჷნძლა̈რ ჩა̄ჟა̈რს ქა ხებშიხ, ჟი იყუ̂ბა̄̈ლხ ეჩქანღო ლატლა̈რ, ჯგჷრა̄̈გი ლაჴუ̂ა̈მს ქა ხეცხპენიხ კუ̂ირჲოშ ი ეჩქანღო ლითოფს იბნეხ ლჷგრათე, ეჩქანღო ჩუ ღჷრიხ კალუ̂თე, ლაჭხა̈შს იჭა̄ნჭეხ. ეჯას ნიშგუ̄რაი სგა ხეტყუ̂ბა̄̈ლხ. ლაჭშხა̈შს ჩუ რიღუ̂ეხ, ეჩქანღო ლაშშუ̂პა̈რს ასყე̄ნეხ ი ლიზ ამჟი ლიხი̄რულ ნა̈ბოზდ. ნა̈ბოზს ჩუ ფხეჟნი მა̈გ ი ჟიბა̄უ̂იშ ი ჩუბა̄უ̂იშ უშხუ̂ა̄რ "ხეშია̄̈ლხ" თოფარშუ̂ ჟიქა̄ნქა.

ლატლა̈რს სგა ინჴრინე მა̈გ ქორთე. ლასკა̈რჟი ლჷნზო̄რე ლიზ სერ მა̈გ. ლეღუ̂ა̈რს აჯა̈ბხ. ხოჩა ხარჯა̈რს ამა̄რე მა̈გ ი იბნი ლითრე ი ხოჩა ლარდა. მჷლტა̈ლ მუშგუ̂რის ქაშუ̂ა̄̈თობს ეზერ პა̈ტიუ̂ს ხუ̂აჩოდ, ეჯღ'ე̄რე მინი ნა̈ჩოხ უფლიში საფტინს ი მიშლადა̈ღ მინეშმჷყ პა̈ტიუ̂ს. ამ ლე̄თ ამჟი̄ნ ლი.

მე̄რმა ლადა̈ღ ჰა̈დურდ ხოჩა ბედ ი ლარდა ლი. ნა̈ბოზდ ლითრე ი ლიხი̄რულ ნა̄რ. ნა̈ბოზს ღჷრიხ სერ ლატლა̈რ, ჟი იყუ̂ბა̄̈ლხ მა̈გ ი აშხუდ ღჷრიხ ლათფუშ (‖ლათოფშუ̂).

ლენჯერი

ქ ა შ უ ე თ ო ბ ა ლ ე ნ ჯ ე რ შ ი

ქაშუეთობაზე კარგი სამყოფია ჩვენთან. შუადღისას შევიკრიბებით ქა-შუეთის წმინდა გიორგის (ეკლესიის) ეზოში; ვიწყებთ ახალგაზრდები (მი-ზანში, ნიშანში) სროლას ("თოფ-ობ-ა-ს") კვერცხისკენ. ვინც მოარტყამს, ის კარგი მსროლელია ("მე-თოფ-ე-ა"). კვერცხი თუ გატყდება, მაშინ მეორეს დაადგამენ სანიშნეზე. კვერცხები იმ დღეს უამრავი შემოვა შესალოცავად წმინდა გიორგის ეკლესიაში. ეზოში ქალიშვილები და ახალგაზრდები მხია-რულობენ ("მხიარულებას მართავენ"). ასე ვართ ერთ დრომდე; მერე საღა-მოს ლატალელებიც მოვლენ. იმათ თავიანთი მასპინძლები ცხენებს გამო-ართმევენ, შეგროვდებიან მერე ლატალელები, წმინდა გიორგის ეკლესიას შემოუვლიან "კვირიას" სიმღერით და მერე იწყებენ სროლას კვერცხისკენ, მერე ჩავლენ ეზოში ("კალო-ში"), ფერხულს ("საფერხულოს") გააბამენ. იმას ჩვენებურებიც შეუერთდებიან ("შე-ე-ტყუპ-ებ-ი-ან"). ფერხულს დაშლიან, მერე ცეკვას ("სა-შუშპარ-ო-ს") გამართავენ ("აკეთებენ") და არის ასეთი მხიარულება საღამომდე. საღამოს დაიშლება ყველა და ზემოურ{ნ}ი და ქვე-მოურ{ნ}ი ერთმანეთს "ეომებიან" თოფებით.

ლატალელებს ყველა შეიყვანს სახლში. დღეობაზე უკვე ყველა შეკრები-ლია. ხორც(ებ)ს ხარშავენ. კარგ კერძებს ("ხარჯ-ებ-ს") ამზადებს ყველა და იწყება მხიარულება. ლატალელ სტუმარს ქაშუეთობაზე კარგ პატივს ვცემთ ("ვუკეთებთ"), იმიტომ, რომ უფლის შაბათს და კვირას (ბრწყინვალე შვიდე-ულში) თვითონაც გვცემენ პატივს მათთან. ამ ღამეს ასეა.

მეორე დღეს მთლად უკეთესია პატივისცემაც და მხიარულებაც ("ბედ-ი და სამყოფი არის"). საღამომდე ვსვამთ და ვილხენთ (დალევა და მხიარულე-ბა გვაქვს). საღამოს უკვე მიდიან ლატალელები, შეიკრიბებიან ყველანი ერ-თად და მიდიან (წავლენ) სროლა-სროლით.

ხოშა მა̄რე ქორისგა̄̈შ ჟი იკედ სამ ლემზირს, ჟი ხა̈ხლი̄ნე ჟიბა̄უ̂ ი ამჟი̄ნ ხა̈მზჷრი: "ო, დიდება̄19 ღმერთსა, დიდა̈ბუ აჯჴედა, მა̈ლდუ აჯჴედა, ფუსნა̈ბუა̄სდიშს დიდა̈ბუ აჯჴედა! ფუსნა̈ბუა̄სდიშ მა̈ლდია̈ნ, ჯეჴჷ̄რა̄̈ლდ ი სი ლა̈ნჴჷ̄რუ̂ინ, მა̈ლდია̈ნ, ლიმზჷრ ი სგუ̂ებდ მე̄ზი ნა̈ყრ, მა̈რცხ ი მაუ̂ინ ანქა̄ბუ̂ინ, კუმა̈შს ი მა̄რა ნა̈ნთხლი ი ნა̈ლდერყი ლა̄ნო. ამახუ̂ ნიშგუ̂ეჲურ ათჴა̈ც. ნიშგუ̂ეჲთე̄სგა ხოლა̄მ გუ̂ი̄მიშ ი თე̄მი მუღუ̂ე̄ნათე̄სგა სი ლა̄ხა̈ჲ ხოლა გუ̂ი ი თე. თე ი ჰაყბა მჷქა̄̈ბი ნა̈ყრ. გზა̄̈უ̂რს ი ა̈გის – ჩჲა̄̈გ სი ლა̈ნჴერ ლერსგუ̂ან მეჴა̈რხა̈ნ, ეშუ ხუ̂ა̈ჲ დიდა̈ბ ი მა̈ლდ აჯჴედა; ნიშგუ̂ეჲ ნა̈ჭირ ი ნაოფ სა̈ლხინისგა ლეჴმა̈რიდ ა̈ნისყ; ნა̈ჲ ისგუ̂ა ლიმზჷრდ მა̄მგუ̂ეშ ნიცხა ი სი ნიშგუ̂ეჲ ლიშედდ ნო̄მა გუ̂ეშ ჯიცხე̄ნს. ცხუ̂ი ი ხანგა̈რ ნიშგუ̂ეჲთე̄სგა ნო̄ს ახმარგუ̂ნა ი ნა̈ჲ ნა̈ლდერყი ი ხოჩა გარ ა̈ნსა̄̈Жრ, მა̈დ ლყддეყ , аРუ̈ნ ყ სგдებდ ლერსგд ნთე ნ ყგдО ქორა̈ მერდე მა̄რე ი ნიშგუ̂ეჲ გუ̂ეშ-მოგუ̂ნა̈ბ. ჰე იშგდო̄ლდე̄დს, ლა̈ხმა̈ზირ, ჰე მო̄დეი შემინდუ̂ ნა̈ყრ მა̈ლდჲა̈ნ!

ს ვ ა ნ უ რ ი ლ ო ც ვ ა

უფროსი სახლიკაცი ("კაცი სახლშიის") აიღებს სამ სეფისკვერს ("სალო-ცავს"), ასწევს ზევით და ასე ილოცება ("ალოცავს, ადღეგრძელებს"):

"ო, დიდება ღმერთსა, დიდებამც მოგსვლია, მადლიმც მოგსვლია, ამ სოფლის პატრონს ("უფალს სამყაროს{ა}ს") დიდებამც მოგსვლია! მამაზეცი-ერო, მადლიანო, გეხვეწებით და შენც შეგვივედრე, მადლიანო, ლოცვა წინ წაგვივიდეს, მარცხი და მავნე გვაცილე, საქონელი და ადამიანი ("კაცი") და-გვიფარე და დაგვიცავი. მტერი უჩვენოდ დააქციე. ჩვენთვის ავი ("ცუდ-ი") გულის(ა) და თვალის მქონესთვის ("მქონესკენ") შენ იქონიე ავი გული და თვალი. (ავი) თვალი და ყბა გვაშორე. მგზავრობაში და სახლში – ყველგან შენ გვეახლე მარჯვენა მხრიდან (მკლავიდან), მრავალი დიდება და მადლი მოგსვლოდეს! ჩვენი ნაშრომი და ნაოფლარი სალხინო სახმარად გვიქციე ("გაგვიკეთე"); ჩვენ შენ{ზე} ("შენს") ლოცვას არაფერი გვირჩევნია და შენ ჩვენ შველას არაფერი გერჩიოს. ტყვია და სატევარი ჩვენს საწინააღმდეგოდ ("ჩვენსკენში") არავის ("ნურავის") გამოაყენებინო და (ჩვენ) სიმართლე და (სულ) სიკეთე გადაგვიწყვიტე ("გვ-ი-ა-ზრ-ე"), მადლით სავსევ, და დაატრია-ლე (სულ) წინ, მარჯვნივ, ჩვენი სახლიკაცი ("სახლი{ს} მყოფი კაცი") და ჩვე-ნი მოყვასი ("საქმე-მდარდებელი"). თუ იკადრებ ("იკადრებოდეს"), შეიწირე ("შეილოცე"), თუ არადა შეგვინდე, მადლიანო!"

თავგადასავლები

აშხუ̂ჟი̄ნ თათრა̈რ ა̈მჴედე̄ლიხ შუ̂ა̈ნთე ლაჴუ̂მა̈რ ლატფუ̄რათე. ჭუბე̄რთე სგ'ა̄̈მჴედხ. ეჩეჩუ̄ნ ესხუ̂იე̄ნახ შუ̂ანა̈რ ი ხუ̂ა̈ჲ ოხხუ̂ი̄ტახ: ეჯჲარე ზისხუ̂შუ̂ გიმ ჩუ̂ალწჷრნე̄ლი. ათხე̄ჲ ლიხ აშხუ̂ ა̈გის ბა̈ჩა̈რ ლჷწრანე. ეჯ ა̈დგილს თურქუ̂რე ნა̈ხუ̂იტს ხაყლეხ. ეჩხა̈ნ ლეჟ'ა̄̈მჴედხ, ლახმჷლდდ, ი ხუ̂ა̈ჲ ლაჴუ̂ა̈მ ოთტუფუ̄რახ.

ლახმჷლდს ესნა̈რ მჷმჟა̄̈ლუ̂ თა̈თაუ̂ ბუტიშ'ა̄̈რი; ხეწა̈დ თათრა̈რს, ანჴა̈დ ლეჟა, მჷლახთე, ი სოფელ ჩუ̂ადბა̈ჟნე, მჷლახდ ლეჟ'ა̄ნჴა̈დხ თათრა̈რ ი უღუ̂ირზაგა̈რ ჩუ̂ა̈დსადგუ̂მა̄̈ნხ: ა̈ხცხა̈პხ ესნა̈რ ქა მჷლხა̈რ ი ხუ̂ა̈ჲ ანხუ̂იტხ; მინე მათხუ̂მი ხუ̂ანთქარ ჩუ̂ადგა̈რხ. ეჩი̄ ფაყუ̂ ათხე̄ჲ ჩუ̂ა̈რი ჭო̄ლში ბარბალისგა. ფაყუ̂ ძღჷდ ლი წუ̂ი̄მიშ.

ალ ლა̈შჲა̄ლჟი̄ნ ესნა̈რ ლა̈ხჴუ̂ა̈სგ თა̈თაუ̂ ბუტიშა ი ეშხუ ძაძრა ხატა̈რ ჟ'ოხკიდ თათრა̈რს. ეჩე̄სგა ლჷმა̄̈რდ აშირ ი უსგუ̂ა̄̈შდიუსგუ̂ა ხა̈ტ. ეჯჲა̈რ მჷჟა̄ლუ̂ა̈ მაცხუ̂ა̄̈რთე ადჲე ი ათხე̄ჲ ჩუ̂'ა̈რიხ.

მჷლხა̈რდ ესნა̈რ თათრა̈რ ქ'ა̄დრა̈/ეკლეხ ი ხუ̂ა̈ჲ ჟ'ანხუ̂იტხ. ეჩქას ლიშჲა̄̈ლ ცხუ̂ი-ცჴემა̈დშუ̂ ლჷმა̄̈რ.

ლენჯერი

თ ა თ რ ე ბ ი {ს} მ ო ს ვ ლ ა ს ვ ა ნ ე თ შ ი

ერთხელ თათრები მოსულან სვანეთში ეკლესიებ{ის} გასაძარცვად. ჭუ-ბერში შემოსულან. იქ დახვედრიან სვანები და ბევრი გაუწყვეტიათ: იმათი სისხლით მიწა გაწითლებულა. ახლაცაა ("ახლაც არიან") ერთ ადგილას ქვე-ბი გაწითლებული. იმ ადგილს თურქები{ს} ამონაწყვეტს ეძახიან. იქიდან წა-მოსულან ზემოთ, ლახამულამდე და ბევრი ეკლესია გაუძარცვავთ ("გაუტყა-ვებიათ").

ლახამულაში ("ლახამულას") არის თურმე მუჟალელი ბუტიანთ თათავი; დაინახა თათრები ("შეხედა თათრებს"), ამოვიდა ზემოთ, მულახში, და სო-ფელს აცნობა ("სოფელი გააფრთხილა"). მულახამდე ("მულახად") ამოვიდ-ნენ თათრები და უღვირ{ის} ზეგანზე დაბანაკდნენ ("და-ი-სა-დგ-ურ-ეს"), შე-მოარტყეს თურმე ალყა მულახლებმა ("შემოერტყნენ მულახლები") და ბევ-რი ამოწყვიტეს; მათი მეთაური ხონთქარი მოკლეს. იმი{სი} ქუდი ახლაც არის ჭოლაში{ს} წმინდა ბარბარეს ეკლესიაში ("ბარბარე-ში"). ქუდი დიდია და ჭილისაა.

ამ ბრძოლისას თურმე მიეპარა ბუტიანთ თათავი და ერთი ტომარა ხა-ტები წაართვა ("აუღო" < "ა-უ-კიდ-ა") თათრებს. იმაში ყოფილა ას სამოცდაექვსი ხატი. ისინი მუჟალი{ს} მაცხოვრის ეკლესიაში ("მა-ცხოვ-არ-ში") წაიღო და ახლაც იქ არის ("არიან").

მულახლებმა თურმე თათრები გარეკეს და ბევრიც ამოწყვიტეს. მაშინ ბრძოლა მშვილდ-ისრით ყოფილა.

ჴალდეხა̈ნ ლჷჰერ ლა̈სუ̂ხ ბეჩუ̂ითე სემი მა̄რე: გურმაჩ გასუ̂ია̄ნ, ჩარგაზ ჯოხაძე ი მომი ჩეგია̄ნ, მარე, ლექუ̂ა ლახ მო̄დ ა̈თჰერა̄̈ნხ თაუ̂რობს ბეჩუ̂ითე, ეჩქას ჯა̈რ ლეჟა აჩა̈დ, კა̄ლთე. სგა̄დზჷზეხ კა̄ლა̈ მოხელა ჴალდეთე ი ადშგურა̄ნეხ, ერე "ეჯ სემი მა̄რე ესერ ლექუ̂ა̄უ̂ ანჴიდხ". სგ'ა̄ჩა̈დხ ალჲა̈რ, მარე ეჯჲა̈რს ქ'ო̄თქა̄ბახ ი ა̈გის და̄̈რ ა̈ხგუ̂ა̈ბხ (ესხუ̂ი̄დხ). სგა მე̄ზი მოხელად ალ პასუ̂იხუ̂ ანჴიდხ:

– ეჯჲა̈რ ესერ ა̈გის მა̄მ ა̈რიხ.

მა̈ჲორს სგა̄დ ოთტი̄ხა მოხელა ი დაუ̂ალება ლოხჰოდა:

– ჲაღო ეჩქ'ე̄სერ სოფელხა̈ნ მეზგე̄მი შელდჟი̄ნ თუ̂ით მა̄რე̄უ̂ ანჴიდხ ლექუ̂ა.

სგ'ა̄ჩა̈დხ, თუ̂ით მა̄რე მეზგე̄მი შელდჟი̄ნ მა̈გ ლექუ̂ა ანჴა̈დხ ლჷჲ-რაღდ. ალჲა̈რს ხა̄̈ქუ̂ხ:

– სემი მა̄რე ესერ ჟი̄უ̂ ოხურმა̄ლეხ ი ლექუ̂ა̄უ̂ ანჴიდხ.

ალჲა̈რდ ლახტიხხ:

– ჲაღო ეჯჲა̈რ ესერ მინე ნა̄̈ქუ̂ჟი̄ნ მა̄მ იზელა̄̈ლხ, ადო მინს ესერ ჴანრე ლიჴდეჲ მა̄მ ხაცხე̄ნახ, მარე მა̄მ ლახჭუ̂ედნახ ი მინ ესერ მა̄მ ლიხ ეჯჲარე მჷრმი ი ლირმი ესერ ჰე ხაკუხ, მინდუ ადჷრმა̄ლეხ.

ალ'ე̄სერ ქაჲ ლახსჷმა მა̈ჲორს, ჩუ ალსო̄ყე̄ლი ჰა̈დურდ:

– შიშდუ ესერ ადჷრმა̄ლეხ ი ოხჴიდხ, ადო ჰა̈დურდ ესერ და̄̈ს ა̈ცუ̂რე მჷნა̄̈ზუ̂იდ.

ალა ჴალდე̄შა̈რს დე̄სამა ესჰუნრახ ი ჩუ ათჩედახ მა̈გ ეშიაშ ი ჰა̈დურდ და̄̈რ ესსედახ ამჩუ̄ნ. ესღრიხ ესნა̈რ ჴალდე̄შა̈რ კა̄ლხა̈ნ იფრა̄̈ლთეჟი̄ნ, ეჩქას მა̈ჲორს ესუ̂კამანდრა მიჩა ჯა̈რდ: "ალჲა̈რს ესერ ხაჴიდხუ ზა̈ლპ ი ეშხუ ნო̄რუ აცუ̂ირხ", მარე პრისდა̈უ̂ს, უ̂ეზდი ნაჩა̈ლიკს ი მე̄რმა̄̈ლს მა̄დ ოთნებახ: "მინ ესერ მართა̈ლ ხა̈ლხს დე̄მ ხუ̂იტეხ". ეჩქა მა̈ჲორს ესუ̂კამანდრა ჯა̈რდ ი ათმჷრზა̄̈შდ გუჯა̄̈ჯჲა̄ნშა, ერე "ჲაღო, ხოჟოღდა̄უ̂ ესერ სგუ̂ებინ ი აჩა̈დხუ ჴალდეთე". ათმჷრზა სგა ლოხუ̂ჴერნე ბექჷრბიდ უ̂ოთარშა ჯა̈რს.

ათმჷრზას ჴალდეს გეზალ ხარდე̄ნა ლა̈ძძაჲას ი ეჩხა̄უ̂ ელმა̄̈ზ. სერ ათმჷრზა გუჯეჯია̄ნ, ბექზა ქოჩქია̄ნ ი პრისდა̈უ̂ მიქელაძე ესჟოღახ სგუ̂ებინ ი სგ'ა̄თგენე̄ნახ ჴალდეთე. ესღრიხ ი იფრა̄̈ლი სუ̂იფთეჟი ჟი მეჩდე ლიხ; ამეჩუ̄ნ ათმჷრზად ხაშგუ̂მინ პრისდა̈უ̂ მიქელაძეს, ერე "სგა̄უ̂

ესერ ლოხჴერნეხ ბექზა ქოჩქია̄ნ ი ნო̄თაუ̂ ესერ ლჷჰერ მა̄რა̄̈ლ ქა მოშ ა̈ნჴერნეხ". პრისდა̈უ̂დ ლიჴუ̂ა̄̈მი ხა̄̈ქუ̂ გუნ, ჟი ესუ̂თხეპ ამეჩუ̄ნ, ქა, მა̈ჲორიშთე, ი ხა̄̈ქუ̂:

– სგა̄უ̂ ესერ ადზჷზეხ ჲორი მა̄რე მეცქუ̂ილდ ი ქ'ე̄სერ ა̈ნჴდეხ ლჷთხე̄ლ მა̄რა̄̈ლს.

ალა მა̈ჲორს ეჯჟი̄ნ ჩუ ოთუ̂ა̈შგდა, ერე დეცს უ̂ეთ ლახხეპა:

– ჲა̈ს ესერ ხასმა ათხე სერ ჯა̈რი ჟი ლიჭო̄ნუნე, ქა ლჷგნანღო შუკუ̂ს?!

სერ ალ მა̄რა̄̈ლ ი ჯა̈რ სგა̄ჩა̈დხ მა̈გ ჴალდეთე. ეჩეჩუ̄ნ სოფელისგა, ნე̄სგულს, ჯა̈რიმა̄რე მა̈გ ჩუ ასგურდახ ი ხეცი̄უ̂არა̄̈ლხ მურყუ̂მა̈ლთე. ჴალდეს ბეფშუ̂ ი ზურა̄ლ მა̈გ ქა მეჩდე ლი ლაპა̈ჟდ კოჯა̈რთე. მახეღუ̂ა̈ჟ, ჲერუ̂ა̄̈ჲს ჲარა̈ღი ლიმჷრგენი ჩუ ხა̈მჲედე̄ნა, ეჯა მა̈გ მურყუ̂მა̈ლისგა ხა̈პჟა.

ათხე სერ აჩა̈დ ხა̈ნ ი ნა̈ბზუ̂ა̈ დუ̂რეუ̂ ანჴა̈დ; ამჩიქქა ლი სერ, ა̀, კუმა̈შ ახყახ ლალდა̈ღხა̈ნ. კუმა̈შ სგა მეჴდე ლიხ ი მჷლდღა სგა ხაჭიმხ. ამჩიქქა ეშხუ ზურა̄ლ ლა̈ხყუ̂ა̈ფ ჟიქა̄ნჩუ̄ნ ი ჩუ̂ადსკინე მურყუ̂მა̈ლ ნე̄სგაჩუ̄ნ. ალას მეშხე უ̂ოსა̈რ სგა ხა̄̈ქუ̂. ლოხხალდახ ალა გურმაჩ გასუ̂ია̄ნ.

– ჰა̄, ჲაღო ესერ ალა გურმაჩ ლი, გურმაჩ, გურმაჩ!

ამჩიქქა მჷლდღა ანღრიხ ი ეჯ სალდათა̈რს, ე̀, ზურა̄ლს ერ ა̈თღუ̂ა̈ჭხ, ჟეღა̈რ ოხუ̂შგა̈ბხ ი მჷლდღა ალჲა̈რს ხაუ̂ჩიხ; ალა სალდათა̈რს ლოხხალ-დახ მინე მჷყერ ი ოთბინეხ ხიშტრე ლიძგრი. ეჯ მჷლდღა ლა̈სუ̂ხ ჲორი მახეღუ̂ა̈ჟ: ბექი გასუ̂ია̄ნ ი გიორგი გასუ̂ია̄ნ (ფე̄დი̄ ნა̄̈თჲა̈რ). ლახე ალჲა̈რ სალდათა̈რდ მო̄მ ადზა̄რეხ, ეჩქა მინდი̄ ლა̈ჲცხუ̂ა̈პხ ხანჯრა̈ლ ი ჲორი გიორგიდ ადცჷლჷ̄რე ი სემი – ბექიდ. ჩუ̂ადცჷლჷ̄რეხ ხანჯრა̈ლუ̂შ ი ალ მჷლდღაჲ ჩუ̂ადცჷლჷ̄რეხ ხიშტა̈რშუ̂ სალდათა̈რდ.

მა̄̈ნკუ̂ი̄ ლა̈ბნა ალა ლა̈სუ̂. ალას ქა̄ჲ ხეწა̈დხ ჴალდე̄შა̈რ, ესუ̂თჷ̄მი̄ნეხ

უშხუ̂ა̄რ: "ჰატ, ხოლა მახეღუ̂აჟა̈რ, თხუ̂იმი ლიწუ̂რი ესერ ათხე ჲაღუ̂ა̄̀"!

ლი


ნა-ჰა̈-


ხაჴიდხ მურყუ̂მა̈რხა̈ნქა ზა̈ლპ ი მა̈ჲორი ჩუ̂ადგა̈რხ; უ̂ეზდი ჩა̈ლ{ნ}იკი̄ ჟ'ესრიწუ̂ხ, პრისდა̈უ̂ი ჩუ̂ადგა̈რხ, დოხუ̂ტური, სალდა̈თ

დურდ ხუ̂ა̈ჲ. შუ̂ანა̈რს ხაღუ̂ე̄ნახ ლუშნუ (ლჷკა̈ჭ) თოფა̈რ, მარე ალ ლე-დგა̈რი ხა̈ლხს ქუ̂ინ ჩი̄ სგა ხა̈გნე̄ნახ ი მა̈გ ხაშგუ̂მახ ათმჷრზას: "ჰა̄, ხოლა ჯა, ლიცუ̄ ლახა̄̈შ"! მარე ლახ იშგენ დო̄სამა ხუღუ̂ა̄̈ნ ლათრა, ნაბდი ფა-ყუ̂შ ხათრინა ლიცილდს მედგარა̄ლას. ლახ ალჲა̈რდ ლოხუ̂თჷრა ათმჷრზას ხუ̂ა̈ტა, ეჩქას ხოშგუ̂მინა ჴალდე̄შა̈რდ: "ჰა̈რი ქორო̄ლ ესერ ეში̄ ხეგნიხ ესუ̂ა̄ლაჲ, ეჯ'ე̄სერ ეში̄უ̂ ლახდჲა̄ნეხ ალჲა̈რს ლადგარა̄ლდ".

შომუ̂ა̄̈ჲ ერ ლითოფ ჟ'ალბინე̄ლი, ეჩქას უ̂ეზდი ნაჩალ{ნ}იკს სეკრე-ტარდ ხა̈ნჴრინა ბაქრაძე, ეჩნა̈რ ლოხუ̂ფხიჭა ათმჷრზას ი სგო̄თხუ̂ია ინუ-197

შე̄რ ქორთე (გეგი̄შ ჩოფლია̄ნშა) ი სგა ლოხუ̂შგურა̄ნა: "ალ'ე̄სერ ჩუ̄უ̂ ლოხუ̂შხუ̂ი̄ნხ ხოჩა̄მდ". გეგიდ ესნა̈რ ალა ქორს დეშ ლა̈ჲმუნდე ი ჟი ად-გენე მინე მურყუ̂ამთე, ალა ჰა̈რი ხა̄რახ.

ლჷდგარუ̂ი შედდ ჴალდე̄შა̈რდ ლოხუ̂თო̄ნეხ ზურაბშა ლექუ̂ა̄̈ ქორთე. ეჩქას სერ სგ'ა̄̈დმა̄ჯე ზურაბშა ქორთე, ჭემ ახშიდუ̂ნე-ჲ ჩუ̂ადყუ̂ინა̄ლე მა̈გ ამეჟი̄ნ. ალჲა̈რს ჴალდე̄ მახეღუ̂აჟა̈რდ ლემესგ ოხო̄შუ̂ეხ მასა̈რდ. ალ დრო̈უ̂ჟი̄ნ ბაქრაძე̄შხა̈ნ ახჴედა მა̄რე:

– ჲაღო, მა̈დილუ ესერ ხე̄რი ათმჷრზას ი მიჩა უწა̈დდუ̂ ნო̄უ̂ ადგა̈რ.

ათმჷრზაჲ ქ'ა̄̈მჩედ ბაქრაძე̄შთე ი ჟი ა̈მჩედ მურყუ̂ამთე. ხო̄ქუ̂ა̄̈ნ ათ-მჷრზას:

– ჰე̄, ჲაღო, ათხ'ე̄სერ თხუმუ ხოწა̄დ, დაბრე ლექუ̂ა̄̈ პილდ ქა̄̈გნე ი აჩა̈დუ̄.

ეჩქას ბაქრაძეს ხოშგუ̂მინა̄დ:

– ჲაღო, მიჩ ესერ თუ̂ეთნე უ̂ოსა̈რ ხა̄̈ქუ̂ ი ალას ესერ ჩუ თერხ ი მიჩ ესერ მეშხე უ̂ოსა̈რ ხა̄̈ქუ̂, ქა̄უ̂ ლოხუ̂ცა̄̈დ".

ლახსგიდნა ამჩიქქა ი ათმჷრზა̄̈ უ̂ოსა̈რს გუ̂ამა̈რქა ხაზრა̈ლ ჟი ლუჭკუ̂ერ ხა̄რა თუ̂ეფი ნა̈ყირუ̂. ეჩქას ათყალუ̂ი̄ნნა ბაქრაძეს ი ხო̄ქუ̂ა:

– მიჩ ესერი̄ მა̄მ ლჷმზა̄რუ̂ინხ ნა̈ხუმსა̈რ ი ჩუ̄უ̂ ოთთხუ̂მანე, ამეჩუ̄ნ ესერ ა̈დდაგრი.

ალ დრო̈უ̂ჟი̄ნ ესნა̈რ ჴალდე̄შა̈რს დარბა̈ზ ჟი ოხუ̂რი̄ღუ̂ახ ზურაბშა

ქორისგა ი ხოყრახ მახან ზა̈ლპ ი ალჲა̈რ, ა̀, ლჷქჩუ მა̈გ ჟ'ოხხუ̂ი̄ტახ.

ჟიქა̄ნჩუ̄ნ ბაქრაძეს, თოფრე ჰერ ერ ხასმა, ქ'ო̄ხსკინა მურყუ̂ამხა̈ნქა, სკელ ქ'ა̄თკუ̂ეშა, მარე ეში̄ ქ'ო̄თთია̄ლა დაბრე ლექუ̂ა̄̈ პილდ ი ქ'ა̄თჩედახ ქუ̂ინ-მეგნე. ამ ლე̄თ ეშხუ ა̈ფიცერ – კუ̂ინიხიძეჲ ქ'ა̄თჩედახ.

ალ ლე̄თ ქ'ა̄̈დზჷგრა̄̈ნ სერ ამჟი̄ნ ი ჲერუ̂ა̄̈ჲ ლჷჲა̈რ ა̈მსედხ, ეჯჲა̈რ ეჯ ლე̄თ ქ'ა̄თჩედახ. მე̄რმა ლადა̈ღ სერ ლჷდგარუ ჲერ ჭალა̈ჲთე ლჷმა̄̈რხ მეშ-დე ი ჲერდ ოთბჷრჯახ საფლა̈უ̂ ი თხუმა̈რ ი ალჲა̈რ სგ'ო̄თკოკუ̂ახ ამ-ხა̄უ̂თე̄სგა. ლახ ამჟი̄ნ ა̈დღალტა̄̈ნ ალ ჯა̈რ, სგა ხებჟინა̄̈ნ მთაუ̂რობს ი ეჩქას ეჩხა̈ნისგა ანჴა̈დ სერ რუსი ჯა̈რ. ჩუ ლეღლა̈ტი მა̄̈ნკუ̂ი̄ ჯა̈რ ლჷმგენ ბე-ჩუ̂ის.

ლახ სგა ხებჟინა̄̈ნ სგა̄უ̂, ეჩქას სერ სემი ნუკუ̂ი ჯა̈რ ანზჷზეხ შუ̂ა̈ნთე: რუსიშ, თუ̂იშიშ ი გურია̄̈შ. ალჲა̈რს სერ ლეჩხუ̂მა̈ თაუ̂ადაზნაურობა მა̈გ სგა ხა̈ნჴრინახ. ამხა̈ნისგა უ̂ოთარშა ლუმსგოჯშუ̂ თუ̂ით მუშუ̂ა̈ნი მა̈გ ადჲეხ ი შუ̂ანე ჯა̈რ ა̈ნნა̈ზო̄რეხ. შუ̂ა̈ნისგა̄̈ პრისდა̈უ̂ ეჩქა უ̂ოთარშა თენგიზ ლა̈სუ̂. შუ̂ანე ჯარა̈ლ ჩუ ლუყუ̂ლუ̄რე ხა̄დხ: მჷლახჷნ ლეჟა̄უ̂ი ჯა̈რ – მჷლახ, იფა̄̈რ, კა̄ლ ი უშგულ – თენგიზს ხაყე̄ნა უ̂ოთარშა. მესტია, ლენჯა̄̈რ ი ლატლი ხაყე̄ნა ცხჷმრიშ უ̂ოთარშა ბექჷრბის. ბეჩუ̂ი, ჲეცერ,

ცხჷმა̈რ – ბეჩუ̂ი̄ ბექჷრბის უ̂ოთარშა, ჩუბეჴეუ̂ ი ლახმჷლდ – მოსოსტრს უ̂ოთარშა.

ამრიგდ, სერ ჴალდე̄შა̈რცახა̈ნ ლჷდე ნაბა̈ნ ჟა̄ბე ჴეუ̂ა̈რს ჩუ ოთკუ̂ა̈შხ ი ღალა̈ტს ჴალდე გარ ა̈თნახა̄̈ნ. სერ სგა̄̈ნქა ქ'ა̄ნჴა̈დ რუსლეშ ი ქართუ̂ელლე ჯა̈რ ლჷნჩჷდე ეჯზუმ, ერე მიჯუ̂რი̄შისგა ჩუ დეშ ხასკჷ̄დახ. ამხა̈ნისგა შუ̂ანე ჯა̈რ უ̂ოთარშა ლათხმუშ მიჯუ̂რი̄შისგა ლა̈სუ̂ ლუზუ̂ერ.

ა̈ნბინა̄̈ნ სერ ლიშჲა̄̈ლ. ჴალდე̄შა̈რ მურყუ̂მა̈რხა̈ნქა ხეშჲა̄̈ლხ,

მთაუ̂რობ


მიჯუ̂რი̄შხა̈ნისგა ი ლამა̄̈რჲახა̈ნისგა. ლამა̄̈რჲახა̈ნისგა